|
Вячка Целеш (Рыга)
БЕЛАРУСКАЯ ШКОЛА Ў ЛАТВІІ: МІНУЛАЕ I СУЧАСНАЕ
МІНУЛАЕ БЕЛАРУСКАЙ ШКОЛЫ
Гісторыя беларускай школы ў Латвіі пачынаецца з 1921 г. У 1920г. латышек! народ, вызваліўшы сваю зямлю ад расійскага імперскага ды нямецкага панавання, пачаў актыўна будаваць сваю незалежную дзяр-жаву. Даўнія жыхары гэтай зямлі беларусы, якіх у той час у Латвіі налічва-лася каля 70 тыс., атрымалі статус нацыянальнай меншасці, грамадзянства i права на культурную аўтаномію, развіццё культурна-асветнай дзейнасці для захавання сваей ідэнтычнасці. Культурна-асветная дзейнасць беларусаў распачалася з 1921 г. менавіта ў Латгаліі, якая ў часы Расійскай імперыі ўва-ходзіла у Віцебскую губерню i дзе жьшо найбольш беларусаў. У тым жа годзе мясцовая беларуская інтэлігенцыя ў Даўгаўпілсе (Дзвінску) заснава-ла Беларускае культурна-асветнае таварыства "Бацькаўшчына". Адразу ж гэтым таварыствам у вёсках i гарадах Даўгаўпілскага i Лудзенскага раёнаў былі створаны аддзяленні таварыства, якія заняліся арганізацыяй на-стаўніцкіх курсаў i адкрыццём беларускіх пачатковых школ.
Пасля адкрыцця каля 20 беларускіх школ па заяве "Бацькаўшчыны" i з да-памогай вядомага латышскага паэта i сябра беларусаў Я. Райніса, міністра адукацыі i дэпутата латвійскага Сейма, пастановай Кабінета міністраў Лат-війскай Рэспублікі ў 1921 г. быў адкрыты Беларускі аддзел пры Міністэрстве асветы Латвіі. У аддзеле працавалі кваліфікаванью i вядомью педагогі, бела-рускія патрыёты Кастусь Езавітаў i Сяргей Сахараў. Створаны Беларускі аддзел займаўся кіраваннем, кантраляваннем створаных i арганізацыяй новых беларускіх школ у Латвіі. Ca з'яўленнем аддзела ў 1922г. у Даўгаўпілсе i Лу-дзе бьші адкрыты дзяржаўныя беларускія гімназіі. У 1924г. у Рызе, у Лат-гальскім прадмесці (вул. Маскоўская, 173) бьша адчынена 1-я Беларуская ас-ноўная школа, a ў Саркандаўгаве (вул. Сіманя, 14/16)— 2-я Беларуская ас-ноўная школа. У 20-хгг. у Латвіі дзейнічала больш за 50 беларускіх школ.
У пачатку 30-хгг. у Рызе акрамя асноўных беларускіх школ працавалі беларускія школы для дарослых: на вул. Сіманя (вячэрняя беларуская ас-ноўная школа) i на вул. Маскоўскай (Беларуская вячэрняя гімназія імя Фран-цішка Скарыны). У Рызе меліся таксама дзве прыватныя беларускія школы: па вул. Сіманя— прыватная Беларуская пачатковая школа для дарослых, а па вул. Брыўземніека (у Прадаўгаве) — прыватная Беларуская ас-ноўная школа.
3 усіх беларускіх школ Латвіі найбольш вядомай бьша Даўгаўпілская дзяржаўная гімназія, якая мела добрыя памяшканні па вул. Варшаўскай, 16. У яе бьша добрая матэрыяльна-тэхнічная база з слясарна-такарнай, сталяр-на-такарнай майстэрнямі для хлопцаў і шавецка-ткацкай майстэрняй для дзяўчат. Працавалі ў гімназіі і гурткі: драматычны, літаратурна-гістарыч-ны, мастацкі, фотаграфічны, радыётэхнічны i інш. Меліся таксама балетны i спартыўны гурткі, гімназічны хор i струнны аркестр.
Нягледзячы на тое, што Латвія тады толькі пачала будаваць сваю дзяр-жаву, яе эканоміку, яна амаль да 1934 г. шмат дапамагала беларускім школам, наваг прыватныя атрымоўвалі частковую дзяржаўную дапамогу. У бе-ларускіх школах вучняў з бяднейшых сямей вызвалялі ад аплаты за вучобу, а некаторыя з ix нават атрымоўвалі бясплатнае харчаванне. Таму i вялі бела-русы сваіх дзяцей не ў рускія ці латышскія школы, a ў свае, нацыянальныя, хоць i ведалі, што пасля заканчэння беларускай школы ці гімназіі вучні не паедуць паступаць у навучальныя ўстановы Беларусі, бо там бьша Савецкая дзяржава, a ў Латвіі— капіталізм. Аднак, атрымаўшы добрыя веды як па латышскай мове, так i па іншых прадметах, вучні паспяхова паступалі і за-канчвалі латышскія навучальныя ўстановы.
Хаця беларускія школы не атрымлівалі падручнікаў з Беларусі, яны, аднак, добра забяспечваліся Беларускім выдавецтвам у Латвіі, а таксама Беларускім выдавецтвам у Вільні, дзе ix друкавалі. I хоць многа шкоды для беларускага асветніцтва зрабілі ворагі беларушчыны Латвіі і асабліва сфаб-рыкаваны імі ў 1925 г. "беларускі працэс", аднак адраджэнне беларусаў i дзейнасць беларускіх школ свабодна працягваліся аж да 1934 г. Але з пры-ходам да ўлады шляхам перавароту аўтарытарнага прэзідэнта Латвіі Кар-ліса Ульманіса ў краіне пачаўся працэс латышызацыі, найперш у Латгаліі, дзе менш за ўсё жыло латышоў. 3 1934 г. нацыянальныя школы ў гэтым рэ-гіёне былі ліквідаваны. Усе беларускія, польскія i рускія школы былі аб'яд-наны ў т. зв. змешаныя школы з латышскім ухілам. I толькі ў Рызе захавала-ся некалькі беларускіх школ, a астатнія, не атрымаўшы дастатковай фінан-савай дапамогі, былі зачынены. Беларускія школы ў Рызе працавалі i з пры-ходам у 1940 г. у Латвію Чырвонай Арміі. У час нямецка-фашысцкай акупа-цыі яны былі зноў адкрыты—як у Рызе, так i ў Латгаліі. I толькі калі ў Латвіі пасля вайны ўсталяваўся савецкі рэжым, беларускія школы, як i іншыя нацыянальныя, акрамя рускіх, перасталі існаваць, а ix настаўнікі былі рэпрэ-саваны.
СУЧАСНЫ СТАН
У1988 г., калі пачалося латышскае Адраджэнне, у Рызе было заснава-на Латвійскае таварыства беларускай культуры "Сьвітанак", аргані-затарамі якога выступілі нацыянальна свядомыя беларусы Вячка Це-леш, Сяржук Кузняцоў, Уладзімір Вусік і іншыя. Адной з галоўных задач таварыства было ўзнаўленне дзейнасці беларускай школы ў Латвіі. 3-за таго, што беларускае адраджэнне ў самой Беларусі запазнялася, цяжка было знайсці ў Рызе бацькоў-беларусаў, якія згадзіліся б у той час весці сваіх дзяцей у беларускую нацыянальную школу. Але спачатку яны прывялі дзя-цей у Беларускую мастацкую студыю "Вясёлка", якая была заснавана ў 19 89 г. намеснікам старшыні "Сьвітанку" В. Целешам i пачала працаваць у Доме культуры прафсаюзаў Латвіі (вул. Амату, 5). Акрамя заняткаў па маляванню дзеці ў асобным класе вывучалі беларускую мову i літаратуру— i гэта быў пачатак рыжскай Беларускай нядзельнай школы. У 1993 г. Управа школ Лат-гальскага прадмесця Рыгі па заяве "Сьвітанку" пры 15-й Рыжскай сярэдняй рускамоўнай школе (вул. Вісвалжа, 9), дзе ўжо месцілася студыя "Вясёлка", адкрыла Беларускую нядзельную школу, у якой выкладаліся беларуская мова i літаратура, а таксама асновы гісторыі і культуры Беларусь Гэтая школа існавала да 1998 г. Аднак з-за таго, што яе перастала фінансаваць Латвій-ская дзяржава, з-за цяжкага эканамічнага становішча колькасць вучняў у ей зменшылася да трох чалавек, таму школа перастала працаваць. Некаторыя выпускнікі рыжскай Беларускай нядзельнай школы цяпер вучацца ў ВНУ Беларусі.
У 1993 г., калі над Беларуссю лунаў дзяржаўны бел-чырвона-белы сцяг i ішло беларускае адраджэнне, пры той жа рускамоўнай школе ў Рызе была адчынена падрыхтоўчая група да першага беларускага класа, а 1 верасня 1994 г. па пастанове Камітэта па адукацыі, справах моладзі і спорту Рыжскай думы Управа школ Латгальскага прадмесця Рыгі па заяве ЛТБК "Сьвіта-нак" адчыніла першы беларускі клас будучай нацыянальнай школы. У1995 г. першы i другі беларускія класы былі прыпісаны да рускамоўнай 75 Рыжскай сярэдняй школы-гімназіі, аднак працавалі яны асобна, у дзіцячым са-дзе № 220 (вул. Огрэс, 8). У 1996 г. 1—3 класы вытрымалі дзяржаўную акрэ-дытацыю як пачатковая школа, a ў 1998 г. ужо 1—5 беларускія класы прайшлі другую дзяржаўную акрэдытацыю як асноўная школа, бкастрычніка 1998 г. пастановай Рыжскай думы беларускім класам быў нададзены статус Беларускай асноўнай школы. У 1999 г. яна атрымала частку памяшкання ў дзіця-чым садзе № 254 (вул. Акадэміка М. Келдыша, 4), дзе цяпер месціцца ўся беларуская школа. У ей сёлета працуе сем класаў з 64 вучнямі і падрыхтоў -чая група да першага класа. Заняткі ў школе вядуцца на беларускай, рускай i латышекай мовах па праграме латвійскай адукацыі. Паколькі экзамены ў старэйшых класах павінны будуць здавацца на рускай i латышскай мовах, a ў Міністэрстве адукацыі Латвіі няма беларускага аддзела, які мог бы інспек-таваць i прымаць экзамены на беларускай мове, а таксама няма мясцовых беларускіх падручнікаў пад латвійскую праграму, але яны ёсць на рускай i латышскай мовах, таму некаторыя прадметы даводзіцца выкладаць на рускай мове.
Увогуле ж палітычнае, эканамічнае i нават дэмаграфічнае становішча ў сучаснай Латвіі намнога адрозніваецца ад становішча ў 20—30-хгп, калі ў краіне дзейнічала шмат беларускіх школ. У пачатку 30-х гг. у Рызе пражы-вала каля 5 тысяч беларусаў, a беларускіх школ тады тут было шэсць. Цяпер у Рызе пражывае каля 30 тысяч беларусаў аднак у адзіную беларускую школу цяжка набраць наваг сто вучняў
Безумоўна, ёсць шмат прычын i фактараў чаму беларускія дзеці не ідуць у беларускую школу, a папаўняюць рускамоўныя. Адзін з такіх фактараў— русіфікацыя беларусаў, як i іншых нацыянальнасцей, у часы савецкай ула-ды, калі выхоўваліся сённяшнія бацькі вучняў Другі фактар—сучасны стан Беларусі, дзе фактычна няма беларускіх ВНУ, a ўжыванне беларускай мовы, хоць яна i лічыцца дзяржаўнай, вельмі абмежаванае. Гэтыя i іншыя прычы-ны, безумоўна, уплываюць на беларусаў Латвіі, бо яны ж маюць пастаян-ную сувязь з этнічнай радзімай.
Усё яшчэ недастатковая матэрыяльная падтрымка, якую атрымлівае школа з Беларусь Зразумела, пра рыжскую Беларускую асноўную школу ведаюць у Беларусі i дапамагаюць ёй патроху. У 1999 г. Рэспубліка Беларусь выдзеліла 10 тысяч долараў на рэканструкцыю памяшкання, але ж на гэта трэба не менш 50 тысяч долараў
Да 2000 г. Беларуская дзяржава поўнасцю забяспечвала школу падруч-нікамі i падпіснымі выданнямі школьнай перыёдыкі, a настаўнікі штогод мелі магчымасць бясплатна павышаць сваю кваліфікацыю на курсах у Мінску. На жаль, сёлета беларуская школа не змагла атрымаць усе заказаныя пад-ручнікі, a падпісаную перыёдыку ўвогуле не атрымала. 3-за фінансавых цяж-касцей не змаглі сёлета нашы педагогі павысіць сваю кваліфікацыю ў Мінску. Не атрымала школа i мэблю для класаў, заказаную ў мінулым годзе.
У даваенны час беларускім школам у асноўным дапамагала Латвійская дзяржава i крыху бацькоўскі фонд школы. Цяпер яна аплочвае працу на-стаўнікаў, арэнду памяшкання i яго абслугоўванне, на астатняе, асабліва на рэканструкцыю i стварэнне матэрыяльна-тэхнічнай базы школа не атрымала ад яе грошай. Толькі сёлета Рыжскае самаўпраўленне выдала 17 камп'ю-тэраў. Невялікую дапамогу беларуская школа атрымоўвае ад мясцовых фун-датараў-беларусаў ці фірмаў, звязаных з Беларуссю. Гэта Янка Кабановіч, Васіль Трафімчык, Васіль Зайцаў, Валянціна Піскунова, фірмы "Нёман", "Элпіс", Гандлёвы дом "Беларусь". Вядома, гэта падтрымка не вельмі вя-лікая і нерэгулярная.
Латвійская дзяржава найперш клапоціцца пра школы, якія працуюць на дзяржаўнай мове, i імкнецца ліквідаваць рускамоўныя школы, якіх у краіне амаль столькі, колькі i латышскіх. Дзяржаўныя чыноўнікі менш удзяляюць увагі нацыянальным школам i раяць ім звяртацца за дапамогай да этнічнай
5 Беларусіка 17 радзімы. Безумоўна, этнічная радзіма павінна не стаяць убаку i дапамагаць сваім дзецям, якіх лёс закінуў у Латвію. Такая дапамога павінна быць па-стаяннай i афіцыйнай, для чаго трэба падпісаць двухбаковае пагадненне паміж міністэрствамі адукацыі Беларусі i Латвіі. На жаль, такога пагаднен-ня пакуль што няма, яно яшчэ толькі распрацоўваецца. Яно павінна забяс-печыць дапамогу з боку абедзвюх дзяржаў, застрахаваць школу ад закрыц-ця i даць прыярытэт выпускнікам школы, якія захочуць атрымаць вышэй-шую адукацыю ў Беларусь У выніку бацькі будуць зацікаўлены, каб пасы-лаць сваіх дзяцей у беларускую школу, палепшыцца матэрыяльна -тэхнічная база i ўвогуле ўзрасце прэстыж школы.
Добрая, моцная беларуская нацыянальная школа ў Латвіі павінна не толькі выхоўваць у беларусаў нацыянальную свядомасць дзеля таго, каб захаваць нашу дыяспару ад асіміляцыі, але i дапамагаць ім інтэгравацца ў Латвійскую дзяржаву, узбагачацца латышскай кулыурай, садзейнічаць дыялогу паміж беларускім i латышскім этнасамі.
Крыніца: Беларуская дыяспара як пасрэдніца ў дыялогу цывілізацый: Матэрыялы ІІІ Міжнар. кангрэса беларусістаў «Беларуская культура ў дыялогу цывілізацый». «Беларускі кнігазбор», Мінск, 2001 г., ISBN 985-6638-15-1
БЕЛАРУСКАЯ ІНТЭРНЭТ—БІБЛІЯТЭКА: http://kamunikat.net.iig.pl/
