Як і паэзія земляробчага календара беларусаў, сямейна-абрадавая вылучаецца з песеннай творчасці славян надзвычайным багаццем зместу і хараством паэтычнай формы. Калі меркаваць па тых творах, якія дайшлі да нас у запісах М. Федароўскага і многіх мінулых і сучасных збіральнікаў традыцыйнага фальклору, тое ж самае можна сказаць і пра песні Беласточчыны, асабліва калі да яе аднесці тую вобласць, якая ўтварылася пасля Тыльзіцкага дагавору 1807 г. (у адпаведнасці з указам цара ў вобласць уваходзілі паветы: Беластоцкі, Бельскі, Сакольскі і Драгічынскі; дарэчы, у снежні 1939 г., пасля ўз'яднання Заходняй Беларусі і БССР, у Беластоцкую вобласць увайшлі паветы: Аўгустоўскі, Беластоцкі, Бельскі, Ваўкавыскі, Высока-Мазавецкі, Граеўскі, Гродзенскі, Ломжынскі і Сакольскі).

У мастацкай сістэме фальклору кожнага народа ёсць жанр або некалькі жанраў, неабавязкова дамінантных, якія надаюць яму нацыянальную адметнасць. Непаўторнасць, спецыфіка кожнай асобнай народна-паэтычнай культуры абумоўлена, як вядома, этнапсіхалагічнай асаблівасцю носьбіта дадзенай творчасці, прыродна-геаграфічнымі і гістарычнымі абставінамі яго жыцця. Ёсць і ў беларускім фальклоры свае вызначальныя напрамкі развіцця, жанры, што надалі яму самабытны характар, вылучаюць сярод народнапаэтычных культур іншых, нават самых блізкіх этнасаў.

Дэкаратыўна-прыкладное і выяўленчае мастацтва беларусаў у Польшчы — гэта тэма амаль зусім не асвет-лена ў нашым друку. Але жыццё ўжо даўно падштурхоўвае да вывучэння творчасці народа і на гэтай ніве.

Бадай, мала хто з шырокіх чытацкіх колаў ведае пра існаванне навукова-даследчай установы на эміграцыі— Беларускага інстытута навукі і мастацтва (БІНІМ). Нават успамінаць пра яго ў нашай партыйнай прэсе, тым больш у станоўчым плане, было «не прынята», і таму пра інстытут, як і ў цэлым пра існаванне беларусаў за межамі нашай Бацькаўшчыны, мы даведваліся хіба толькі з «галасоў» ды, як кажуць, «з вуснае народнае творчасці».

Багдан Андрусішын, якога з дзяцінства ласкава называлі Данчыкам — гэта імя пазней стала псеўданімам творцы, яно, так бы мовіць, азначае мастакоўскую асобу, — нарадзіўся 2 лютага 1958 года ў Злучаных Штатах Амерыкі, у горадзе Нью-Йорку. Яго бацькі — украінец Павел і беларуска Юля — у час Айчыннай вайны былі вывезены ў Германію, а пасля вызвалення не пажадалі вярнуцца на радзіму. Баяліся сталінскіх рэпрэсій — як-ніяк знаходзіліся «пад уладай фашыстаў». З часам яны перабраліся ў Амерыку, дзе нарадзілі і выгадавалі двух сыноў: старэйшага Юрку і малодшага Багдана.

Расказваецца пра беларускую эміграцыю ў блізкім і далёкім замежжы. Разглядаюцца праблемы адукацыі, захавання роднай мовы, аналізуюцца літаратурныя творы найбольш вядомых пісьменнікаў беларускай дыяспары. Апавядаецца пра культурнае жыццё суайчыннікаў у Амерыцы, Канадзе, Сібіры і інш.

У Польскім радыё існуе пяць праграм: чатыры краёвыя і адна замежная. Пя­тая Праграма Польскага радыё гэтак і называецца — Праграмай для замежжа. Перадачы Пятай Праграмы Польскага радыё выходзяць у эфір на дзевяці мовах: польскай, ангельскай, нямецкай, літоўскай, беларускай, расійскай, украінскай, чэшскай і эсперанта. У суткі складаюць яны 18,5 гадзіны. Асноўная мэта гэтых перадачаў — паведамляць суседзям пра падзеі ў польскай дзяржаве на іх родных мовах. Крыху іншае значэньне Польскае рэдакцыі. Перада­чы на польскай мове адрасаваныя суайчыньнікам, якія пражываюць па-за межамі свае бацькаўшчыны.

Пра беларусістыку ў Літве можна гаварыць шмат і ў розных аспектах, таму што гісторыя беларусістыкі ў нашай краіне ў нейкім сэнсе — гэта гісторыя культур двух народаў, дзвюх дзяржаў. Гісторыя цікавая, неадназначная і вельмі змястоўная. Каб у гэтым упэўніцца, даволі глянуць на наша стагоддзе.

Пачатак XX ст. — гэта рубеж верхаводства шляхецкае інтэлігенцыі ў жыцьці беларускага народа. Ужо ад 1861г., ад скасаваньня прыгону, зь беларускае вёскі спадаюць адвечныя путы, якія прыкоўвалі да аднаго месца маладыя сілы. У новых варунках — як вольныя людзі — растуць новыя пакаленьні, што ідуць у школу, ідуць у горад, разьвіваючы свой інтэлект і свой кругагляд, раней абмежаваны вузкім колам спраў і інтарэсаў адно толькі свайго куточка. I з гэтых новых пакаленьняў людзей, што вырасьлі на волі, выходзяць усё больш і больш шматлікія народныя інтэлігенты, якім час ад часу ўдаецца пранікнуць і ў гімназіі, і ва універсітэты.

Пытанне пра культуру і быт беларусаў Латвіі сёння можна ставіць толькі як праблему, да якой яшчэ неабходна прыцягнуць увагу. У такім выпадку звычайна гавораць пра яе значэнне і правамернасць. Але ўсё гэта не для нашага чытача, якому няма патрэбы даказваць важнасць нацыянальнай культуры. Гісторыя жыцця беларусаў у Латвіі аказваецца вельмі паказальнай. Яна ведае перыяды каталіцызацыі (ці паланізацыі), русіфікацыі і іншых уплываў.

Гісторыя беларусаў у Латвіі мае шматвяковыя карані. Hi з адным з народаў, што жывуць цяпер на тэрыторыі сучаснай Латвіі, латышоў не лучаць такія даўнія повязі, як з беларусамі. У гэтых народаў быў адзіны агульны велізарны арэал, дзе пачынаўся іх этнагенез. Пра гэта кажуць дадзеныя археалогіі, антрапалогіі, лінгвістыкі, канцэпцыя балцкага субстрату ў беларускім этнасе, які адрознівае яго ад іншых усходніх славян.

На пачатку XX ст. Каўказ знаходзіўся ў полі зроку розных дзяржаў свету. Гэты рэгіён прыцягваў увагу сваімі карыснымі выкапнямі, магчымасцямі іх эксплуатацыі, а таксама лёгкасцю за кароткі тэрмін зрабіць кар'еру. Там павялічвалі свой капітал самыя багатыя людзі свету, у тым ліку браты Нобелі, сям'я Ротшыльдаў. Там знаходзілі працу беднякі Расійскай імперыі.

У нашы дні ўплыў сродкаў масавай камунікацыі на фармаванне гістарычных ведаў сярод насельніцтва пацясняе ўплыў навуковых спосабаў іх перадачы, далучаючыся да існуючых па традыцыі пазанавуковых спосабаў перадачы ведаў пра мінулае. Гэта вядзе да таго, што павышаецца цікавасць спецыялістаў-гісторыкаў не толькі да традыцыйных навуковых спосабаў та­кой перадачы, але і да вывучэння імі пазанавуковых — як традыцыйных, так і новых — яе спосабаў. Тут непазбежнае выкарыстанне сучасных звестак сацыялогіі, псіхалогіі, гісторыі культуры.

З 106 чалавек, прыцягнутых АДПУ ў 1930-1931 гг. да следства па справе "Саюза вызвалення Беларусі", было асуджана 86 чалавек. Амаль трэць з іх адбывалі палітычную ссылку ў Кіраўскай вобласці РСФСР. Да рэвалюцыі яна называлася Вяцкай губерняй1, якая стала надзейным месцам ссылкі яшчэ ў першай палове XIX ст. Да пачатку цяперашняга стагоддзя тут, у дзесяці калоніях, ссыльных штогод прабывала ад 250 да 300 чалавек. За нядобранадзейны лад думак і антыўрадавую дзейнасць у вяцкую ссылку траплялі людзі розных палітычных перакананняў і прафесійных заняткаў.

Пачынаючы з 1960 г. я досыць часта праводзіў размовы — галоўным чынам з жыхарамі сваёй вёскі Бандары (але не толькі з імі) на тэму малой і вялікай айчыны. I з пэўнай прыкрасцю пераканаўся, што ўсе мае размоўцы не ўжываюць такіх тэрмінаў, як: айчына, радзіма, бацькаўшчына для абазначэння ўсходнебеластоцкага рэгіёна або ўсёй Беларусі.

Беларусы пачалі прыязджаць у Канаду на пачатку XX ст. — сьпярша з царскай імпэрыі, а пасьля, паміж войнамі, з Заходняй Беларусі. У першым вьшадку паводле дакумэнтаў запісвалі іх расейцамі, у другім вьшадку — палякамі. Была гэта эміграцыя эканамічная, пераважна нацыянальна нясьве-дамая. Нацыянальных беларускіх арганізацыяў у Канадзе тады ня было.

На фоне сувязей паміж Беларуссю і нямецкамоўным светам беларуска-швейцарскія ўзаемадачыненні, безумоўна, займаюць сціплае месца. Уласна кажучы, нават нельга іх назваць сувязямі. Праўда, у ходзе гісторыі здараліся судакрананні, але з іх не ўзніклі сувязі, бо былі яны занадта эпізадычнымі і мелі свае прычыны, хутчэй, у вонкавых абставінах, чым у добраахвотных памкненнях.

Упершыню пра існаванне мастака, пісьменніка і падарожніка Мар'я-на Богуша-Шышкі я даведаўся восенню 1993 г., вяртаючыся з Браціславы, з чарговага Міжнароднага кангрэса славістаў, і гартаючы ў цягніку "Слоўнік польскіх пісьменнікаў на чужыне", падараваны вядомым кракаўскім беларусістам Здзіславам Нядзеляй. Там указвалася, што аўтар з такім выразна беларускім прозвішчам выдаў кнігі "Пра мастацтва", "Леанарда да Вінчы", напісаў працу "Нарыс гісторыі выяўленчага мастац­тва на землях Вялікага Княства Літоўскага".

Здавалася б, у 115-гадовы юбілей вядомага беларускага кампазітара-эмігранта Міколы Равенскага, які закончыў свой жыццёвы шлях у Бельгіі, чакаць большага, чым з'яўленне грунтоўнага артыкула ў «Энцыклапедыі гісторыі Беларусі», у наш час не прыходзіцца. Так яно і атрымалася, і за гэта вялікі дзякуй! Таму зноў уся праца па ўшанаванню выдатнага творцы (і да гэтага трэба ўжо прывыкаць) легла на плечы грамадскіх структур і арганізацый, якія выявілі тое, што яны здатны самаарганізавацца ў дасягненні мэтаў захавання культурнай спадчыны Беларусі, маюць трывалыя арыенціры і планы ў ажыццяўленні гэтых мэтаў.

Рассматривается творчество писателей Натальи Арсеньевой, Масея Седнёва, Алеся Барского, рассказывается о певце Данчике, анализируются публикации по искусствоведческой Скориниане, по проблемам культуры, искусства в сборниках «Запісы», газете «Ніва», исследуется фольклор Белосточчины.

Кніга складаецца з 73 успамінаў прадстаўнікоў беларускай дыяспары, што пасьля 1944 г. апынуліся ў Аргентыне, Аўстраліі, Бэльгіі, Вялікабрытаніі, ЗША, Канадзе, Нямеччыне, Польшчы, Францыі, Чэхіі, Швэцыі. У біяграфічных аповедах знайшлі сваё адлюстраваньне падзеі Другой сусьветнай вайны, эміграцыя, а таксама асаблівасьці станаўлень ня беларускага жыцьця на чужыне й яго сучасны стан.

Кніга «Летапісны звод сусьвету Чалавека Сьведамага» — восьмая ўсэрыі «Бібліятэка Бацькаўшчыны» ды першая ў сумесным выданьні МГА «ЗБС «Бацькаўшчына» й Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва (ЗША). Манаграфія «Летапісны звод сусьвету Чалавека Сьведамага» пабудавана на архіўных матэрыялах, успамінах чальцоў рэдакцыйных калегіяў, унікальных друках часоў лягераў ДП. Аўтар прасочвае ня толькі гісторыю газэтаў «Бацькаўшчына» й «Беларус», але й лёсы сяброў рэдакцыі, насьвятляе кола ідэяў і тэмаў, што абмяркоўваліся на старонках газэтаў. У кнігу ўключана бібліяграфія тэматычных артыкулаў, а таксама ўпершыню створаны слоўнік псэўданімаў і крыптанімаў дзеячаў эміграцыі.

Гэта кніга прысвечана памяці аднаго пакалення з тых, каго энцыклапедыя Бракгаўза называе «асобы, якія па той ці іншай прычыне пакінулі сваю бацькаўшчыну з мэтай асталявацца на чужыне», а Максім Багдановіч ад свайго — і гэтых асобаў — імя напісаў: «Не рассталіся б мы з родным краем, каб было дзеля нас у ім хлеба…».

Івонка Сурвіла: - Хаця на працягу апошніх шасьцідзесяці гадоў было апублікавана шмат кнігаў, прысьвечаных паасобным падзеям і людзям паваеннай хвалі беларускай эміграцыі, гісторык Янка Запруднік у адным з сваіх нядаўніх інтэрвію зазначыў, што “гісторыя беларускае паваеннае эміграцыі яшчэ не напісаная”. Тыя з нас, хто перажыў паўстагодзьдзя ў выгнаньні, ведае, што застаецца яшчэ вельмі шмат не сказанага, не запісанага й належна не асэнсаванага. І таму атрымала я манускрыпт Натальлі Гардзіенкі, прысьвечаны беларускай дыяспары ў Аўстраліі, зь вялікім зацікаўленьнем.

У землякоў за акіянам у Злучаных Штатах Амерыкі ў жніўні мінулага года пабывала карэспандэнт «Голасу Радзімы» Таццяна Антонава. Так яна і назвала сваю кніжку — «У землякоў за акіянам», у якой расказвае аб сустрэчах з замежнымі беларусамі, многая з якіх доўгія гады заставаліся для нас абсалютна невядомымі, хоць прозвішчы іх чулі даволі часта. Наталля Арсеннева, Міхась Кавыль, Антон Шукелойць, З. і В. Кіпелі, Ала Орса-Рамана. Аўтарка дала ім магчымасць расказаць пра сябе, выказаць свой погляд на складанае і ўсё яшчэ не вельмі зразумелае нам мінулае. Наогул нашы землякі за акіянам сталі бліжэй нам, бо мы больш даведаліся пра іх побыт, паўсядзённае жыццё, пра іх любоў да Радзімы.

Книга посвящена жизни и деятельности белорусских евреев в Эрсц-Исраэль и Израиле в XVIII-XX вв. Она раскрывает вклад евреев Беларуси в создание Государства Израиль, в развитие его экономики, науки и культуры. Особое внимание уделяется алие 1990-х гг. При написании книги использованы материалы архивов и музеев Беларуси, России, Израиля, многих энциклопедических и справочных издании, в том числе Краткой Еврейской Энциклопедии и Российской Еврейской Энциклопедии, периодическая печать Республики Беларусь и Государства Израиль, интервью автора в белорусскими евреями, проживающими в Израиле.

Беларуская эміграцыйная пісьмовасьць зьяўляецца арганічнай часткай нацыянальнай культуры. На гэтую пісьмовасьць складаюцца: публіцыстыка ды зьвязаная зь ёю пэрыёдыка, мастацкая літаратура – паэзія, проза, драматургія, літаратурная крытыка, урэшце навуковыя ці папулярна-навуковыя дасьледаваньні. Эміграцыйная пісьмовасьць выдатна ўзбагаціла нацыянальную культуру, уводзячы ў яе такія непрысутныя ў беларускай савецкай публіцыстыцы, літаратуры й навуцы інтэрпрэтацыі й каштоўнасьці, як: самабытная трактоўка гісторыі Беларусі, дэмаскацыя сталінскіх і бальшавіцкіх злачынстваў, асуджэньне сілавой калектывізацыі беларускай вёскі, супраціў у адносінах да русыфікацыі Беларусі, аб’ектыўная карціна дэмакратычных прынцыпаў і нормаў у жыцьці заходніх краін, пахвала і ўзьвелічэньне духа поўнае свабоды мастака й вучонага, нескаваных прынцыпамі й наказамі сацыялістычнага рэалізму ды марксістоўска-ленінскай мэтадалёгіяй.

Прадметам дысэртацыі зьяўляецца аналіз публікацыяў, зьмешчаных на старонках беларускага эміграцыйнага друку, у якіх абмяркоўваюцца пытаньні беларускае мовы. У працы разглядаецца сузалежнасьць паміж правапіснымі нормамі й вымаўленьнем; падаюцца фанэтычныя, марфалягічныя, сынтаксічныя й лексычныя асаблівасьці; паказваецца значэньне беларусізацыйных працэсаў для будаваньня нацыянальнае тоеснасьці; прыводзяцца, з аднаго боку, прыклады русыфікацыі беларускае мовы, а з другога – імкненьне беларусаў як у замежжы, гэтак і на Бацькаўшчыне, захаваць чысьціню роднае мовы; характарызуецца сытуацыя беларускае мовы ў школьнай сыстэме Беларусі ў розных умовах: пад нямецкай акупацыяй, у савецкі пэрыяд ды ў сёньняшні час; разглядаецца навуковая й выдавецкая дзейнасьць у Беларусі ды ў замежжы, а таксама зацікаўленьне беларусікай у сьвеце, у тым ліку і ў Польшчы. (З Уступу)