Беларусы на тэрыторыі сённяшняй Латвіі жывуць з старажытных часоў. Стварэнню і папаўненню беларускай дыяспары садзейнічалі розныя фактары. У часы Полацкага і Вялікага Літоўскага княстваў суседнія народы — бе­ларусы і латышы — разам змагаліся супраць нямецкіх рыцараў, вялі паміж сабой гандаль. Агульная рака Дзвіна-Даугава з часоў сярэдневякоўя і да XX ст., да перакрыцця яе плацінай электрастанцыі, была тут галоўным гандлёвым шляхам.

Яшчэ нядаўна імя Наталлі Арсенневай, як і іншых беларускіх пісьменнікаў-эмігрантаў, было пад забаронай. Але ўжо ў верасні 1993 г. у Рэспубліцы Беларусь грамадства святкавала 90-ю гадавіну з дня нараджэння выдатнай паэткі. З гэтай нагоды з'явілася ў Мінску факсімільнае перавыданне яе першай кніжкі "Пад сінім небам" (1927), а ў Дзяржаўным музеі гісторыі беларускай літаратуры была наладжана літаратурная сустрэча, адбылося адкрыццё выставы, прысвечанай юбілею, аднак без прысутнасці самой Наталлі Арсенневай. Найстарэйшая беларуская пісьменніца, перакладчыца твораў Гётэ, Гаўптмана, Кляйста, Шэкспіра, Міцкевіча, песняў для баптыстаў жыве цяпер у ЗША, у Рочэстэры.

Маё даследаванне датычыцца жыцця беларусаў у Смаленскай губерні, Заходняй вобласці пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі і да другой паловы 30-х гадоў. Пытанне пра беларусаў, якія жывуць на Смаленшчыне, і сёння застаецца няясным. У грамадстве і навуковых колах бытуе тэрмін Беларуская Смаленшчына. Да нядаўняга часу многія лічылі смалянаў беларусамі.

Пачынаючы з 1960 г. я досыць часта праводзіў размовы — галоўным чынам з жыхарамі сваёй вёскі Бандары (але не толькі з імі) на тэму малой і вялікай айчыны. I з пэўнай прыкрасцю пераканаўся, што ўсе мае размоўцы не ўжываюць такіх тэрмінаў, як: айчына, радзіма, бацькаўшчына для абазначэння ўсходнебеластоцкага рэгіёна або ўсёй Беларусі.

Беларусы пачалі прыязджаць у Канаду на пачатку XX ст. — сьпярша з царскай імпэрыі, а пасьля, паміж войнамі, з Заходняй Беларусі. У першым вьшадку паводле дакумэнтаў запісвалі іх расейцамі, у другім вьшадку — палякамі. Была гэта эміграцыя эканамічная, пераважна нацыянальна нясьве-дамая. Нацыянальных беларускіх арганізацыяў у Канадзе тады ня было.

Падзеі 1917-1921 гг. на тэрыторыі былое Расейскае імпэрыі істотна зьмянілі палітычны клімат у Беларусі. Дзякуючы працы беларускага нацыянальнага актыву беларускі народ пачаў паступова ператварацца з этнічнае масы ў палітычную нацыю. Дзейнічалі палітычныя партыі, адбываліся грамадска-палітычныя зьезды, шырыўся беларускамоўны друк. Скаардынаваная дзейнасьць нацыянальнага актыву прывяла да скліканьня Усебеларускага Кангрэсу, абвешчаньня 25 сакавіка 1918 г. Беларускай Народнай Рэспублікі, a крыху пазьней, 1 студзеня 1919 г., у Смаленску была абвешчаная і Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка (раней заміж тэрміну "Савецкая" ўжываўся тэрмін "Радавая").

Эміграцыйная беларуская газета "Бацькаўшчына" выдавалася з 31 кастрычніка 1947 г. да снежня 1966 г. у Заходняй Германіі. Яе заснавальнікамі былі Станіслаў Станкевіч, Антон Адамовіч і іншыя беларускія эмігранты. У разуменні заснавальнікаў "Бацькаўшчына" была носьбітам "беларускай нацыянальнай вызвольнай думкі". На яе старонках з'явіліся шматлікія публікацыі нацыянальнага, гістарычнага, літаратурнага і палітычнага характару. Газета мела рэзка антысталінскі і антыбальшавіцкі характар. "Бацькаўшчына" распаўсюджвалася не толькі ў Заходняй Германіі, але таксама ў Францыі, Бельгіі, Англіі, Амерыцы, Канадзе, Аўстраліі, Новай Зеландыі і многіх іншых краінах, дзе знайшліся беларусы. Перыёдык гэты не меў доступу да Савецкага Саюза і краін народнай дэмакратыі. Выключэннем была Польшча, дзе Інстытут славяназнаўства Польскай Акадэміі навук рэгулярна яго атрымліваў.

Паэт нарадзіўся ў мястэчку Міхалішкі ў 1906 г. Яго продкі здаўна жылі на Віленшчыне — у Свіры, Міхалішках, Свянцянах, Смаргоні. Яны займаліся сплавам лесу, кавальскаи справаи, рознымі рамествамі, гандлем, вывучалі святую Тору, і за 600 гадоў зжыліся з гэтым краем, — ён стаў сапраўднай іхняй радзімай. Менавіта талерантнасць і добразычлівасць жыхароў беларускай зямлі зрабіла яе прыцягальнай для сыноў Ізраіля, што ратаваліся ад праследаванняў і ўціску ў сярэдневяковай Заходняй Еўропе. Менавіта на землях Вялікага Княства Літоўскага быў рэалізаваны ідэал талмудысцкага светапогляду — свабода вывучэння Святога пісьма. Менавіта беларускія землі далі свету сотні вучоных-талмудыстаў, ешывы, і "літвацкую" гаворку мовы ідыш, кантараў, магідаў — казнадзеяў, настаўнікаў і паэтаў, сярод якіх — і Менке Кац.

Упершыню пра існаванне мастака, пісьменніка і падарожніка Мар'я-на Богуша-Шышкі я даведаўся восенню 1993 г., вяртаючыся з Браціславы, з чарговага Міжнароднага кангрэса славістаў, і гартаючы ў цягніку "Слоўнік польскіх пісьменнікаў на чужыне", падараваны вядомым кракаўскім беларусістам Здзіславам Нядзеляй. Там указвалася, што аўтар з такім выразна беларускім прозвішчам выдаў кнігі "Пра мастацтва", "Леанарда да Вінчы", напісаў працу "Нарыс гісторыі выяўленчага мастац­тва на землях Вялікага Княства Літоўскага".

Беларусь у канцы XIX - пачатку XX стст. перажывала вялікія перамены, звязаныя з адраджэннем беларускай думкі, вайной і станаўленнем сваіх межаў. Рэвалюцыйныя працэсы не абміналі таксама гэтае зямлі. Беларусь здаўна спакваля губляла сваю самастойнасць. Яегеаграфічнае становішча і палітычныя ўмовы спрыялі перамяшчэнню і ўкараненню ўсходніх — рускіх (маскоўскіх) і заходніх (польскіх) уплываў. Пачынаючы з XVI ст. крыжаваліся тут розныя плыні, якія прывялі да знікнення беларускай самабытнасці ў шляхецкіх — найбольш пашыраных колах грамадства.

Кніга «Летапісны звод сусьвету Чалавека Сьведамага» — восьмая ўсэрыі «Бібліятэка Бацькаўшчыны» ды першая ў сумесным выданьні МГА «ЗБС «Бацькаўшчына» й Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва (ЗША). Манаграфія «Летапісны звод сусьвету Чалавека Сьведамага» пабудавана на архіўных матэрыялах, успамінах чальцоў рэдакцыйных калегіяў, унікальных друках часоў лягераў ДП. Аўтар прасочвае ня толькі гісторыю газэтаў «Бацькаўшчына» й «Беларус», але й лёсы сяброў рэдакцыі, насьвятляе кола ідэяў і тэмаў, што абмяркоўваліся на старонках газэтаў. У кнігу ўключана бібліяграфія тэматычных артыкулаў, а таксама ўпершыню створаны слоўнік псэўданімаў і крыптанімаў дзеячаў эміграцыі.

Гэта кніга прысвечана памяці аднаго пакалення з тых, каго энцыклапедыя Бракгаўза называе «асобы, якія па той ці іншай прычыне пакінулі сваю бацькаўшчыну з мэтай асталявацца на чужыне», а Максім Багдановіч ад свайго — і гэтых асобаў — імя напісаў: «Не рассталіся б мы з родным краем, каб было дзеля нас у ім хлеба…».

У сваю новую кнігу беларускі публіцыст і гісторык з Англіі Юры Весялкоўскі ўключыў артыкулы пра Другую сусьветную вашу. Аднак, хаця іхны аўтар быў непасрэдным сьведкам і ўдзельнікам самая жахлівай ў гісторыі чалавецтва сусьветнай бойні, кніга, за рэдкім выняткам, не зьяўляецца аўтабіяграфічнай. Гэта, хутчэй, ёсьць спроба далёка не безстароннага чалавека, лёс якога апяклі й крута зьмянілі гады ваеннага ліхалецьця, - разабрацца ў далёкіх ужо ад нас трагічных падзеях, асэнсаваць тое, што адбылося зь ім і зь ягоным пакаленьнем. Кніга цікавая яшчэ й тым, што яна паўстала пераважна на літаратуры пра Другую сусьветную ванну заходніх аўтараў. Шмат што ў кнізе зьявіцца новым і здасца нязвыклым для тых, хто ведае вайну па савецкіх кнігах і фільмах.

Беларуская эміграцыйная пісьмовасьць зьяўляецца арганічнай часткай нацыянальнай культуры. На гэтую пісьмовасьць складаюцца: публіцыстыка ды зьвязаная зь ёю пэрыёдыка, мастацкая літаратура – паэзія, проза, драматургія, літаратурная крытыка, урэшце навуковыя ці папулярна-навуковыя дасьледаваньні. Эміграцыйная пісьмовасьць выдатна ўзбагаціла нацыянальную культуру, уводзячы ў яе такія непрысутныя ў беларускай савецкай публіцыстыцы, літаратуры й навуцы інтэрпрэтацыі й каштоўнасьці, як: самабытная трактоўка гісторыі Беларусі, дэмаскацыя сталінскіх і бальшавіцкіх злачынстваў, асуджэньне сілавой калектывізацыі беларускай вёскі, супраціў у адносінах да русыфікацыі Беларусі, аб’ектыўная карціна дэмакратычных прынцыпаў і нормаў у жыцьці заходніх краін, пахвала і ўзьвелічэньне духа поўнае свабоды мастака й вучонага, нескаваных прынцыпамі й наказамі сацыялістычнага рэалізму ды марксістоўска-ленінскай мэтадалёгіяй.

Прадметам дысэртацыі зьяўляецца аналіз публікацыяў, зьмешчаных на старонках беларускага эміграцыйнага друку, у якіх абмяркоўваюцца пытаньні беларускае мовы. У працы разглядаецца сузалежнасьць паміж правапіснымі нормамі й вымаўленьнем; падаюцца фанэтычныя, марфалягічныя, сынтаксічныя й лексычныя асаблівасьці; паказваецца значэньне беларусізацыйных працэсаў для будаваньня нацыянальнае тоеснасьці; прыводзяцца, з аднаго боку, прыклады русыфікацыі беларускае мовы, а з другога – імкненьне беларусаў як у замежжы, гэтак і на Бацькаўшчыне, захаваць чысьціню роднае мовы; характарызуецца сытуацыя беларускае мовы ў школьнай сыстэме Беларусі ў розных умовах: пад нямецкай акупацыяй, у савецкі пэрыяд ды ў сёньняшні час; разглядаецца навуковая й выдавецкая дзейнасьць у Беларусі ды ў замежжы, а таксама зацікаўленьне беларусікай у сьвеце, у тым ліку і ў Польшчы. (З Уступу)

Герои книги — посланцы Республики Беларусь, участво вавшие в освоении Западно-Сибирской «нефтяной целины». Это строители треста №37, благодаря усилиям которых на берегу Оби в рекордно короткие сроки «из тьмы лесов, из топи болот возник уникальный, отвечающий европейским стандартам город Лангепас. Это буровики, штурмовавшие подземные «вершины» и вершины славы. Это дорожники и автомобилисты, обеспечивающие доступ к природным кладовым тюменского Севера.