|
Алесь Баркоўскі (Якуцк, Расійсная Федэрацыя)
ЯКУЦКІЯ МАТЭРЫЯЛЫ АБ РЭПРЭСАВАНЫХ БЕЛАРУСАХ
Яшчэ з часоў царызму Якуція атрымала назву "турма без кратаў", бо туды высылаліся на пасяленне розныя "злачынцы", у тым ліку i ўра-джэнцы Беларусі, пачынаючы з XVIIct. He забыліся пра яе i баль-шавікі, толькі высылку зрабілі больш масавай i арганізаванай, прымушаю-чы працаваць выгнанцаў на лесапавале, у шахтах i рудніках.
У Якуцку, сталіцы Рэспублікі Саха (Якуція), на вул. Дзяржынскага, знаходзяцца амаль побач два ведамасныя архівы— архіў МУС РС (Я) i архіў УФСБ па РС (Я). У першым з ix захаваліся невялічкія скрыначкі з карт-камі (цяпер яны ўводзяцца у камп'ютэр) на сасланых ў 1930г. у Алданскі р-н ЯАССР кулакоў. ("Кулацкая" ссылка ў ЯАССР была ліквідавана ў 1947 г.). Усяго туды, па звестках даследчыкаў, бьшо саслана 4724 чала-векі, сярод якіх з Беларускай ССР 287 сем'яў'. Гэтыя карткі дапаўняюцца наступнымі спісамі: "Список спецпереселенцев Алданского Промышленного района Алданского Оперативного Сектора ГПУ ЯАССР на предмет восстановления директивы ГУЛАГа ППУ 1 октября 1932г.", "Алданский оперсектор", "Спецпереселенцы 1933 г.", "Списки трудпоселенцев, призванных в Красную Армию и прямых членов их семей (жена, дети), снятых с учета в Комендатуре Трудовых Поселений Алданского Окр. Отд. НКВД ЯАССР на основании приказа НКВД СССР № 002303 от 22. Х. 1942г. по состоянию на 1 марта 1943 года" (дарэчы, беларускія часткі гэтых спісаў дасылаліся ў г. Чкалаў, дзе ў час вайны знаходілася УНКУС БССР), а так-сама "Списки трудопоселенцев из бывших офицеров царской армии, полицейских, бывших белогвардейцев, участников банд, восстаний, лиц судимых за к-р преступления, содержащиеся в трудопосёлках Алданского района ЯАССР. 1943 г.".
На жаль, указаная картатэка па кулаках няпоўная i недакладная, бо яна складалася ў 1944 г. i пазней. Асабістыя ж справы кулакоў былі знішчаны "шляхам спалення", аб чым сведчаць "Отборочные списки на уничтоженные дела спецпереселенцев— финнов, немцев, б/кулаков согласно приказа МВД СССР 0026 — 1955 г. (Окончено 26 марта 1956г.)". Таму немагчыма, напрыклад, цяпер прасачыць лес сасланага "кулака" Язэпа Сушынскага з Пет-рыкава, які, як пазначана ў картцы, "15 VIII — 32 г. здзейсніў уцёкі з с/п".
"Кулацкую" картатэку архіва МУС РС (Я) добра дапаўняюць як лісты саміх былых "кулакоў" ці ix сваякоў калі яны звярталіся за рэабілітацыяй, так i матэрыялы Рэспубліканскага архіва ЗАГС РС (Я), які таксама на той жа вулі-цы Дзяржынскага, у будынку Рэспубліканскага дзяжархіва РС (Я). Тут былі
1 ЗемсковВ. Н. Судьба "кулацкой ссылки" (1930-1954 гг.) // Отечественная история. 1994. № 1. С. 119.
1мной прагоеджаны ўліковыя дакументы аб шлюбе, нараджэнні і смерці па Алданскаму раёну ЯАССР за 1930-1947гг. Выявілася, што сасланью бела-рускія кулакі паміралі ў асноўным ад "пароку сэрца" i (пераважна дзеці) ад дызентэрыі летам, a зімой ад запалення лёгкіх. Бралі шлюбы ў асноўным з землякам!, указваючы нацыянальнасць рускую ці польскую (зрэдку беларускую). Гэта, пэўна, тлумачыцца веравызнаннем, бо, напрыклад, нацьюнальнасць Растоўскага Фелікса Станіслававіча, высланага з в. Лупенькі Ушацкага р-на Полацкай акругі, у акце аб смерці, якая наступіла 3 снежня 1942 г. ад "дэкам-пенсаванага пароку сэрца", запісана "католік", дарэчы, як i ў яго жонкі, Сце-паніды Ігнацьеўны, якая памерла 10 лютага 1944 г. А вось нацыянальнасць Чарнецкага Вітольда Адамавіча, высланага з х. Бахмат Петрыкаўскага р-на, пазначана: "паляк з Беларусі". Але ў час вайны i пасля яе тыя ж людзі запісвалі сябе i сваіх дзяцей ужо беларусамі. Тут можна адзначыць i тое, што сваякі беларускага пісьменніка Міхася Тычыны, народжанага ў Алданскай высылцы (акрамя аднаго-двух выпадкаў) скрозь пісаліся беларусамі. У актах сустракаюцца беларускія формы імёнаў такія, як Язэп, Хадора i г. д.
Архіў ЗАГС РС (Я) таксама дапамагае выявіць памылкі ў картатэцы МУС РС (Я). Нарыклад, на картцы з архіва МУС РС (Я) пазначана, што Стахоў-ская Вольга Васільеўна, 1908т. н., з в. Хочань Мазырскага р-на Палескай вобл., але ў акце аб яе шлюбе з Архіва ЗАГС РС (Я) паведамляецца, што працапасяленка Сідарава Вольга Васільеўна, 1908 г. н., народжаная ў в. Ру-чай Валагодскай вобл., з дазволу камендатуры 10 жніўня 1935 г. выйшла замуж за Стахоўскага Філарэта Рыгоравіча, 1893 г. н., народжанага ў в. Хо-чань Мазырскага р-на Палескай вобл., які, як удакладняюць матэрыялы Архіва МУС РС (Я), быў у 1930г. высланы "як кулак-шпіён, што займаўся шпіёнскай дзейнасцю на карысць Польшчы".
У архіве МУС РС (Я) таксама знаходзяцца скрыначкі з карткамі на так званы "спецкантынгент", які згодна з указанием пракурора ЯАССР ад 14 мая 1949 г.2, падзяляўся на спецперасяленцаў адміністрацыйна-высяленцаў і сасланых, куды ўваходзілі розныя "ненадзейныя" народы, "указнікі", "ула-саўцы", "аунаўцы" i г. д. Гэтая картатэка ўключае ў сябе i карткі на былых вязняў лагераў Дальбуда (справы на ix захоўваюцца ў тым жа архіве), што былі затым паселены ўЯкуціі "навечна". Сярод ix ёсць i справа беларускага паэта Сяргея Новіка-Пеюна.
У архіве МУС РС (Я) таксама асобна захоўваецца картатэка вязняў Дальбуда, лагераў якога, да смерці Сталіна, у Якуціі налічалася каля сотні. Самі ж справы знаходзяцца ў Магадане— "сталіцы Калымскага краю". Туды ж з Якуціі адпраўлялася пасля смерці зняволенага дзеля ідэнтыфікацыі "ску-ра з рук ці самі кісці"3 .
2 Сіўцава С. Дэпартацыя народаў у Якуцію // Весці Акадэміі нацыянальных меншасцей (Брэст).1977. № 3. С38.
3 Яковлев-Далан В. На острове ГУЛАГа // Полярная звезда (Якутск). 1997. № 1. С. 6.
8 Беларусіка 17 1У архіве УФСБ па РС (Я) захоўваюцца справы беларусаў, прыцягну-тых да адказнасці ўжо на тэрыторыі ЯАССР4.1 гэта былі ў асноўным усё тыя ж "кулакі" з Алданскага р-на, якія неабачліва выказваліся пра свае становішча, тыя ж "нямецкія паліцаі", якіх на пачатку 50-хгг. пачалі пры-цягваць да новага следства. Там жа захоўваюцца справы беларусаў і ўра-джэнцаў Беларусі, што трапілі пад молат рэпрэсій 1937г., калі знаходзілі-ся на той ці іншай рабоце ў ЯАССР. Напрыклад, Антон Лук'янавіч Зыза (1896г. н., в. Уз'езд Лепельскага р-на), які на час арышту працаваў загад-чыкам аддзела Якуцкага абкама УКП (б), ці Якаў Засімавіч Каўрас (1895 г. н., в. Чарэмшычы Віленскай губ.), які на час арышту працаваў начальнікам 3 аддзялення НКУС ЯАССР. Увогуле Архіў УФСБ па РС (Я) значна дапаў-няе архіў МУС РС (Я).
Больш канкрэтна спынімся на трагічным лёсе адной з ахвяр рэпрэсій— Міканора Бялькевіча.
У лютым 1992 г. у камісію па рэабілітацыі У УС Мінаблвыканкама звяр-нулася Кузняцова Лідзія Мікалаеўна ca Слуцка з просьбай аб рэабілітацыі яе бацькоў У сваей заяве яна паведамляе, што яе бацькі ў 1930г. бьші раску-лачаны i высланы, a ўся маёмасць забрана ў калгас. "Мой бацька, Бялькевіч Міканор Іванавіч, 1882 г. н., жыў у в. Старадворцы Старобінскага р-на (ця-пер Салігорскі р-н Мінскай вобл.). У канцы 1929г., на пачатку калектыві -зацыі, ён быў арыштаваны i сасланы ў Сібір, у Якуцкую АССР без суда. Там ён працаваў спачатку на здабычы золата, а потым яго перавялі ў брыгаду цесляроў, бо ён быў добры столяр […] Сям'я наша на момант раскулачвання складалася з шасці чалавек:
• бацька Бялькевіч Міканор Іванавіч 1882 г. н.,
• маці Бялькевіч Вольга Парфір'еўна 1889 г. н.,
• брат Бялькевіч Антон Міканоравіч 1913 г. н.,
• сястра Бялькевіч Лідзія Міканораўна 1922 г. н.,
• дзядуля, бацька бацькі Бялькевіч Іван Ілліч (г. н. не ведаю).
У 1930 г. у нашай хаце была бальніца, а мы жылі ў кухні і былі задаволе-ны, але нас выслалі. Мяне i маю сястру забрала цётка, сястра бацькі, дзядуля перайшоў да другога сына, г. зн. да брата бацькі, Бялькевіча Антона Іва-навіча, які жыў ў гэтай жа вёсцы, a маці i брат былі высланы на Урал па адрасу: Уральская вобл. Іўдзельскі р-н., лесапункт Палкіна. Туды ix сагналі ў баракі, не даўшы ні працы, ні харчу, i яны ў хуткім часе памерлі ад голаду i тыфусу. Бацька, знаходзячыся ў Сібіры, пісаў шмат прашэнняў каб яго сям'ю перавялі да яго ці яго да ix, але адказу не было, a калі яны памерлі, яму далі адказ, што сям'і яго ўжо няма […] Хата бацькі яшчэ ў мінулым годзе стаяла ў в. Стара-Дворцы, яна бьша перанесена, а потым [стала] кух-няй для школьнікаў няпоўнай сярэдняй школы".
4 Кинилэр аатгара тилиннэ // Чолбон (Якурсткай). 1990. № 10—12; Беларускія ахвяры ў Якуціі // Голас Радзімы. 1995. 23 сак., 6 крас.
1У картцы Архіва МУС РС (Я) адзначана, што Бялькевіч Міканор Іва-навіч быў 20 студзеня 1938г. арыштаваны на шахце Незаметная органамі НКУС i зняволены ў турме.
Са справы (арх. № 457Р) Бялькевіча, што захоўваецца ў Архіве УФСБ па РС (Я), відаць, што: "Белькевич Никанор Иванович, 1882 года рождения, уроженец деревни Старо-Дворцы Старобинского р-на БССР, по национальности белорус, грамотный, в прошлом чиновник царской армии [слу-жыў у чыне фельдфебеля. — А. Б.], бывший почётный дворянин, в период белопольской оккупации Советских районов Белоруссии принимал активное участие против Советской власти. До 1930 г. проживал на территории БССР, среди крестьянского населения проводил контрреволюционную агитацию, направленную против проводимых мероприятий Партии и Советского правительства. В 1930 г. органами ОГПУ БССР выслан на Север как контрреволюционный элемент", а потым быў абвінавачаны "в том, что, проживая на прииске Незаметном и будучи враждебно настроен к Советской власти, среди населения систематически проводил контрреволюционную агитацию […], опошляя политику Партии и Советского правительства и восхваляя бывший царский строй. Распространял к-р измышления о плохой жизни в колхозах и о вымирании крестьян на почве голода […]. Распространял среди населения контрреволюционные измышления в отношении вождей Партии, Советского правительства и героев Советского Союза […] и контрреволюционные пораженческие измышления о гибели Советской власти в предстоящей войне с Японией и Германией […]. В кон-треволюционных целях восхвалял врагов народа Тухачевского, Убореви-ча, Гамарника […], дискредитировал т. Ворошилова […]. Допрошеный в качестве обвиняемого по настоящему делу Белькевич Никонор Иванович в предъявленном ему обвинении виновным себя не признал […]". Абапіра-ючыся на сказанае вышэй, выязная крымінальна-судовая калегія ВС ЯССР у закрытым судовым пасяджэнні 24 красавіка 1938 г. на шахце Незаметная, "руководствуясь 319,320 и 326 стст. УПК РСФСР, приговорила: Белькеви-ча Никанора Ивановича на основании ст. 58 ч. 1 УК РСФСР подвергнуть к лишению свободы в исправительно-трудовых лагерях сроком на десять (10) лет, с поражением в избирательных правах сроком на пять (5) лет после отбытия наказания".
У картцы на імя Бялькевіча, што захоўваецца ў картатэцы Архіва МУС РС (Я), на адвароце прыпісана: "Напр, в Спецлаг. Север, дорожн. п. Верхне-Гончеровск". Дачка Бялькевіча Лідзія Міканораўна ў сваёй заяве сцвярджае, што пасля суда яго саслалі ў Карэлію, дзе ён адбываў свой тэрмін у вельмі цяжкіх умовах, у 1942 г. памёр ад голаду, a можа, яго i забілі, "у гады вайны ўсяго можна было чакаць". На запыт УУС Мінаблвыканкама з Карэліі прый-шоў адказ, што Міканор Бялькевіч па лініі МУС—НКУС там не праходзіць. Дакументы ж Архіва ЗАГС РС (Я) сведчаць, што Бялькевіч Міканор Іванавіч памёр 18 мая 1943 г. у турме г. Алдана ад "міякардыту".
1I толькі "по протесту заместителя генерального Прокурора СССР" Прэ-зідыум ВС РСФСР 28 ліпеня 1989 г. знайшоў, што "беседы Белькевича со знакомыми выражали его личную, субъективную точку зрения при оценке отдельных политических и экономических процессов в стране. Его высказывания о тяжёлом материальном положении колхозников клеветы на Советский государственный и общественный строй не содержали, а отражали фактическое положение дел в сельском хозяйстве в 30-х годах. Критические высказывания Белькевича в адрес отдельных членов правительства страны выражали его недовольство деятельностью определенного круга лиц, а не политикой партии и правительства в целом, как это указано в приговоре, и призывов к свержению, подрыву или ослаблению существующего строя не содержали. Что касается "восхваления" Белькевичем условий жизни в царской России, то подобного рода высказывания состава контрреволюционного преступления не образуют". Таму было выра-шана: "Приговор Верховного суда Якутской АССР 24 апреля 1938 года и определение специальной коллегии Верховного суда РСФСР от 10 июля 1938 года по делу Белькевича Никанора Ивановича отменить, а дело производством прекратить за отсутствием в его действиях состава преступления".
13 жніўня 1993 г. Бялькевіч Міканор Іванавіч, Бялькевіч Вольга Пар-фір'еўна i Бялькевіч Антон Міканоравіч пастановай УУС Мінаблвыканка-ма былі рэабілітаваны.
Крыніца: Беларуская дыяспара як пасрэдніца ў дыялогу цывілізацый: Матэрыялы ІІІ Міжнар. кангрэса беларусістаў «Беларуская культура ў дыялогу цывілізацый». «Беларускі кнігазбор», Мінск, 2001 г., ISBN 985-6638-15-1
БЕЛАРУСКАЯ ІНТЭРНЭТ—БІБЛІЯТЭКА: http://kamunikat.net.iig.pl/
