|
Алена Нарушэвіч (Вентспілс, Латвія)
БЕЛАРУСЬ! ЛАТВІІ — УДЗЕЛЬНІКІ ПРАЦЭСАЎ ІНТЭГРАЦЫІ ГРАМАДСТВА
(НА ПРЫКЛАДЗЕ ГОРАДА ВЕНТСШЛСА)
Мне вельмі прыемна прадстаўляць перад шаноўнай аўдыторыяй кан-грэса беларускую суполку "Спадчына" з латвійскага горада Вентс-пілса, што размясціўся ля Балтыйскага мора. Спадзяюся, што назва Вентспілскага порта буйнейшага порта на Балтыйскім моры, добра вядома i ў маёй роднай Беларусь..
Тэма майго выступления "Беларусы Латвіі—удзельнікі працэсаў інтэ-грацыі грамадства" сведчыць аб тым, што па волі лёсу дзесяткі тысяч на-шых суайчыннікаў аказаліся ўключанымі ў складаныя працэсы дэмакра-тычнай эвалюцыі грамадства, якія праходзяць сёння ў Латвіі—адной з краін Балтыі i з 15 колішніх рэспублік адзінай Савецкай дзяржавы. Беларусы ў сён-няшняй Латвіі— трэцяя па колькасці нацыянальная меншасць i самая вялі-кая беларуская суполка ў крайнах Балтыі.
Да 1940 г. большая часткабеларусаўпражывалаў Латгаліі. Цяпержа там засталася толькі чацвёртая ix частка. Асаблівасцю беларускай су-польнасці ў Латвіі можна лічыць тое, што большасць нашых суайчыннікаў у гэтаи краше прцуюць у прамысловасщ, на транспарце, у гандлі, і менш за астатнія нацыянальныя меншасці—у культуры i навуцы. Гэтым тлумачыц-ца параўнальна малая доля беларускай інтэлігенцыі ў Латвіі, што, у сваю чаргу, уплывае i на адносна нізкі, на мой погляд, узровень нацыянальнай i грамадскай актыўнасці беларусаў у Латвіі.
10 гадоў мінула з той пары, як Латвія стала незалежнай краінай, і толькі сёння мы гаворым аб пачатку працэсаў інтэграцыі ў латвійскае грамадства. Гэта сведчыць таксама i аб тым, што тут адбываюцца далека не адназнач-ныя, не простыя i не заўсёды прымальныя працэсы. Здаецца, у краіне няма адкрытых этнічных канфліктаў, невырашальных праблем у міжнацыяналь-ных адносінах. Але ж існуе вядомае сацыяльнае напружанне, якое з'явілася рэакцыяй на няўпэўненасць i цьмянасць будучыні, з якімі сутыкнуліся эт-нічныя i нацыянальныя групы ў Латвіі ў выніку дэмакратычных пераўтва-рэнняў апошняга дзесяцігоддзя. Сёння, калі найбольш актыўныя беларусы Латвіі разам з іншымі этнічнымі i нацыянальнымі меншасцямі імкнуцца заняць сваю нішу ў структуры шматкулыурнага i шматнацыянальнага грамадства, галоўная мяжа, па сутнасці, пралягла не паміж латышамі i асоб-нымі нацыянальнымі меншасцямі, a галоўным чынам— паміж рускамоў-нымі i латышскамоўнымі жыхарамі Латвіі. На жаль, гэта сведчыць аб тым, што раздзяленне грамадства на дзве супольнасці—латышскую i рускамоў -ную—усё ж адбылося. Сёння многія прадстаўнікі рускай i латышскай інтэ-лігенцыі вымушаны прызнаць, што дыялогу паміж імі няма, што дзве культуры існуюць паралельна. I гэта прытым, што ў савецкі перыяд, які цяпер прынята ў нас называць савецкай акупацыяй, інтэграцью дзвюх культур існа-вала не на словах i не ў афіцыйных дакументах, a ў паўсядзённым жыцці.
Тым не менш, дзеля таго, каб лепш зразумець працэсы, якія адбываюцца сёння ў латвійскім грамадстве, знайсці аптымальныя шляхі грамадскай інтэграцыі, ёсць сэнс звярнуцца да адносна нядаўняй гісторыі Латвіі. 18 лістапада 1918 г. яна была абвешчана першай незалежнай рэспублікай латышскага народа. Але ў выніку складанасцей гістарычнага працэсу Лат-вія ўжо ў пачатку стагоддзя з'яўлялася па сутнасці шматнацыянальнай дзяр-жавай. 3 ХІІІст. побач з латышамі i лівамі тут сяліліся немцы, з XVIct.— габрэі i палякі, з XVIIcx у Латвіі разам з рускімі стараверамі ўсё больш масава з'яўляліся беларусы.
Народны Савет Латвійскай Рэспублікі ў якасці сваёй палітычнай платформы адразу ж, у лістападзе 1918 г., асобна вылучыў пытанне аб правах нацьюнальных меншасцей, гарантуючы ім магчымасць выбіраць сваіх прад-стаўнікоў у парламенцкія органы, а таксама прымаць удзел у рабоце ўрада i мясцовых самакіраванняў.
У 1920 г. у Латвіі пражывала каля 1600 тысяч жыхароў сярод якіх 434,7 тысячы чалавек, або 27,24%, складалі прадстаўнікі нацьюнальных меншасцей, у тым ліку i 75 630 беларусаў У тагачасных заканадаўчых органах Латвіі нацыянальныя меншасці былі прадстаўлены наступным чынам: у Народным
Савеце (1918—1920)—18 чалавек (з 102 дэпутатаў), у Заканадаўчым сходзе (1920—1922)—17 чалавек (з 150 дэпутатаў), у Саэймах Латвіі з першага па чацвёрты (1922—1934), у склад якіх уваходзіла па 100 дэпутатаў, колькасць прадстаўнікоў нацыянальных меншасцей вагалася ад 16 да 19. Трэба адзна-чыць, што такі ж расклад назіраецца i ў цяперашнім, шостым Саэйме Латвіі: са ЮОдэпутатаў 18—прадстаўнікі некарэннай нацыянальнасці. Сапраўды дэмакратычным быў закон Народнага Савета, прыняты 8 снежня 1919г., аб навучальных установах Латвіі, які вызначаў, што школьная сістэма нацыянальных меншасцей "аўтаномная ў сваёй арганізацыі". Дзяржаўным ус-тановам i ўстановам мясцовых самакіраванняў было даручана адкрыць i падтрымліваць столькі школ для кожнай нацыянальнай меншасці, колькі трэба для навучання ix дзяцей. Там, дзе школьнікаў іншых нацыянальнас-цей было не вельмі многа, дазвалялася ўтвараць асобныя нацыянальныя класы (з навучаннем на роднай мове) у латышскіх школах. Пры Міністэр-стве адукацыі быў створаны асобны Дэпартамент школ нацыянальных меншасцей, куды ўваходзілі ўпраўленні нямецкімі, рускімі, габрэйскімі, польскімі i беларускімі школамі. Ажыццяўленне гэтага закону прывяло да таго, што ў 1933/34 навучальным годзе ў Латвіі існавалі 23 пачатковыя i адна сярэдняя беларускія школы. Пра ўзровень інтэграцыі беларусаў у тага-часнае грамадскае жыццё Латвіі сведчыць той факт, што прыкладна 23,3% з ix валодалі латышскай мовай. Але асноўная частка беларусаў пражывала ва ўсходняй частцы краіны, Латгаліі, дзе большасць насельніцтва трады-цыйна не размаўляла па-латышску.
У другой палове 30-х гг., пасля перавароту 15 мая 1934 г., дэмакратыч-ныя працэсы ў Латвіі прыпыніліся, замест інтэграцыі ўсё выразней пра-водзілася палітыка асіміляцыі іншых нацыянальнасцей у латышскае ася-роддзе.
У пасляваенны перыяд— да аднаўлення незалежнасці ў 1990г.— этнічны склад насельніцтва Латвіі хутка змяняўся ў бок павелічэння коль-касці прадстаўнікоў некарэннай нацыянальнасці. 3 1935 да 1989 г. удзель-ная вага латышоў зменшылася ад 75,5% да 52,04%, доля рускіх павялі-чыласяз 10,6% амаль да 34%, беларусаў—ад 1,38% да4,4%. Такоерэз-кае змяненне нацыянальнага складу насельніцтва тлумачылася вялікім прытокам мігрантаў у Латвію ў савецкі перыяд. Колькасць беларусаў у Латвіі падвоілася i складае цяпер каля 100 тысяч чалавек. Асноўная частка ix прыехала сюды з 1959 па 1970 г. (330 чал.). Але ў Латвіі бела-русы траплялі ў асноўным у рускае асяроддзе, што тады мала адрозніва-лася ад сітуацыі на іншых тэрыторыях Савецкай дзяржавы, у тым ліку i ў самой Беларусь
Адзін з найболыіі цяжкіх наступстваў савецкай нацьюнальнай палітыкі— абрусенне традыцыйных гістарычных меншасцей, у тым ліку ў Латвіі. У той час, калі латышы захавалі сваю нацыянальную інфраструктуру, мову i нацыя-нальна-кулыурнае асяроддзе (школы, тэатры i г. д.), іншыя нацыянальнасці, акрамя рускіх, сваё культурнае асяродцзе фактычна страцілі. Аб гэтым свед-чаць i вынікі перапісу насельніцтва 1989г., паводле якога сваю нацыяналь-ную мову прызналі роднай 43,8% беларусаў, 27,1% палякаў, 27% габрэяў, 34% немцаў што пражываюць у Латвіі.
Па сутнасці, на такіх, даволі слабых, стартавых пазіцыях пачыналася адраджэнне нацыянальнага самаўсведамлення этнічных меншасцей пасля аднаўлення незалежнасці Латвіі ў 1990г.
Беларусы лічацца гістарычна традыцыйнай меншасцю ў Латвіі. Трэцяя частка ўсіх пражываючых сёння ў Латвіі беларусаў там жа i нарадзілася, пятая частка (20770 беларусаў) з'яўляецца грамадзянамі Латвійскай Рэс-публікі. Рыхтуючыся да гэтага выступления на кангрэсе беларусістаў я звяр-нулася ў гарадскі архіў i гарадскі музей Вентспілса, каб даведацца, калі ж з'явіўся першы беларус у самым заходнім горадзе Латвіі. Зрабіць гэта ака-залася няпроста, a дакладней— немагчыма. Справа ў тым, што ў архіўных дакументах Вентспілса да 1945 г. беларусы не значацца наогул. Першае ўпа-мінанне пра беларусаў датавана зусім нядаўнім часам— 1970г., калі ў горадзе, паводле архіўных звестак, пражывала 2430 беларусаў.
3 таго часу колькасць нашых суайчыннікаў у горадзе на ўзбярэжжы Бал-тыйскага мора амаль не змянілася. Яны складаюць сёння трэцюю па коль-касці нацыянальную групу ў складзе гарадскога насельніцтва. Асноўная частка беларусаў з'явілася ў Вентспілсе пасля Другой сусветнай вайны, калі савецкая ўлада пачала аднаўляць мясцовы порт i аб'яўляла арганізаваныя наборы рабочых з усіх рэспублік Савецкага Саюза.
Адна з актыўных удзельніц беларускай суполкі "Спадчына" ў Вентс-пілсе Валянціна Краснапёрава правяла анкетаванне некалькіх дзесяткаў ту-тэйшых беларусаў, пытаючыся ў ix, калі i чаму яны прыехалі ў Вентспілс. Аказалася, што большасць з ix прыехалі па набору— на будаўніцтва пра-мысловых аб'ектаў Шмат беларусаў працуе сёння на прадпрыемствах Вент-спілскага порта, у будаўнічых арганізацыях, ёсць сярод ix настаўнікі i пра-цаўнікі культуры. Але ў апошнія гады прадстаўнікам інтэлігенцыі нацыя-нальных меншасцей даводзіцца з асаблівай цяжкасцю інтэгравацца ў лат-війскае грамадства, бо цяперашні Закон аб дзяржаўнай мове патрабуе ад работнікаў культурнай сферы валодання латыше кай мовай на ўзроўні роднай мовы.
У канцы 80-хгг., адначасова з адраджэннем (атмодай) нацыянальнай свядомасці саміх латышоў пачалося i масавае ўтварэнне нацьюнальных культурных таварыстваў— галоўным чынам у Рызе. З'явілася Балта-славянскае таварыства, габрэйская, польская, украінская, руская, беларуская суполкі, якія пазней аб'ядналіся ў Асацыяцыю нацыянальных культурных тавары-стваў Латвіі (сёння яе ўзначальвае Рафі Хараджанян).
У адзін з напружаных дзён, здаецца, гэта было у 1989 г., калі знешне спа-койнае i міралюбівае грамадства раптам раскалолася на прыхільнікаў Народ-нага фронту i Інтэрфронту, калі абвастрэнне міжнацыянальнага напружання дайшло да свайго апагею, у рэдакцыю мясцовай газеты "Советская Вента", як яна ў той час называлася, да мяне зайшоў чалавек i амаль з парога пачаў гаварыць па-беларуску. Гэта быў Уладзімір Скрабатун, якога пазней я сама для сябе назвала беларускім нацыяналістам у самым станоўчым сэнсе гэта-га слова. Ён пачаў прыходзіць у рэдакцыю ўсе часцей: прыносіў кнігі на дзіўнай для мяне беларускай мове (дзіўнай таму, што кнігі друкаваліся ў да-лёкім замежжы i захавалі мову першай i другой хваляў беларускай эміграцыі на Захадзе). У. Скрабатун уваходзіў у праўленне латвійскага таварыства беларусаў "Сьвітанак", наколькі мне вядома, быў яго актыўным удзельні-кам, але адначасова вельмі хацеў стварыць беларускую суполку i ў Вентс-пілсе. Прыхільнік ідэі нацыянальнага адраджэння, У. Скрабатун не раз звяртаўся праз газету да беларусаў Вентспілса з заклікам аб'яднацца, рас-казваў на газетных старонках пра дзейнасць першых беларускіх культурных аб'яднанняў у Рызе, пра жыццё беларускай эміграцыі ў далёкім замежжы, з якім, хутчэй за ўсё, ён падтрымліваў нейкія сувязі. У 1989 ці 1990 г. мы з Уладзімірам нават падрыхтавалі тэматычны выпуск газеты "Советская Вента" на беларускай мове. Гэта быў, напэўна, унікальны ў сваім родзе нумар вентспілсьскай газеты на беларускай мове— адзіны за амаль 80-гадовую яе гісторыю.
На жаль, шчыры энтузіязм У. Скрабатуна не знайшоў падтрымкі ў суай-чыннікаў нашага горада. Мы не атрымалі амаль ніводнага водгуку на свае заклікі праз газету. Хутка Уладзімір ад'ехаў на радзіму, у Глыбокае, дзе, як я нядаўна даведалася, распачаў шырокую выдавецкую і асветніцкую дзейнасць. Прызнаюся шчыра: у той час я паабяцала сама сабе, што ніколі больш не буду брацца за стварэнне беларускай суполкі ў Вентспілсе— такой вялі-кай бьша мая крыўда і разгубленасць.
Калі ж два гады назад да мяне ў рэдакцыю ўсё той жа гарадской газеты, якая цяпер называецца "Вентас Балсс", зноў прыйшлі людзі, якія раз-маўлялі па-беларуску, доўга ўгаворваць мяне ім не прыйшлося. 22 сту-дзеня 1999 г. у Вентспілсе нарадзілася беларуская суполка "Спадчына". Яе заснавалі 10 асоб пры вельмі актыўнай падтрымцы i дапамозе Рыж-скага беларускага таварыства "Прамень", якому нядаўна споўнілася 10 год. Але на першым жа сходзе беларусаў Вентспілса ў суполку запісалася ўжо больш як 100 чалавек. Узначальвае яе праўленне Мікалай Жаўрыд, інжынер адной з будаўнічых арганізацый. Яго намесніцы— Валянціна Краснапёрава i я.
Не скажу, што беларуская суполка ў Вентспілсе працуе вельмі актыўна. У асноўным уся работа суполкі ляжыць на плячах Валянціны Краснапёра-вай—у нядаўнім мінулым настаўніцы, якая, аднак, бьша вымушана пайсці на пенсію пасля таго, як Закон аб дзяржаўнай мове стаў больш жорсткім. Дзякуючы, галоўным чынам, яе намаганням, суполка цяпер даволі адчу-вальна дапамагае беларусам Вентспілса вырашаць пытанні з афармленнем віз у Беларусь, арганізуе сустрэчы з супрацоўнікамі беларускага пасольства ў Латвіі, сустрэчы за святочным стадом— з беларускімі песнямі, жартамі. У пачатку 2000 г. мы набылі ў Мінску некалькі беларускіх нацыянальных касцюмаў i спрабуем стварыць сваю мастацкую самадзейнасць. Ёсць заду-ма арганізаваць беларускую нядзельную школу, прымаць у сябе гасцей з Бе-ларусі, ездзіць самім часцей на радзіму. Ажыццяўленню ўсіх нашых планаў перашкаджаюць пакуль што вядомыя матэрыяльныя праблемы. Але мы не губляемся i спадзяемся, што калі-небудзь усё гэта ў нас будзе. Вялікі дзякуй за дапамогу i падтрымку i пасольству Беларусі ў Латвіі, i вентспілскім прад-прыемствам, асабліва тым, якія маюць партнёраў у Беларусі, напрыклад, Акцыянернаму таварыству "Калія-парк", якое перагружае ў порце бела-рускі калій.
Станаўленне беларускай суполкі ў Вентспілсе прыйшлося на той час, калі ў нашым горадзе даволі актыўна распачалася грамадская інтэграцыя, хаця ў цэлым у краіне яна існуе пакуль што больш на канцэптуальным узроўні. Дастаткова сказаць, што Закон аб грамадзянстве Латвійскай Рэс-публікі ўсё яшчэ неадназначна ўспрымаецца ў еўрапейскіх інстытуцыях. Латвія дагэтуль не ратыфікавала Еўрапейскую канвенцыю па правах нацыянальных меншасцей, пакуль што не прыняла Закон аб нацыянальных меншасцях, не створаны Фонд інтэграцыі. А вылучэнне ў якасці галоўна-га механізма інтэграцыі латышскай мовы i латышскай культуры можа не-ўзабаве замест інтэграцыі прывесці да асіміляцыі. На мой погляд, адна з прычын такой сітуацыі тоіцца ў недасканаласці заканадаўства. Адна з галоўных праблем сённяшняй Латвіі — асабліва ў кантэксце яе намаган-няў як мага хутчэй увайсці ў Еўрапейскі Саюз— заключаецца ў тым, што вельмі вялікая частка нелатышоў, у тым ліку i беларусаў, выключана з ак-тыўнага палітычнага жыцця, бо не мае грамадзянства Латвійскай Рэс-публікі. Пасля рэферэндума, што адбыўся ў мінулым годзе, былі адмене-ны так званыя "вокны" натуралізацыі, i практычна кожны, хто мае статус сталага жыхара, можа прэтэндаваць на грамадзянства Латвійскай Рэс-публікі. Але для гэтага кожнаму трэба здаць экзамены па латышскай мове i гісторыі Латвіі, а таксама заплаціць у дзяржаўную казну прыкладна 50 долараў ЗША. I тое, i другое цяжка зрабіць людзям пажылага ўзросту. Многім прадстаўнікам некарэннай нацыянальнасці, якія, аднак жа, нара-дзіліся ў Латвіі i лічаць яе сваёй радзімай, няпроста пераадолець псіхала-гічны бар'ер i часткова зразумелую крыўду на тое, што грамадзянства ім прапануюць "купіць" за грошы, даказаць веданне латышскай мовы, гісто-рыі і Канстытуцыі Латвіі. Праўда, сярод найболып адукаванай моладзі такія настроі амаль не назіраюцца— прагматычныя маладыя людзі, зда-ецца, не жадаюць дарэмна губляць час на крыўды i пошукі праўды, без асаблівых цяжкасцей праходзяць экзамены i імкнуцца знайсці сваё месца ў досыць жорсткай канкурэнцыі на рынку працы. Як я ўжо гаварыла ра-ней, больш за паўмільёна жыхароў Латвіі не з'яўляюцца яе грамадзянамі, але грамадзянамі якой-небудзь іншай краіны. A прадстаўнікі нацыянальных меншасцей не карыстаюцца аднолькавымі з карэннай болыііасцю насель-ніцтва сацыяльнымі гарантыямі —галоўным чынам з-за праблем з латыш-скай мовай. Нарэшце, вялікая частка латвійцаў іншых нацыянальнасцей, не маючы грамадзянства той краіны, дзе яны жывуць, не ўдзельнічае ў дзяржаўным i мясцовым кіраванні.
Выключэннем з агульнай сітуацыі, якая пакуль што захоўваецца ў Латвіі, стаў менавіта наш горад Вентспілс —дзякуючы разумнай палітыцы гарад-ской улады на чале з яе кіраўніком Айварам Лембергам, вядомым сваёй энергічнасцю i прадпрымальнасцю не толькі ў Латвіі, але i ў Расіі, i ў Беларусь Па асабістай ініцыятыве вентспілскага мэра ў канцы 1999 г. пачалася работа над гарадской Праграмай інтэграцыі грамадства. A ўжо ў маі 2000 г. Праграма была прынята на Форуме інтэграцыі. Галоўнай мэтай было аб-вешчана змяншэнне сацыяльнай i этнічнай падзеленасці грамадства; налад-жванне пастаяннага i выразнага дыялогу паміж жыхарамі i інстытуцыямі муніцыпальнага кіравання; садзейнічанне якаснаму авалодванню i творча-му развіццю латышскай мовы i культуры; а таксама— асваенню кожнай нацыянальнай меншасцю сваёй культурнай спадчыны. Улічваючы той факт, што ў гарадской думе, думскіх камісіях і іншых структурах нацыянальныя меншасці прадстаўлены вельмі слаба (5,2%) i што амаль трэцяя частка па-даткаплацелыіічыкаў не ўдзельнічае ў гарадскім самакіраванні, пры гарадской думе— па ініцыятыве нашага мэра—некалькі месяцаў таму быў ство-раны Кансультацыйны савет па пытаннях неграмадзян, надзелены статусам думскай камісіі. Гэты акт вентспілскага гарадскога самакіравання вьплядае сапраўды прагрэсіўна на фоне астатняй Латвіі. У пэўным сэнсе Кансультацыйны савет неграмадзян дазваляе кампенсаваць адсутнасць у амаль трэ-цяй часткі вентспілсчан выбарчых правоў Праз Кансультацыйны савет не-грамадзяне атрымалі магчымасць разам з грамадзянамі ўзяць на сябе i ад-казнасць за лес свайго горада.
Кансультацыйны савет працуе ў нашым горадзе ўсяго некалькі меся-цаў Аналагаў яму няма не толькі ў Латвіі, але, напэўна, i на астатняй тэры-торыі былога СССР. Але мы спадзяемся, што вопыт першага рэальнага органа самакіравання нацыянальных меншасцей, створаны ў нашым горадзе, дапаможа нам больш паспяхова абараняць інтарэсы нацыянальных меншасцей, паскорыць працэс натуралізацыі вентспілсчан i атрымання імі грамадзянства Латвіі; будзе садзейнічаць больш добразычлівым адносінам паміж жыхарамі карэннай i некарэнных нацый, прадухіліць асіміляцыю нацыянальных меншасцей, будзе садзейнічаць больш паспяховаму развіццю на-цыянальна -кулыурных суполак (ix сёння ў Вентспілсе— 11) i нацыянальных культур, а таксама ўзаемадзеянню розных культур, прадстаўленых у Вентспілсе і Латвіі.
Кіраўнік місіі АБСЕ ў Латвіі Торстен Орнс, пазнаёміўшыся з вентспіл-скай Праграмай інтэграцыі грамадства, шчыра здзівіўся i ахарактарызаваў яе так: "Гэта вялізны скачок з Савецкага Саюза ў Еўрапейскі Саюз…"
У кастрычніку ў Вентспілсе адбылася яшчэ адна падзея, якая стала на-ступным крокам на шляху інтэграцыі грамадства— 8 з 11 нацыянальна-культурных суполак Вентспілса, у тым ліку i беларуская суполка "Спадчы-на", аб'ядналіся ў асацыяцыю.
Мы спадзяемся, што інтэграцыя ў Вентспілсе ператворыцца ў шматга-лосны, шматнацыянальны канструктыўны дыялог, дзе сваё месца знойдзе i беларуская суполка "Спадчына".
Крыніца: Беларуская дыяспара як пасрэдніца ў дыялогу цывілізацый: Матэрыялы ІІІ Міжнар. кангрэса беларусістаў «Беларуская культура ў дыялогу цывілізацый». «Беларускі кнігазбор», Мінск, 2001 г., ISBN 985-6638-15-1
БЕЛАРУСКАЯ ІНТЭРНЭТ—БІБЛІЯТЭКА: http://kamunikat.net.iig.pl/
