|
Лілея Плыгаўка (Вільнюс)
УНІВЕРСІТЭЦКІ
АСЯРОДАК БЕЛАРУСІСТЫКІ Ў ЛІТВЕ
Спецыфіка полікультурнага рэгіёна, якім з'яўляецца Паўднёва-Усход-няя Літва (Віленскі край), накладвае адбітак на чалавечыя ўзаемаад-носіны ў сферы культуры, побыту, палітыкі, эканомікі. На любым, у прыватнасці беларуска-літоўскім, памежжы актуальнымі i надзвычай ак-тыўнымі з'яўляюцца працэсы міжкультурнага асваення творчай дзейнасці адной нацыі іншай нацьюй ва ўмовах ix дыялогу У культуры беларусаў Вілен-шчыны мы знаходзім пэўнью рысы польскай, рускай, літоўскай i іншых культур, у культурах гэтых народаў— пэўныя элементы беларускай.
Асабліва выразна такое перакрыжаванне назіраецца ў сталіцы Літоў-скай Рэспублікі Вільнюсе (Вільні), якую заслужана можна назваць свое-асаблівай еўрапейскай Меккай, кангаамератам розных народаў i культур. Практычна кожная мясцовая нацыянальная група адчувае сантымент да гэ-тага горада i можа бясконца знаёміць са сваімі асобнымі старонкамі: для габрэяў гэта "Літоўскі Іерусалім"', для беларусаў, як заўважыў паэт У. Жыл-ка, —"крывіцкая Мекка".
Ля брамы з "Пагоняй" мы пройдземся пешшу,
Услухацца ў горкае рэха вякоў—
Там,
дзе Саламея лілеяла вершы,
Дзе сеяў Максім аганькі васілыаэў
(С. Панізьнік)
А. Луцкевіч слушна ў свой час заўважыў, што Вільня —духоўны цэнтр Беларусі, Мінск — палітычны. У доказ гэтага згадаем дакументы Вяліка-га Княства Літоўскага, архівы Літоўскай метрыкі, Статут ВКЛ, пісаныя па-беларуску кнігі, друкаваныя вялікім Ф. Скарынам "у слаўным i вялікім месце Віленскім", К. Каліноўскага, які выдаваў "Мужыцкую праўду" пад псеўданімам Яська, гаспадар з-пад Вільні, i Ф. Багушэвіча, што сфарму-ляваў галоўныя ідэі беларускага адраджэння (сярод ix: "Не пакідайце ж мовы нашай беларускай, каб не ўмёрлі" — вызначальная і, на жаль, актуальная i цяпер).
Пачатак XX ст. азнаменаваўся адраджэннем беларусаў якое таксама не-парыўна звязана з Вільняй, дзе выходзілі газеты "Наша ніва" і "Наша доля", нараджаўся беларускі тэатр, быў створаны музей беларускай культуры.
Пасля таго як Заходняя Беларусь была ўключана ў склад Польшчы, Вільня стала цэнтрам барацьбы беларусаў за свае нацыянальныя правы. У 20—30-я гг. у горадзе выдаваліся дзесяткі беларускіх газет i часопісаў, працавалі шматлікія палітычныя i культурныя арганізацыі, славутая Бела-руская гімназія, сярод настаўнікаў i выпускнікоў якой было шмат вядомых грамадскіх, культурных i палітычных дзеячаў — М. Гарэцкі, Н. Арсеннева, Р. Шырма, А. Станкевіч i інш.
Аднак у выніку дзеянняў спачатку польскай, потым савецкай уладаў па вынішчэнню беларускіх культурных асяродкаў (пры падтрымцы польскіх i рускіх) адбыўся значны заняпад беларушчыны. За апошнія 60 гадоў у Літве не было створана ніводнай кулыурнай або навучальнай установы, дзе бела-русы магаі б рэалізаваць свае культурныя i адукацыйныя патрэбы.
Такім чынам, на час аднаўлення Літоўскай дзяржавай сваёй незалеж-насці беларушчына Віленшчыны была нібы адкінута зноў да пачатку ста-годдзя. Практычна пазбаўленая ўласнай інтэлігенцыі, школьніцтва i арга-нізацыйных устаноў, яна адчувала моцную моўную i культурную дэнацыя-налізацыю.
Стварэнне нацыянальнай кулыурнай прасторы— працэс, вядома, пра-цяглы, асабліва ва ўмовах яе заняпаду, недахопу інтэлігенцыі i эканамічных магчымасцей для самастойнай адбудовы страчанага.
Па дадзеных перапісу Расійскай імперыі (1897) у Віленскай губ., у якую на той час уваходзілі Віленскі, Вілейскі, Дзісенскі, Лідскі, Ашмянскі, Свян-цянскі, Трокскі паветы, беларусы складалі 56,2% (ад агульнай колькасці насельніцтва 1591207 чал.)2. A прыблізна праз сто гадоў у Літоўскай Рэс-публіцы ix налічвалася толькі 63 тыс. (звесткі Усесаюзнага перапісу 1989г.). Ад агульнай колькасці насельніцтва краіны гэта складае 1,7%. Мы тут не ставім мэтай падрабязна даследаваць тыя абставіны i прычыны, якія істот-ным чынам паўплывалі на такія дэмаграфічныя пераўтварэнні. Адзначым толькі, што яны сталі вынікам перакрыжавання на гэтай тэрыторыі розных палітычных інтарэсаў.
Тым не менш, на сучасны момант беларусы ў Літве з'яўляюцца трэцяй па велічыні нацыянальнай меншасцю (пасля палякаў i рускіх) i сканцэнтра-ваны наступным чынам: у Вільні ix 5,3% ад агульнай колькасці жыхароў горада, у Клайпедзе— 2,7%, у Шаўляі— 0,9%, у Вісагінасе— 11,0%, Дру-скінінкаі— 3,8%, Каунасе— 0,7%, Паланзе— 1,2%3.
Калі ў краіне распачаліся працэсы адраджэння нацыянальна-духоўных пачаткаў літоўскага народа i іншых этнічных груп, беларусы не маглі заста-вацца па-за межамі гэтых працэсаў. Аднаўленне беларускага кулыурнага жыцця з канца 80-хгг. праз дзейнасць клуба аматараў беларускай народнай творчасці "Сябрына" i Таварыства беларускай культуры, пазней— Згурта-вання беларускіх арганізацый, праз беларускія праграмы на Літоўскім ра-дыё i тэлебачанні, газеты "Наша ніва" i "Рунь" — працэс гістарычна абумоўлены і заканамерны. Гэта, у сваю чаргу, зрабіла актуальным адра-джэнне беларускай адукацыі, без якой немагчыма існаванне нацыянальнай культуры i самаўсведамленне народа.
У 1991 г. паводле пастановы Урада Літоўскай Рэспублікі на факультэце славістыкі Віленскага педагагічнага універсітэта бьша адкрыта кафедра беларускай мовы, літаратуры i этнакулыуры (з 1999 г.— кафедра беларускай філалогіі) i з'явіліся спецыялісты, якія пачалі прафесійна займацца аду-кацыйнымі пытаннямі.
Кафедра сёння— гэта навукова-метадычны цэнтр па наступных на-кірунках:
• каардынацыя i падрыхтоўка спецыялістаў для беларускіх навучальныхустаноў у Літве i літоўскіх — у Беларусі;
• канцэпцыя беларускай школы ў агульнаадукацыйнай сістэме адукацыікраіны;
• удасканальванне методыкі выкладання роднай мовы ў іншамоўным ася-роддзі;
• стварэнне (адаптацыя) вучэбных дапаможнікаў i распрацоўка навучальных праграм i стандартаў
Па ініцыятыве кафедры арганізавана сярэдняя школа з беларускай мо-вай навучання (СПІ імя Ф. Скарыны) у Вільні, адноўлена дзейнасць Тава-рыства беларускай школы, распрацаваны праграмы i стандарты па беларускай мове, аказваецца іншая метадычная дапамога адукацыйным ася-родкам Літвы.
Сёння на пяці курсах беларускага аддзялення вучыцца 81 чалавек, ся-род якіх ёсць грамадзяне Рэспублікі Беларусь з Мінска, Брэста, Баранаві-чаў, Ліды, Навагрудка, Маладзечна, Ашмяны, Воранава i інш. гарадоў
Акрамя асноўнай спецыяльнасці "беларуская філалогія" студэнты па-ралельна займаюцца па такіх напрамках, як псіхалогія, літоўская мова, ня-мецкая мова, мастацтва i інш.
Выпускнікі беларускага аддзялення працуюць у Віленскай сярэдняй школе імя Ф. Скарыны, беларускіх пачатковых класах Вісагінаса, беларускіх праграмах Літоўскага радыё i тэлебачання, школах Беларусі, а таксама пра-цягваюць вучобу ў магістратуры. За час свайго існавання наладжаны кан-такты з шэрагам навуковых i навучальных устаноў розных краін, у прыват-насці, Беларусі, Польшчы, ЗША, аказана дапамога ў стварэнні цэнтра літуа-ністыкі ў Беларускім дзяржаўным педагагічным універсітэце імя М. Танка. Зусім нядаўна было падпісана пагадненне аб супрацоўніцтве ў галіне да-следаванняў беларуска-літоўскага памежжа з Аб'яднаннем кафедраў сацы-яльна-гуманітарных навук Гродзенскага дзяржаўнага універсітэта імя Янкі Купалы. Супрацоўнікі кафедры часта выступаюць з навуковымі дакладамі на міжнародных канферэнцыях па праблемах мовы, адукацыі i культуры, выкладаюць у летніх міжнародных школах славянскіх краін, друкуюцца ў навуковых зборніках i часопісах.
б Беларусіка 17 Літоўска-беларускія міжнацыянальныя ўзаемадачыненні— надзвычай цікавая i пленная галіна даследаванняў якая дазваляе высветліць лінгвістыч-ныя i этнічныя працэсы ў кантактнай зоне, раскрыць уздзеянне на гэтыя працэсы літоўска-беларускіх сувязей, акрэсліць дынаміку этнасацыяльнай, канфесійнай i іншых структур насельніцтва, асэнсаваць сацыякультурную функцыю канкрэтнай нацыі. У сітуацыі, калі Беларусь i Літва сталі незалежным! дзяржавамі, моўная i культурная сітуацыі не могуць быць нязмен-нымі. Адсюль вынікае цікавасць да пытанняў кулыурнай інтэрферэнцыі двух народаў ва ўмовах ix кампактнага пражывання.
У1992 г. сумесна з Нацыянальным навукова-асветным цэнтрам імя Ф. Ска-рыны i Міжнароднай асацыяцыяй беларусістаў намі была праведзена навуко-вая канференцыя, прысвечаная 100-годдзю з дня нараджэння пісьменніцы Зоські Верас. У 1997 г. кафедра выступіла суарганізатарам Міжнароднай на-вукова-практычнай канференцыі "Культура беларуска-літоўска-польскага па-межжа", якую можна лічыць пачаткам навуковых даследаванняў па тэме "Бе-ларуская культура ў Літве i яе транс фармацыя праз беларуска-літоўскае па-межнае ўзаемадзеянне". Гэта прадугледжвае: а) вывучэнне семантычнай структуры ўзораў нацыянальнай культуры праз міжкулыурнае засваенне з ix фікса-цыяй i трансляцыяй у сродках масавай інфармацыі, асветніцкіх i іншых ася-родках; б) аналіз лінгвістычнай інтэрферэнцыі ва ўмовах мулыыкулыурнай кантактнай зоны; в) вырашэнне адукацыйных патрэб беларускай нацыянальнай меншасці ў Літве i літоўскай— у Беларусі.
Такія доследы акрамя навуковага маюць таксама метадалагічнае зна-чэнне для вывучэння развіцця культур літоўскага i беларускага народаў, рас-працоўкі дыдактыкі роднай мовы ў іншаэтнічным i полікулыурным ася-роддзі, асэнсавання самакаштоўнасці ўласнай культуры яе носьбітамі ў спа-лучэнні з культурай тытульнага этнасу i народаў-суседзяў. Акрамя таго, могуць быць распрацаваны практычныя рэкамендацыі па нацыянальна-куль -турнаму развіццю нацыянальных меншасцей для выкарыстання ў сваёй дзей-насці адпаведнымі структурамі. Рэцэнзіі на асобныя навуковыя праграмы i канцэпцыі, прапановы для міждзяржаўных пагадненняў, якія рэгламенту -юць жыццядзейнасць нацыянальных меншасцей, падрыхтаваныя беларус-ка-літоўскі размоўнік i зборнік твораў беларускамоўных аўтараў Літвы— гэта практычная рэалізацыя азначанай тэмы.
У 2001 г. кафедра беларускай філалогіі будзе адзначаць 10-годдзе сваёй дзей-насці. За гэты час яна заняла належнае месца ў дыялогавай сутворчасці дзвюх краін, прэзентуючы беларускую культуру ў Літве i прадстаўляючы de facto бе-ларусістыку Літоўскай Рэспублікі па-за яе межамі, найперш у Беларусь
Спадзяюся, што навуковая i кулыурна-асветніцкая дзейнасць кафедры будзе i надалей спрыяць таму, каб Вільня заставалася духоўным апірышчам беларусаў i злучала два народы, якія калісьці жылі ў адной дзяржаве.
Спасылкі:
1 Гл.: Аграновский Г., Гузенберг И. Литовский Иерусалим. Вильнюс, 1998.
2 Первая Всеобщая перепись населения Российской империи 1897 г. // Ширяев Е. Русь Белая, Русь Чёрная и Литва в картах. Минск, 1991. С. 76.
3 Tautines maїumos Lietuvos Respublikoje. Vilnius, 1992. P. 16.
Крыніца: Беларуская дыяспара як пасрэдніца ў дыялогу цывілізацый: Матэрыялы ІІІ Міжнар. кангрэса беларусістаў «Беларуская культура ў дыялогу цывілізацый». «Беларускі кнігазбор», Мінск, 2001 г., ISBN 985-6638-15-1
БЕЛАРУСКАЯ ІНТЭРНЭТ—БІБЛІЯТЭКА: http://kamunikat.net.iig.pl/
