|
Алесь Карлюкевіч (Мінск)
РУСКІЯ ЛІТАРАТАРЫ XIX — ПАЧАТКУ XX СТ. — УРАДЖЭНЦЫ СУЧАСНАЙ
МАПЛЁЎСКАЙ ВОБЛАСЦІ
Беларуска-рускія літаратурныя сувязі настолькі шматгранныя, што да-следаванне ix уяўляе сабой, здаецца, працэс бясконцы. Магчыма, лагічным падаецца вывучэнне кантактаў, стасункаў праз рэгіянальна-краязнаўчыя аспекты. I ў дачыненні да беларуска-рускіх повязей можна на-гадаць сістэму вядомую ў Расіі яшчэ з 1920-хгг. Даследчык М. Піксанаў заўважыў (папярэдне абазначыўшы пэўную тэрыторыю як "культурнае гняз-до"): "Калі таленавіты гадаванец абласнога гнязда з'яўляецца ў сталічную культуру i набывае ў ёй вялікае значэнне, мы вывучаем яго творчасць па яе пладах, дрэнна адгадваючы карэнні i глебу. Толькі краязнавец растлумачыць нам паходжанне гэтага дзеяча i паможа выявіць у новым сталічным дзеячы адметныя асаблівасці, накладзеныя на яго паходжаннем. Не толькі асобны дзеяч, але цэлае культурнае гняздо ў сваім паходжанні, росквіце, заміранні, густах i тэндэнцыях будуць зразумелымі найбольш поўна i глыбока толькі ў святле сацыяльна-эканамічных вывучэнняў" 1.
У пэўнай ступені своеасаблівым "культурным гняздом" можна лічыць i Магілёў, яго ваколіцы. Значным кампанентам у змесце падобнага вызна-чэння ўяўляюцца факты, блізкія да гісторыі рускай літаратуры. У рускай літаратуры ХІХст.—таксама.
На некаторыя лёсы (або ўраджэнцаў або тых літаратараў, хто меў з Магілёўшчынай сталыя стасункі) i хацелася б звярнуць увагу. 30 чэрвеня або 31 ліпеня (12 ліпеня ці 12 жніўня) 1842г. у Магілёве нарадзіўся крытык i публіцыст Ігнацій Піатроўскі. Вывучэнне яго жыцця патрабуе асаблівай увагі да любой з драбніц. Пражыў пісьменнік меней 20-ці гадоў— памёр у Пецярбургу 18(30) сакавіка 1862 г. Яго лес нечым нагадвае яркія лёсы беларускіх талентаў -зорачак— Сяргея Палуяна, Міколы Дзяшкевіча, Ігара Хадановіча, жыццёвы шлях якіх таксама быў зусім кароткім. Біябібліягра-фічны слоўнік "Рускія пісьменнікі. 1800—1917" падае наступныя звесткі пра нараджэнне I. Піатроўскага: "3 дваран, верагодна, польскага паходжання (сям'я— каталіцкага веравызвання). Бацька П. служыў у Магілёўскай ка-зённай палаце. Пасля яго ранняй смерці П. быў аддадзены ў Гатчынскі Мікалаеўскі сіроцкі інстытут (1853)…"2. Інстытут малады чалавек скончыў у 1859 г. Вядома, што адным з настаўнікаў яго быў К. Ушынскі (руская сла-веснасць, юрыдычнью дысцыпліны). Не выключана, што пасля Піатроўскі ў якасці вольнага слухача наведваў Пецярбургскі універсітэт. За ўдзел у сту-дэнцкай дэманстрацыі перад універсітэтам арыштаваны 12 кастрычніка 1861 г. Два месяцы правеў у турме. Дэбют I. Піатроўскага ў друку адносіцца да 1860 г. — гэта артыкул "Праявы грамадскай дзейнасці" ў часопісе "Русский педагогический вестник". Неўзабаве малады чалавек збліжаецца з М. Чарнышэўскім, М. Дабралюбавым. У красавіку-верасні 1861г. стано-віцца адным з галоўных супрацоўнікаў часопіса "Современник". Праўда, пасля выхаду з-пад арышту супрацоўніцтва свае аднавіць не змог. М. Чар-нышэўскі, будучы незадаволены шырынёй кругагляду свайго маладога калегі, параіў яму на некаторы час пакінуць літаратурную работу i заняцца самаадукацыяй. Піатроўскі вырашыў усё па-свойму магчыма, адчуваючы, што часу яму адведзена няшмат. Крытык працягвае друкавацца, але ўжо ў часопісе "Северная пчела", газеце "Русский инвалид". У "Иллюстрациях" друкуе некралог "Н. А. Добролюбов" 3. Піатроўскі лічыў сябе вучнем Чарнышеўскага і Дабралюбава, прапагандаваў неабходнасць хутчэйшай змены грамадска-палітычнага ладу. Мастацкую літаратуру разглядаў як ма-тэрыял для сацыяльна-палітычных вывадаў крытыкі, лічыў недахопам тво-раў адлюстраванне непрааналізаваных пачуццяў "Паэзія да таго часу паэ-зія, пакуль яна адпавядае свядомай рэчаіснасці, a значыць, не адрозніваецца ў поглядзе з навуковымі вывадамі" 4.
Выйшаўшы з заключэння, I. Піатроўскі нарабіў даўгоў Найперш— у М. Някрасава. Знаёмыя перасталі пазычаць яму літаратуру. Заблытаўшы-ся ў сваім матэрыяльным становішчы, ва ўзросце 19 гадоў ён скончыў жыццё самагубствам. У хатнім архіве нашага земляка была знойдзена амаль по-ўная калекцыя рэвалюцыйных пракламацый. Па сведчанню А. Панаевай, Някрасаў пахаваў Піатроўскага i аплаціў усе яго даўгі. Сённяшняму чытачу спадчына крытыка невядома. У Беларусі варта было б камусьці заняцца вы-даннем яго кніжачкі…
Магілёў увайшоў у жыццёвы i творчы лёс публіцыста, празаіка, мемуа-рыста, выдаўца Станіслава Акрэйца (1836 — пасля 1921). У 1856г. ён скон-чыў Віцебскую гімназію. Затым вучыўся ў Горы-Горацкім земляробчым вучылішчы. У 1859—1862 гг. служыў у Магілёўскай палаце дзяржаўнай маёмасці. 3 Магілёва Акрэйц дасылаў свае першыя артыкулы ў "Искру" i "Экономический указатель". Першы яго раман прысвечаны падзеям у Заходнім краі напярэдадні паўстання 1863 г.
Калі зірнуць на літаратурную карту Магілёўшчыны, то Шклоў, Шклоўскі край— гэта творчыя i жыццёвыя лёсы беларускіх пісьменнікаў Анатоля Сербантовіча, Ніны Галіноўскай, Алеся Жыгунова, Міколы Жыгоцкага… A калі зірнуць далей, глыбей, напрыклад, у XIX ст., то можна пабачыць, што Шклоў— i асобная старонка ў гісторыі рускай літаратуры.
У 1793 г. у Волагдзе нарадзіўся Мікалай Коншын. Вучыўся ён там у гімназіі. 3-за адсутнасці дакументаў аб дваранстве быў залічаны ў роту для разначынцаў (у Пецярбургу). Са снежня 1811г.— прапаршчык 2-й запасной артылерыйскай брыгады. У 1812г. знаходзіўся з 20-й коннай ротай пад Смаленскам, затым у Бранску. У 1814 г. удзельнічаў у паходзе пад Варшаву i Кракаў. Пас ля служыў у Шклове. У адным з энцыклапедычных расійскіх даведнікаў чытаем: "… у Шклове [Коншын] знаёміцца з настаўні-кам французскай мовы А. Старынкевічам, які аказаў на яго сур'ёзнае ма-ральнае i інтэлектуальнае ўздзеянне". Мікалай Коншын працягваў у Шклове звычайнае афіцэрскае жыццё: таварыскія вечарыны, гульні, амурныя прыгоды. Але тут пачынаў афіцэр i сачыць за літаратурай, асабліва— за паэзіяй. Быў захоплены вершамі В. Жукоўскага. Сімпатыі зразумелыя: да таго часу Жукоўскі ўжо напісаў шмат выдатных вершаў A многія свае радкі 1812 г. паэт напісаў у Беларусі.
У лютым 1818г. М. Коншын выйшаў у адстаўку. Праўда, ужо ў сакавіку 1819 г. шклоўскі жыхар служыў зноў На гэты раз— у Фінляндыі (з лютага 1821г.— капітан), у адной роце з паэтам Яўгеніем Баратынскім. Першая публікацыя— пасланне "Баратынскаму". У 1820—1824 гг. друкуецца ў часопісах "Благонамеренный", "Соревнователь", "Новости литературы", у альманахах "Полярная звезда", "Мнемозина". Асобным выданнем выходзіць казка "Уладальнік чароўнага крышталіка". Шырокую вядомасць атрымаў яго верш "Арыя" ("Век юный, прелестный…"), пакладзены на музыку А. Гуры-лёвым. Знаёмы быў М. Коншын i з Аляксандрам Сяргеевічам Пушкіным. Мо наваг расказваў яму пра Шклоў. Памёр Коншын у 1859г. у Омску, куды пае-хаў каб заняць пасаду галоўнага інспекгара вучьшішчаў Заходняй Сібіры.
Паэт i перакладчык Яфім Люцэнка нарадзіўся 23 кастрычніка 1776 г. у Чарнігаўскай губ. у сям'і святара. У 1791 г. вучыўся ў Чарнігаўскай духоў-най семінарыі, затым— у Высакародным вучылішчы ў Шклове. Які ж след пакінуў Люцэнка ў рускай літаратуры? У друку дэбютаваў у 1792 г. (у 16 ці нават 15 гадоў!)— у часопісе "Дело от безделья". Хутчэй за ўсё пісаў ca Шклова. Бо толькі з 1793 г. Люцэнка знаходзіўся ў Маскве, у Маскоўскім універсітэце. У 1805 г. колішні шклоўскі вучань рэдагаваў "Журнал для пользы и удовольствия". Шмат часу аддаваў перакладчыцкай працы. У1811 г. выдаў "Поўную найноўшую французскую граматыку".
Яшчэ адна повязь са Шкловам— праз лес Льва Неваховіча (1776-1831), публіцыста, драматурга, перакладчыка, яшчэ i камерсанта. У энцыклапедычным
1даведніку чытаем: "Нарадзіўся ў габрэйскай сям'і. Магчыма, вучыўся ў Шклове, які быў у той час буйным габрэйскім адукацыйным цэнтрам. Акрамя іўрыта авалодаў асноўнымі еўрапейскімі мовамі, добра арыента-ваўся ў еўрапейскай, асабліва нямецкай літаратуры i філасофіі…"
Удакладнім сувязі Л. Неваховіча са Шкловам. У1803 г. у Пецярбургу вый-шла яго публіцыстычная кніга "Лямант дочкі іудзейскай"— алегарычнае апа-вяданне пра становішча габрэяў у Расіі ў пачатку ХІХст. A ў 1804г. кніга (у перапрацаваным i дапоўненым выгаядзе) бьша вьщадзена на іўрыце ў Шклове. Між іншым, гэта— першы твор расійскага габрэя, напісаны на рускай мове. I яшчэ— тут упершыню на рускай мове было пастаўлена пытанне пра абмежаванні правоў габрэяў У тым жа 1804г. Неваховіч выдаў у Санкт-Пе-цярбургу філасофскі трактат "Чалавек у прыродзе". 3 1813 г. літаратар жыў у Польшчы. 3 часам стаў адным з самых багатых людзей Царства Польскага. Але i зрабіўшыся буйным камерсантам, Неваховіч не пакідаў літаратурных заняткаў У Расію пісьменнік вярнуўся ў 1830 г., памёр у 1831 г.
Такія вось мо i не кідкія, але, тым не менш, выразныя ў кантэксце агуль-най гісторыі i значныя па-свойму шклоўскія фрагменты ў рускай літаратуры.
Магілёўшчына— гэта i лесы дзекабрыста, аўтара запісак пра Айчьшную вайну 1812 г. Васіля Горава (1793—1853), які служыўу Бабруйску, удзельнічаў у Бабруйскай змове; празаіка, урача Уладзіміра Касакова (1845—1911), што таксама служыў у Бабруйску, а пасля ў Мінску; паэта, драматурга, ваеннага дзеяча Уладзіміра Касінскага (1830-1889, у 1854г. у чыне капітана ён быў прызначаны ў Магілёўскі пяхотны полк—згодна з даведнікам Ш. Бекцінеева 5, месцам дыслакацыі яго на той час з'яўляўся якраз Магілёў); публіцыста Льва Касуновіча (1864 — пасля 1920, верагодна, i нарадзіўся ў Магілёве), які ву-чыўся ў Магілёўскай гімназіі, служыў станавым прыставам у Мсціслаўскім павеце; мемуарыста Айнкрыта Ламачэўскага (1804—1884), гаспадара маёнт-ка ў Лапічах цяперашняга Асіповіцкага р-на (магчыма, у Лапічах i нарадзіўся), літаратара-самавука Андрэя Лоцманава (1807 — не раней 1836; знаходзіўся ў заключэнні ў Бабруйскай крэпасці ў 1824 г.).
Прыведзеныя i іншыя факты пераконваюць, што беларуска-рускія літара-турныя ўзаемасувязі на Магілёўшчыне— гэта вялікі даследчыцкі абсяг. Вынікам яго можа быць i такі плён: хрэстаматью твораў рускіх пісьменнікаў створаных імі ў час знаходжання ў Беларусі або маючых дачыненне да Беларусь
Мы можам сцвярджаць, што ў XIX ст. Магілёўшчына шчодра аддавала свае таленты Расіі. Ужо тады мясцовыя ўраджэнцы пачыналі фарміраваць там своеасаблівую, няхай i неарганізаваную, хутчэй "зямляцкую", дыяспа-ру, якая садзейнічала азнаямленню рускага грамадства з жыццём i культу-рай беларускіх зямель. Гэта быў пачатак няхай i не зусім усвядомлены, паз-нейшага дыялогу.
Спасылкі:
1 Пиксанов Н. К. Областные культурные гнезда. М.; Л., 1928. С. 69.
2 Русские писатели. 1800-1917. М.; СПб., 1999. С. 606.
3 Иллюстрации. 1862. 18 янв.
4 Современник. 1861. № 8. С. 256.
5 Бектинеев Ш. Формирования российской армии с белорусскими. Минск, 1999. С. 59.
Крыніца: Беларуская дыяспара як пасрэдніца ў дыялогу цывілізацый: Матэрыялы ІІІ Міжнар. кангрэса беларусістаў «Беларуская культура ў дыялогу цывілізацый». «Беларускі кнігазбор», Мінск, 2001 г., ISBN 985-6638-15-1
БЕЛАРУСКАЯ ІНТЭРНЭТ—БІБЛІЯТЭКА: http://kamunikat.net.iig.pl/
