Сваю духоўную радзіму — Беларусь наведаў вядомы спявак са Злучаных Штатаў Амерыкі Данчык (Багдак Андрусішын). Ён пабываў у Ленінградзе, Кіеве, Львове,, выступіў з канцэртамі ў Мінску, Віцебску, Полацку, Гродне, Вільнюсе, Маскве. Выручаныя ад канцэртаў сродкі ён перадаў у фонд пацярпелых ад чарнобыльскай аварыі, а таксама Таварыству беларускай мовы. Пісьменнік Барыс Сачанка сустрэўся з Данчыкам і яга маці спадарыняй Юляй Андрусішынай. Іх гутарку прапануем вашай увазе.

Мушу сказаць, што навагу напісаць успаміны я прыняў не без некаторых хістанняў ды крыху пад націскам. Я і цяпер няпэўны, ці мае ўспаміны маюць вартасць, бо я ж не належу да людзей, якія “робяць” гісторыю, да правадыроў і дзеячаў, што прысвяцілі жыццё, каб дасягнуць пэўную мэту, ды апісваюць свой шлях да гэтае мэты. Не маю сумлеваў, што гэткія ўспаміны дзеячаў апраўданыя і карысныя.

Я дабралася да ветлых берагоў Злучаных Штатаў Амерыкі на вайсковым транспартным караблі General R. L. Howze ў траўні 1950 г. Цуда? Для мяне — безумоўна. З маленства прагнула я пабачыць далёкія, нязнаныя краіны. Ды ніколі, нават у сваіх лепшых летуценнях, не ўяўляла, што аднойчы здолею апынуцца за акіянам, застануся тут назаўсёды, адчую сябе роўнай сярод роўных.

Вось жа перад тым, як пачаць пісаць вершы, я шмат “надыхаўся” паэзіі Язэпа Пушчы, Уладзіміра Дубоўкі, Валерыя Маракова, Паўлюка Труса, Якуба Коласа. Парадокс, але Янкі Купалы я тады не чытаў, хоць у маёй творчасці шмат ад Купалы: грамадзянская тэматыка з патрыятычнымі матывамі.

У маі 1990 г. сваю радзіму Беларусь наведаў вядомы беларускі паэт і празаік Масей Сяднёў, які жыве ў ЗША. ён пабываў у выдавецтве “Мастацкая літаратура”, дзе вялася размова аб выданні яго твораў, наведаў рэдакцыі часопісаў “Маладосць”, “Полымя”, штотыднёвік “Літаратура і мастацтва”, Літаратурныя музеі Якуба Коласа і Янкі Купалы.

Праца-ўспаміны Кастуся Мерляка ёсьць гісторыя беларускай эміграцыі, што пачалася пасьля другой сусьветнай вайны. Яна вяжацца да падзеяў своеасаблівых, хоць і цэнтральных па значэньню. (Ёсьць іншыя працы-апісаньні мясцовага лягернага жыцьця беларусаў у Нямеччыне, беларускіх інстытутаў альбо арганізацыяў на эміграцыі. Рыхтуецца праца па агульнае гісторыі беларускай эміграцыі. У былой БССР афіцыяльная кліка старалася замоўчываць аб сьведамай беларускай эміграцыі. Часта ў друку паяўляліся паклёпы на “здраднікаў радзімы” ды “злачынцаў”, пісалася аб эміграцыі нясьведамай.)

Бадай, мала хто з шырокіх чытацкіх колаў ведае пра існаванне навукова-даследчай установы на эміграцыі— Беларускага інстытута навукі і мастацтва (БІНІМ). Нават успамінаць пра яго ў нашай партыйнай прэсе, тым больш у станоўчым плане, было «не прынята», і таму пра інстытут, як і ў цэлым пра існаванне беларусаў за межамі нашай Бацькаўшчыны, мы даведваліся хіба толькі з «галасоў» ды, як кажуць, «з вуснае народнае творчасці».

Паэт нарадзіўся ў мястэчку Міхалішкі ў 1906 г. Яго продкі здаўна жылі на Віленшчыне — у Свіры, Міхалішках, Свянцянах, Смаргоні. Яны займаліся сплавам лесу, кавальскаи справаи, рознымі рамествамі, гандлем, вывучалі святую Тору, і за 600 гадоў зжыліся з гэтым краем, — ён стаў сапраўднай іхняй радзімай. Менавіта талерантнасць і добразычлівасць жыхароў беларускай зямлі зрабіла яе прыцягальнай для сыноў Ізраіля, што ратаваліся ад праследаванняў і ўціску ў сярэдневяковай Заходняй Еўропе. Менавіта на землях Вялікага Княства Літоўскага быў рэалізаваны ідэал талмудысцкага светапогляду — свабода вывучэння Святога пісьма. Менавіта беларускія землі далі свету сотні вучоных-талмудыстаў, ешывы, і "літвацкую" гаворку мовы ідыш, кантараў, магідаў — казнадзеяў, настаўнікаў і паэтаў, сярод якіх — і Менке Кац.

Перасылаю Вам не копію, а ліст Весялкоўскага й адначасна прашу не рабіць ніякіх выясьненьняў пакуль ён не адкажа на мой ліст. Ліст яму я ўжо напісаў і вышлю, калі Вы акцэптуеце маю прапанову Весялкоўскаму. Я яму пішу: „Адносна Вашых прэтэнзыяў да Астроўскіх, найлепш было-бы, каб Вы з сябрамі ХАБР беспасрэдна напісалі сп. прэзыдэнту Р. Астроўскаму.

У сувязі з пастановаю Царкоўнага Беларускага Зьезду з дня 25 сьнежня 1964 году ў складзе прадстаўнікоў беларускіх прыходаў з Чыкага, Таронта, Саўт Рывэра й Кліўлянда на чале зь іх настаяцелямі, якія зьвярнуліся да мяне з просьбаю ўзглавіць іх, гэтым паведамляю Вас, што...

Высокапрэасьвяшчэньнейшы Ўладыка! Шчыра дзякую за ліст і прывітаньне з Днём Ангела ды прашу прабачыць за так спозьнены адказ. Справы, абавязкі, хвароба, а таксама лень спрычыніліся да гэтага. Дык яшчэ раз прашу, прабачце!...

Гэтыя словы мы сустракаем бадай за кожным разам, калі гартаем старонкі фундамэнтальных энцыкляпэдый, аднатомных біяграфічных слоўнікаў ці проста звычайных даведнікаў. Ад іх пачынаем пошукі біяграфічных зьвестак пра тую або інпіую асобу, яе жыцьцё, палітычную, грамадзка-культурную ці сьвятарскую дзейнасьць. Паўтараючыся ў такой безьлічы людзкіх лёсаў, у кожным асобным выпадку гэтыя максімы-дэфініцыі за скупымі энцыкляпэдычнымі радкамі хаваюць свой адметны сэнс і глыбіню, якую адкрываюць гадамі й стагодзьдзямі.

Адзін Госпад, адзін Спадар — для праваслаўных, католікаў, вуніятаў. Адзін — для беларусаў у Беларусі й па-за яе межамі. Гэтае адзінства — у Богу й веры — і ёсьць зьместам і ідэяй прапануемай кнігі. Кніга зьяўляец ца ўшанаваньнем памяці людзей — сьвецкіх і сьвятароў, якія прысьвяцілі сваё жыцьцё пашырэньню Божага Слова сярод беларусаў, і да ўмацавань ня ідэі царкоўнае й нацыянальнае еднасьці беларускага народу.

Кніга складаецца з 73 успамінаў прадстаўнікоў беларускай дыяспары, што пасьля 1944 г. апынуліся ў Аргентыне, Аўстраліі, Бэльгіі, Вялікабрытаніі, ЗША, Канадзе, Нямеччыне, Польшчы, Францыі, Чэхіі, Швэцыі. У біяграфічных аповедах знайшлі сваё адлюстраваньне падзеі Другой сусьветнай вайны, эміграцыя, а таксама асаблівасьці станаўлень ня беларускага жыцьця на чужыне й яго сучасны стан.

Кніга «Летапісны звод сусьвету Чалавека Сьведамага» — восьмая ўсэрыі «Бібліятэка Бацькаўшчыны» ды першая ў сумесным выданьні МГА «ЗБС «Бацькаўшчына» й Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва (ЗША). Манаграфія «Летапісны звод сусьвету Чалавека Сьведамага» пабудавана на архіўных матэрыялах, успамінах чальцоў рэдакцыйных калегіяў, унікальных друках часоў лягераў ДП. Аўтар прасочвае ня толькі гісторыю газэтаў «Бацькаўшчына» й «Беларус», але й лёсы сяброў рэдакцыі, насьвятляе кола ідэяў і тэмаў, што абмяркоўваліся на старонках газэтаў. У кнігу ўключана бібліяграфія тэматычных артыкулаў, а таксама ўпершыню створаны слоўнік псэўданімаў і крыптанімаў дзеячаў эміграцыі.

У землякоў за акіянам у Злучаных Штатах Амерыкі ў жніўні мінулага года пабывала карэспандэнт «Голасу Радзімы» Таццяна Антонава. Так яна і назвала сваю кніжку — «У землякоў за акіянам», у якой расказвае аб сустрэчах з замежнымі беларусамі, многая з якіх доўгія гады заставаліся для нас абсалютна невядомымі, хоць прозвішчы іх чулі даволі часта. Наталля Арсеннева, Міхась Кавыль, Антон Шукелойць, З. і В. Кіпелі, Ала Орса-Рамана. Аўтарка дала ім магчымасць расказаць пра сябе, выказаць свой погляд на складанае і ўсё яшчэ не вельмі зразумелае нам мінулае. Наогул нашы землякі за акіянам сталі бліжэй нам, бо мы больш даведаліся пра іх побыт, паўсядзённае жыццё, пра іх любоў да Радзімы.