У маі 1990 г. сваю радзіму Беларусь наведаў вядомы беларускі паэт і празаік Масей Сяднёў, які жыве ў ЗША. ён пабываў у выдавецтве “Мастацкая літаратура”, дзе вялася размова аб выданні яго твораў, наведаў рэдакцыі часопісаў “Маладосць”, “Полымя”, штотыднёвік “Літаратура і мастацтва”, Літаратурныя музеі Якуба Коласа і Янкі Купалы. У Доме літаратара ён сустрэўся з пісьменнікамі, чытачамі. Аўтар артыкула-эсе “Беларуская эміграцыя: факты і меркаванні”, які быў надрукаваны ў часопісе “Маладосць” (1988, №10— 11), Барыс Сачанка ўбачыўся з Масеем Сяднёвым, і між імі адбылася наступная гутарка.

Б. С. — Масей Ларывонавіч, мусіць, варта пачаць нашу размову з Вашай біяграфіі. I таму, што ў Савецкай Беларусі пра Вас і Ваша жыццё мала ведаюць, і таму, што Ваша біяграфія надзвычай цікавая, у нейкім сэнсе характэрная і ў той жа час не характэрная для беларускага пісьменніка. Вы нарадзіліся ў вёсцы Мокрае на Магілёўшчыне (Касцюковіцкі раён) 1 верасня 1915 года...

М. С. — Не, якраз год майго нараджэння падаецца няправільна. Нарадзіўся я не ў 1915 годзе, а ў 1913-м. Як атрымалася такая неадпаведнасць? Паспрабую растлумачыць. Калі я праходзіў камісію перад маім выездам у Амерыку, у розных анкетах сакратаркі напісалі то 1913, то 1915 год. I я гэтага не заўважыў. А калі мая справа дайшла да апошняга амерыканскага начальніка, які вырашаў, ці магу я быць дапушчаны ў Амерыку, то ён заўважыў гэтую неадпаведнасць, раззлаваўся і пытаў, якая ж дата нараджэння правільная — 1915 год ці 1913-ты? Я, доўга не думаючы, сказаў 1915. Я хацеў сябе памаладзіць, бо жанчына, якая ўжо жыла ў Амерыцы (мая будучая жонка), была на 4 гады маладзейшая за мяне. А ў нас у вёсцы, калі жаніх за сваю нявесту старэйшы на некалькі год, то гэта лічыцца нядобра. Жаданне памаладзіць сябе — дзіўнае, наіўнае, вясковае.

Але я сказаў: 1915. Высокі амерыканскі начальнік доўга вагаўся, гэта яму не падабалася. Ён на абед збіраўся, быў злосны і хацеў адкінуць маю справу, але паглядзеў памяне — такога мізэрнага, няшчаснага, злітаваўся і напісаў у маю паперу 1915 год. Але год майго нараджэння на самай справе 1913-ты.

Б. С. — Я многа разоў бываў на Магілёўшчыне, у тым ліку ў Касцюковіцкім раёне, але ніколі не быў у вёсны Мокрае. Раскажыце, калі ласка, пра Вашы родныя мясціны, дзе Вы правялі першыя гады жыцця. Мяркуючы па некаторых Вашых вершах, у Вас, вясковага хлапчука, было своеасаблівае дзяцінства.

М. С. — Мой бацька — селянін, І я — вясковы хлопец, сын бедняка, які нават напачатку вызваляўся ад падатку. Бацька, канечне, хацеў быць усё ж багацейшым і таму наймаўся ў пастухі. Вёска яго абірала пастухом, а мы, дзеці ягоныя (было нас чацвёра), пасвілі статак. I людзі гаварылі, што бацька добра глядзіць за каровамі, і абіралі яго пастухом зноў. Так было аж 4 гады, пакуль мая старэйшая сястра, яна ўжо ў дзеўкі выходзілася, не папрасіла маці: маўляў, ёй сорамна пасвіць кароў і каб маці пагаварыла з бацькам і ён больш не наймаўся ў пастухі. Бацька падзякаваў вяскоўцам за давер і адмовіўся. Ён быў не толькі працавіты, а і вынаходлівы чалавек, з фантазіяй. ён сам сабе будаваў хату, рабіў калёсы, вёдры, бочкі і іншыя рэчы, прадаваў іх на базары. Так, дзякуючы сваёй стараннасці, ён з беднякоў выбіўся у сераднякі, а потым, пазней, нават у падкулачнікі.

Б. С. — Быў “цвёрдазаданнікам”?

М. С — Так. Прыходзіць, скажам, да нас камісія, глядзяць у клеці і выносяць заключэнне: у цябе, Ларывон, больш хлеба, чымся патрабуе твая сям'я. Ты мусіш аддаць лішняе дзяржаве. Мы ссыпалі жыта ці ячмень у мяшкі, мяшкоў не хапала, бралі дзяругу. Я, малы, чытаў тады нейкую кніжку. Адзін з гэтай камісіі падышоў, паглядзеў: “Што ты чытаеш? Не трэба табе чытаць!”— і закрыў гэтую кніжку. I паехалі яны; хлеб забралі, маці плакала...

Б. С. — А як у вас у вёсцы праходзіла калектывізацыя? Помніце?

М. С. — Калі яна пачалася, я вучыўся ў сямігодцы ў Саматэвічах. I нават там патрабавалі: “Прынясі даведку, што бацька твой у калгасе”. Бацька мой не хацеў ісці ў калгас. Але ён не ўмеў ні чытаць, ні пісаць, служыў некалі ў царскай арміі на Балканах і разумеў, як дрэнна быць непісьменным. Казаў, што ён быў бы іншым чалавекам, каб быў пісьменным. Ён хацеў вучыць дзяцей сваіх. I вось дзеля нас, і ў прыватнасці мяне, бо мне нават пагражалі выключыць са школы, калі бацька не пойдзе ў калгас,— бацька пайшоў. А перад тым ён ужо стаў на ногі, мы зрабіліся заможнымі гаспадарамі. Нам нават зайздросцілі: і хата ў нас была, і выязная жаробка. Калі абагульвалі жывёлу, дык гэтая жаробка, угледзеўшы маці, іржала: маці яе даглядала, а я з ёй, як малы быў, наперагонкі бегаў, вадзіў на начлег...

Б. С — Вы апісваеце гэтыя падзеі, здаецца, у рамане “Раман Корзюк”?

М. С — Так. Яшчэ тады я несвядома напісаў пра ўсё гэта даўгі верш, амаль паэму — “Беларусь”. Я цяпер не памятаю з яго нічога, але з ім я прыязджаў у Менск паступаць у педінстытут у 1933 г., чытаў гэты верш Якубу Ермаловічу (я потым разам з ім вучыўся). Чытаў, выбачайце, ва ўборнай. I ён сказаў: “Парві гэта і выкінь”, што я і зрабіў...

Б. С — Вы амаль нічога не гаворыце пра Вашую маці. Пра яе Вы вельмі добра пісалі ў рамане “I той дзень надышоў...”. Ды і ў многіх сваіх паэмах, вершах . Наколькі мне вядома, яна загінула ў вайну...

М. С. — Бацькі мае непісьменныя абодва і абодва працавітыя. Мне здаецца, што я болей узяў усяго ад маці, у прыватнасці лірычную, пачуццёвую аснову. Маці для мяне як святая. Яна не мела ніколі вольнага часу: і ўлетку і ўзімку прала і ткала, і скаціну даглядала, і есці варыла... Можна сказаць, уся наша гаспадарка і наша жыццё трымаліся на ёй. I вось такая яе доля трагічная... Маці — гэта мой боль.

Б. С. — Бацькі зрабілі ўсё, каб Вы вучыліся. Раскажыце трохі пра вашыя “універсітэты”.

М. С. — Скончыўшы сямігодку, я паступіў у Мсціслаўскі педтэхнікум. Да мяне там вучыліся Змітрок Астапенка, Аркадзь Куляшоў і Юлі Таўбін. Ужо тады ў мяне былі літаратурныя зацікаўленні. У хуткім часе я надрукаваў першы свой верш у раённай газеце “Сталінскі прызыў”. Называўся ён “Трактарная калона”, але тады пісалі мяккае “л” і над “ё” не паставілі дзвюх кропак. Атрымалася “Трактарнае калена”... Я кінуў гэты педтэхнікум, бо мне там не спадабалася. Тады ў педагогіцы панаваў так званы лабараторна-брыгадны метад, і я сядзеў у брыгадзе гэтай, як дурань: нехта за мяне адказваў, а мне ставілі адзнакі. Ды яшчэ голад настаў. I я кінуў, нават не скончыў першы семестр...

Б. С. — У якім гэта было годзе?

М. С. Здаецца, у 1932-м.

Б. С. — Што ж Вы рабілі далей, як жылі?

М. С. — Вярнуўся ў вёску. Працаваў у калгасе. Тады была вясна, і вялася прапаганда “звышранняй” сяўбы. Прыязджаў з раёна ўпаўнаважаны і націскаў на сельсавет, каб было засеяна некалькі гектараў і ён мог паслаць зводку ў раён. А пагоды не было! Але ўсё роўна: грэчку сеялі ў дождж. Дзяўчаты і хлопцы сеялі, я баранаваў і спяваў такую частушку:

Частушку гэтую падхапілі і пачалі спяваць. А ўпаўнаважаны, які нічога не разумеў у сельскай гаспадарцы, кажа: “Хто гэта сачыніў?” Дзяўчаты не ведалі, што са мною маглі зрабіць, і паказваюць: “Ён”. Мяне — у сельсавет. Праўда, абышлося: несвядомы яшчэ, вучань...

Б. С — Але ж Вы працавалі і настаўнікам?

М. С. — Так. Была позняя восень, я выкладаў у школе ў вёсцы Кавычыцы, там жа, у Касцюковіцкім раёне. Прынялі мяне на працу, бо я заяву пісьменную па-беларуску напісаў і нават з посткрыптумам, каб больш аўтарытэтна было. Працаваў у Кавычыцах, пісаў вершы, а ўсё ж цягнула мяне ў Менск. Скончыўся навучальны год, і мне, як беднаму настаўніку, выпісалі жоўтыя чаравікі, і я ў іх паехаў у Менск. Бацька быў незадаволены мной, казаў: ты ж маеш працу. I нядрэнную...

Б. С. — Які гэта быў год?

М. С. — 1933-ці. Тады былі ўпершыню ўведзены ўступныя экзамены. I я ў Менску падаў заявы ў палітэхнікум, у наргас і, зразумела, у педінстытут.

Б. С. — Адразу аж у тры навучальныя ўстановы?

М. С.— Так. Педінстытут тады называўся Вышэйшы педагагічны інстытут (ВПІ). Я, каб па-сапраўднаму падрыхтавацца да іспытаў, яшчэ ўлетку пераехаў у Менск, уладкаваўся на працу на цагельны завод. I, вядома ж, рыхтаваўся паступаць на вучобу. Часта не меў, дзе жыць, хадзіў “па-савецку”, галадаваў. I вось іспыты пачаліся ў палітэхнікуме. Я там праваліўся. Падаўся ў наргас — там я вытрымаў іспыты, мяне залічылі на нейкае маслянае аддзяленне. Ужо ў інтэрнаце пасяліўся, і стыпендыя там большая, і хлеба больш давалі. Але ўсё гэта мяне не задавальняла...

Б. С. — Вы ўжо друкаваліся?

М. С. — У гэтым часе ў “Чырвонай змене” з'явіўся мой верш “Беспрацоўны Жан”. Toe, што адбывалася са мной, я перанёс у Францыю... Верш пачынаўся так:

Верш гэты чытаў нават Пятро Глебка, ён сказаў: “У горадзе хмурым устаў дзень на ногі” — гэта ўжо вобраз”. Я быў шчаслівы, радаваліся і студэнты, з якімі я жыў у адным пакоі. I вось надыходзіць час, калі пачынаюцца іспыты ў педінстытуце. Там быў недабор, таму іспыты былі спозненыя. (Я падаваў заяву на літаратурна-лінгвістычнае аддзяленне, і мае зацікаўленні былі менавіта там). Трэба было здаваць хімію, фізіку, матэматыку. Я ў іх нямоцны, але стаяў у вялікай чарзе студэнтаў, дзверы ў аўдыторыю былі расчынены, таму чуў усе пытанні і ўсе адказы. Нават бачыў тое, што студэнты пісалі на дошцы. I як надышла мая чарга, я ўжо ўсё вывучыў. На вялікае маё здзіўленне, я вытрымаў іспыты і па хіміі, і фізіцы, але па матэматыцы ў вядомага Круталевіча, аўтара падручніка па алгебры, праваліўся. Ён мне сказаў: “Ужасно неудовлетворительно”. Але, нягледзячы на гэта, я быў залічаны на літаратурна-лінгвістычнае аддзяленне ВПІ.

Б. С. — Калі Вы вучыліся там, у педінстытуце, разам з Вамі вучыліся многія маладыя паэты. Вы, вядома, з імі сустракаліся, сустракаліся і з некаторымі старэйшымі таварышамі па літаратуры. Пра сустрэчы з Янкам Купалам і Якубам Коласам. Вы ўжо расказалі ў сваіх успамінах, што надрукаваны ў ЗША. Калі ласка, раскажыце пра Вашы студэнцкія гады, пра сустрэчы з тымі, пра каго мы, можа быць, і не чулі, не ведаем.

М. С. — Я нічым асаблівым не вызначаўся ў сэнсе акадэмічным, быў сярэднім студэнтам, але ўжо друкаваўся.

Б. С — У “Чырвонай змене”?

М. С. — I ў “ЛіМе”, “Полымі рэвалюцыі”, “Савецкай Беларусь, “Беларускай работніцы і сялянцы” і нават у “Паляўнічым Беларусі”.

Б. С — Выдаваўся такі часопіс?

М. С. — Так. Аднойчы прынёс я свой верш у “Полымя рэвалюцыі”. Прымаў яго ў мяне Кандрат Крапіва. Верш называўся “Пастушка”, і трошкі ён расцягнуты быў. Чаму? Бо я пісаў яго ў жанры буколікі. I Кандрат Крапіва прачытаў яго пры мне. Сядзіць, маўчыць, глядзіць на мяне, тады кажа: “А што, калі вось тут кропку паставіць?” Я паглядзеў: сапраўды, верш толькі выйграе ад гэтага. Крапіва паставіў кропку якраз там, дзе яна павінна была быць. Верш надрукавалі ў “ЛіМе”, змяніўшы назву: “Калгасная пастушка”. Потым былі надрукаваны мае лірычныя вершы ў “Полымі”, “ЛіМе”... Калі я ўжо апынуўся ў Сібіры і спаткаўся з Алесем Звонакам, дык ён дражніў мяне: “Чытаю быццам лірычны верш, а прозвішча Сяднёў-ў”. Неяк мне трэба было, едучы дахаты, зарабіць на кашулю, і я напісаў апавяданне і надрукаваў яго ў “Беларускай работніцы і сялянцы”. Атрымаў ганарар, купіў сабе чорную касаваротку і папяросаў, каб бацьку пачаставаць. (Я тады пачаў курыць легальна.)

Б. С. — А хто чытаў Вам лекцыі?

М. С. — Курс “Гісторыя беларускае літаратуры” чытаў Піятуховіч. У яго асістэнтам быў вядомы потым Барысенка, а тады — Барысёнак. Часта пасля лекцый казаў нам пра Піятуховіча, што ён — нацдэм. Гісторыю рускай літаратуры чытаў Замоцін, гісторыю педагогікі — Фрыдман...

Б. С — А з кім са студэнтаў Вы сябравалі?

М. С. — З Якубам Ермаловічам. Ён таксама ўжо друкаваўся.

Б. С — Мы з Якубам Ермаловічам сустракаліся даволі часта, у шасцідзесятыя — сямідзесятыя гады ў “Полымі”, калі я там працаваў, а ён прыносіў у часопіс свае творы. Але што ён ведаў Вас, нават з Вамі вучыўся, сябраваў і сядзеў у турмах і лагерах, не казаў, не прызнаваўся...

М. С — Мусіць, баяўся. А было ж такое — калі пачалася вайна, і нас, зняволеных мінскай турмы, гналі па дарозе на Чэрвень калонаю, то ён так аслабеў, што не мог ісці, яго хлопцы нейкі час неслі на плячах. Кожны ж баяўся адстаць, хто адставаў, стралялі. Сын бацьку цягнуў або знаёмы знаёмага, вось як мы — Я. Ермаловіча.

Б. С. — З кім яшчэ Вы вучыліся разам?

М. С. — З Уладзімірам Клішэвічам. Вельмі таленавіты быў Мікола Гваздоў. ён друкаваўся нават у “Звяздзе”. Пісаў вершы, вучыўся да ВПІ ў кінематаграфічным тэхнікуме ў Віцебску. Таксама быў арыштаваны. Нават следчы казаў пра яго: “Разумны чалавек, таленавіты”. Я да гэтага часу не ведаю лесу Гваздова. Помню цікавы выпадак з яго жыцця. Гваздоў паехаў на Крычаўшчыну настаўнічаць. Аднойчы прыйшлі на яго урок з райана. А ён любіў выпіць. Зайшоў у клас — а там сядзяць правяральшчыкі. Хоць і не належалася пра Купалу па раскладу расказваць, але ён пачаў: “Іван Дамінікавіч...” Словам, яго выгналі з працы. Мяне пасля папракалі за такое знаёмства. Гэтакага чалавека загубілі! Гэта вялікая страта для нашай літаратуры. Я апісаў Гваздова ў сваім “Рамане Корзюку”, як і Саланевіча. Саланевіч быў такі інтэлектуал, башкавіты хлопец...

Б. С. — Ён, здаецца, быў крытык?

М. С. — Так. Займаўся літаратурай. На жаль, не памятаю яго імя. Яшчэ Казека, з польскай секцыі Рамановіч, з яўрэйскай — Шведзік...

Б. С. — Праводзілі нейкія літаратурныя сустрэчы, вечары?

М. С. — Неяк Клімковіч арганізаваў прыём пачынаючых маладых у Доме пісьменніка. Ён называў нас заўсёды аднолькава: “пачынаючыя, якія звяртаюць на сябе ўвагу грамадскасці”. На гэтым прыёме былі Пімен Панчанка, Рыгор Няхай, здаецца, Усевалад Краўчанка і я, са старэйшых — Янка Купала, Якуб Колас і інш. Я прачытаў там свой верш “Ляжаць дарогі нашыя вякамі” (гэта пра маіх дзеда і бацьку, як яны хацелі перасяліцца ў Сібір, ды з-за руска-японскай вайны вярнуліся. Іх не пусцілі далей, затрымалі дзесьці на Байкале, у вагонах яны месяц прастаялі, завяліся ў іх вошы, мая бабуля занудзілася, і яны вярнуліся назад. А падворышча іх крапівай зарасло ўжо). Дык майму вершу апладзіравалі Якуб Колас і Янка Купала, і ён трапіў у альманах “Аднагодкі”, які выйшаў у 1936 ці 1937 г. пад рэдакцыяй Кузьмы Чорнага і Пятра Глебкі. Я гэтага альманаха не бачыў, бо быў ужо арыштаваны.

Б. С. — Вы часта бывалі ў Доме пісьменніка?

М. С. — Здаралася, што хадзіў, абіваў парогі. Часопісы выходзілі нерэгулярна, ведамасці на ганарар прыходзілі позна, а мне вельмі хацелася хутчэй атрымаць грошы (стыпендыя малая, цяжка жыць было на яе). Я саромеўся, а ўсё роўна хадзіў даведацца, ці ёсць ведамасць. I вось стаю я ў калідоры Дома пісьменніка... 3 аднаго боку раптам адчыняюцца дзверы — Кузьма Чорны высоўваецца і пытае: “Што ты тут ходзіш?” А я кажу: “Ганарар хацеў бы...” А ён: “А-а, гаўнарар!” Я плакаў ад крыўды, думаю, як жа так, такі выдатны пісьменнік, напісаў “Зямлю” і іншыя творы, а сапсаваў слова. У Доме пісьменніка быў кабінет пачынаючага аўтара, там я аднойчы напаткаў Міколу Хведаровіча — я прынёс верш “Хвала вясне, дажджу і грому”. Хведаровіч чытаў мой верш, і я бачыў на ягоным твары незадаволенасць. I вось зайшоў выпадкова Змітрок Бядуля. Хведаровіч даў яму пачытаць гэты верш. Бядуля, уважліва ці не, прачытаў і даў характарыстыку хутчэй адмоўную: сказаў, што верш нейкі паганскі. Хведаровіч узрадаваўся: “Я не магу куды-небудзь пусціць верш твой, і ўсё”. Канечне, тады я не мог, не смеў што-небудзь сказаць супраць, Змітрок Бядуля быў бог. Ведаеце, у той час барані божа, каб я на каго са старэйшых вядомых пісьменнікаў што-небудзь сказаў дрэннае. Я шанаваў іх.

Б. С. — Вас арыштавалі, калі Вы былі студэнтам ВПІ. Здаецца, на чацвёртым — апошнім курсе, у 1936 годзе. Цікава, у чым Вас абвінавачвалі?

М. С. — У тым, што я быў сувязным паміж ячэйкай у педінстытуце і Домам пісьменніка. Мяне рабілі лідэрам групы і таму далі на год больш. Між іншым, той самы Якаў Бранштэйн, які ўзначальваў крытычную секцыю на II пленуме Саюза савецкіх пісьменнікаў і раней запрасіў мяне на ўрачыстае адкрыццё гэтага пленума, пазней быў літаратурным экспертам у НКУС. ён даваў ацэнку маім вершам, і надрукаваным і ненадрукаваным. I сярод гэтых твораў быў жартоўны, напісаны ў часе нецікавай лекцыі (мы з М. Гваздовым часта пісалі на лекцыях эпіграмы ці жартлівыя вершы ў свой сшытак):

Я. Бранштэйн ацаніў гэта, што я супраць калектывізацыі і за хутарскую сістэму. У Маскве, калі Вярхоўны Суд СССР адмяніў прыгавор Вярхоўнага Суда БССР, паказанні Я. Бранштэйна прызналі неправамоцнымі, абсурднымі.

Б. С — Што яшчэ палічылі падставай для Вашага арышту?

М. С. — У той час я чытаў творы Я. Пушчы, У. Дубоўкі, А. Моркаўкі, хоць яны ўжо былі забароненыя. Акрамя таго, аднойчы, калі я ліквідоўваў непісьменнасць на люстраной фабрыцы ў Ляхаўцы, там у захудалай бібліятэцы знайшоў “Матчын дар” А. Гаруна і “Крывавы плакат” Я. Пушчы. Я ўзяў іх пачытаць... Пры арышце ў мяне гэтыя зборнікі забралі, і “Матчын дар” фігураваў у маёй справе як рэчавы доказ. Дарэчы, мой следчы, Цімафееў, вельмі хацеў мець гэтыя кнігі ў сваёй бібліятэцы. Інкрымінавалі мне і тое, што аднойчы, калі ішло абмеркаванне сталінскай Канстытуцыі, рыхтуючыся да семінара па творчасці Якуба Коласа, я выпісаў яго радкі, якія датычыліся мікалаеўскай Канстытуцыі:

У маёй справе гэтыя радкі разглядаліся следчым як мой водгук на праект сталінскай Канстытуцыі, які тады “ўсенародна” абмяркоўваўся. НКУС запрасіў і мой чытацкі фармуляр з інстытуцкай бібліятэкі, з якога выявілася, што я чытаў галоўным чынам “упадніцкую” літаратуру, а не класікаў марксізму-ленінізму. Не лепшым чынам я адазваўся неяк і пра Сталіна. Я лічыў яго і не тэарэтыкам, і не аратарам, аддаваў перавагу Троцкаму...

Б. С. — Словам, назбіралася. Слоў колькі пра атмасферу тых гадоў. Ці прадчувалі Вы, што з Вамі можа здарыцца, што Вас могуць арыштаваць, пасадзіць?..

М. С — Не, не, такога не было. Мы жылі звычайным студэнцкім жыццём. Праўда, на гэты час прыпадаюць адкрытыя лісты Я. Коласа, Я. Купалы, але гэта, як ні дзіўна, нас падбадзёрвала ў сэнсе беларускім. Мы разумелі, што калі абвінавачваюць, дык гэта нечага вартае, і імкнуліся тое прачытаць... У той час пра Я. Купалу, Я. Коласа і іншых пісьменнікаў на нашых занятках можна было адказваць па-руску і па-беларуску. Я. Ермаловіч, я і нашы сябры гаварылі на занятках па-беларуску. Гэта разглядалася як своеасаблівы гурток і ўспрымалася з падазронасцю. Напрыклад, адзін студэнт, Павел Дубовік, правакацыйна чытаў некага з “нацдэмаў” — прозу нейкую — і заўсёды клікаў мяне паехаць у парк Горкага, каб прачытаць тое новае, што напісаў гэты літаратар. Чытаў Дубовік яўна правакацыйныя рэчы, антысавецкія і пры гэтым сачыў: як я буду рэагаваць? Я разумеў гэта... Былі і тыя, хто мяне падтрымліваў: П. Галавач. 3 ім я аднойчы сустрэўся ў трамвайным вагоне, ён ехаў у педінстытут і сказаў мне: “Я люблю ў вашых вершах журботнае”. Ён быў такі прывабны! Я некалькі разоў бачыў яго з прыгожымі жанчынамі і думаю, што як мужчына ён быў вельмі цікавы.

Б. С. — Вы ні слова не сказалі пра Андрэя Алексанровіча. А ён жа быў прыкметнай фігурай у літаратурным жыцці тых гадоў, пісаў не толькі паэмы і вершы, але і займаўся грамадскай і навуковай дзейнасцю, якая, на жаль, ішла не на карысць роднай Беларусь

М. С. — Аднойчы прыязджаю я да бацькоў на канікулы, а трэба зазначыць, што, прыехаўшы на лета, я касіў у калгасе, каб зарабіць працадзень. I вось у сельсавет прыязджае раённы ўпаўнаважаны з НКУС. А ў сельсавеце працаваў фінагентам мой сваяк. Я, не ведаючы, што прыехаў той упаўнаважаны, прыйшоў у нядзелю ў сельсавет (каля яго ў выхадны дзень збіралася моладзь). Мой сваяк выходзіць з сельсавета і кажа: “Падыдзі да мяне”. Я падышоў. Ён кажа, што прыехаў упаўнаважаны з раёна і цікавіўся мною — пытаўся ў старшыні сельсавета пра мяне. Напэўна, упаўнаважаны будзе і са мною гаварыць. Дык, кажа, будзь асцярожны. I праўда, старшыня сельсавета, убачыўшы мяне сярод моладзі, паклікаў пальцам. Я падышоў. Ён пазнаёміў мяне з гэтым упаўнаважаным. Той кажа: “Вы жывеце праз мост. Я хачу бачыць старшыню калгаса вашага. Гэта вам па дарозе?” Я кажу: “Так”. Ідзём мы з ім, гаворым пра тое-сёе. Потым ён пытаецца, ці знаёмы я з такімі паэтамі і пісьменнікамі, як Тодар Кляшторны, Кузьма Чорны, Андрэй Александровіч і іншымі (назваў яшчэ некага). Я адказваю: “Так”. — “I што вы думаеце пра іх?” I я адчуў, што ён пытае не проста так, і пачаў кляйміць і Кляшторнага, і Кузьму Чорнага, а хваліць Александровіча, пра якога неяк: на лекцыі Кастусь Суднік напісаў: “У Александровіча Андрэя адна голая ідэя”. Словам, я прайшоўся з гэтым упаўнаважаным, паказаў яму, дзе праўленне калгаса, і развітаўся. Вяртаючыся да сельсавета, фінагент цікавіцца: “Пра што ён у цябе пытаўся?” Я яму расказаў. Ён кажа: “Гэта дрэнна. Уцякай. Куды-небудзь змыйся. Паедзеш на Далёкі Усход, знойдзеш сабе працу, і ўсё будзе добра”. Але я хацеў скончыць інстытут, у мяне былі літаратурныя зацікаўленні, я адчуў у сабе цягу да слова. У той час мой верш пра Ібаруры быў надрукаваны і “ЛіМам”, і многімі раённымі газетамі. Дарэчы, я напісаў гэты верш дома ў Пятра Хатулёва (потым расстралянага),— там была нейкая вельмі цікавая карціна, што натхніла мяне.

Паехаў той упаўнаважаны. Я ўсё ж вярнуўся ў Менск і ў кастрычніку якраз і быў арыштаваны. Гэты арышт я як бы прадчуваў...

Б. С. — Вы жылі тады ў інтэрнаце?

М. С. — Так, на вуліцы Карла Маркса. Я адчуваў, што са мной будзе, і аднойчы на захадзе сонца, стоячы ў будынку галоўнага корпуса, развітваўся...

Б. С. — Гэта Вы надта хораша апісалі ў “Рамане Корзюку”.

М. С. — Дзякуй, мае творы шмат у чым аўтабіяграфічныя. Дык вось, я стаяў і думаў: “Дай хоць нагляджуся”. Падрыхтаваў свае рэчы, а то, думаю, арыштуюць, а ў мяне не будзе бялізны. Атрымаў грошы, бо я тады выкладаў беларускую мову на ўсебеларускіх курсах півавараў, былі і ганарары за вершы і пераклады. Я тады ўжо стаў на ногі, як бы даспеў. Жыў я сціпла. Ніколі не хадзіў ні ў рэстараны, ні ў кіно, ні ў тэатры. Аднойчы ўсё ж пайшоў на оперу “Яўгеній Анегін”. Мне яна вельмі спадабалася. Іду позна, купіў па дарозе ў магазіне сайку і цукру, каб з'есці ў інтэрнаце. Прыйшоў у пакой, там нас было чалавек васемнаццаць, і, паеўшы, лёг на ложак і хутка заснуў. I праз кароткі час нехта мяне будзіць. Я не ўстаю, зноў тармусяць. Я падняў галаву, мне паперку паказваюць “Ордер на обыск и арест”. Гэта да мяне не даходзіць; я апускаю галаву на падушку і сплю. Тады мне зноў падсоўваюць: “Ордер на обыск и арест”. Да мяне нарэшце дайшло. “Собирайтесь”. Я збіраюся. Просяць некага быць за сведку. Усе хлопцы-студэнты не спяць, але ніхто не хоча быць сведкам. Згадзілася быць за сведку тэхнічка, распісалася. “Пойдем”. Вось так я быў арыштаваны ў кастрычніку 1936 года.

— Б. С. — I куды Вас павялі?

М. С. — У турму. Спярша мяне пасадзілі ў так званую “американку” — круглую адзіночную камеру, што была ў двары турмы. Потым перавялі ў падвал дома, што на вуглу вуліц Савецкай і Урыцкага. Дык вось, сяджу я ў гэтай адзіночцы, можаце ўявіць, што я думаю, адчуваю. I цяпер страшна, як успомню. Потым выклікаюць мяне на допыт. Следчы Цімафееў зачытаў мне абвінавачванне. Маўляў, я належу да антысавецкай контррэвалюцыйнай нацыяналістычнай ячэйкі ў педінстытуце, ячэйкі, якая была адгалінаваннем ад арганізацыі ўсебеларускага маштабу. Гэтая арганізацыя ставіла сваёй мэтай аддзяленне Беларусі ад СССР і г. д. Ён прасіў мяне падпісацца пад абвінавачваннем. Я кажу, што не магу гэтага зрабіць. Ён піша: “От подписи отказался”. I гаворыць: “Масей Ларывонавіч, ведаю, што вы шчыры беларус. Я не знаю белорусского языка, но вы знаете русский, и я хотел бы вести следствие по-русски”. Я згадзіўся. I пачалося... “Кто принадлежал к этой ячейке в пединституте?” Я кажу: “Такой ячэйкі не было, і ніхто да яе не належаў”. Ён: “Ну, как же так? С кем вы дружили?” Я: “Дружбы асаблівай у мяне не было ні з кім”. ён: “Ну, как же так? Студент молодой человек — не может быть, чтобы у вас не было друзей!” I так мучыць мяне доўгі час і пераканаў ужо мяне, што мусяць быць у мяне сябры. I я ўжо назваў гэтых сяброў. Я тады не думаў, што іх адразу ў арганізацыю ўпішуць і на наступны дзень арыштуюць. А так яно і было... Уначы часамі следчы мне пагражаў: “Мы не бьем. Мы не польская дефензива. Но мне было бы достаточно положить между вашими пальцами карандаш и пожать вам руку, так вы бы и сели. Мы вас абвиняем не потому, что вы совершили какое-либо преступление, а потому, что могли совершить. Это как профилактика: мы вас остановили перед пропастью”. Гаварыў вось такую лухту. Мучыў мяне, мучыў кожны дзень; часамі ён ужо змораны, а ўсё вядзе псіхалагічную атаку. Бывала, сядзіць, маўчыць, толькі глядзіць на мяне, наводзіць страх. Бывала, выкліча другога следчага, робіць канвеер: адзін дапытвае, а другі стаіць, крычыць у вуха: “Говори! Признавайся! Говори! Признавайся!” Бывала, што яму трэба толькі адзначыць, што выклікаў на допыт (а на допыт звычайна выклікалі пасля дванаццатай гадзіны ночы), адпачывае, седзячы за сталом, а мне гаворыць: “Вы здесь почитайте контрреволюционную литературу: вот Зарецкий — кстати, интересный романист...”

Б. С. — У турме Вы, мусіць, сустракаліся з некаторымі пісьменнікамі старэйшага пакалення?

М. С. — У турме — не. Толькі ў час этапаў. Праўда, аднойчы мой следчы зачытаў мне паказанні Цішкі Гартнага-Жылуновіча (следчы дазваляў яму пісаць пра сябе ў камеры, і ён пісаў). I часта следчы гаварыў, што Ц. Гартны быў лідэр “арганізацыі”, над якой хацелі зрабіць адкрыты працэс. У “обвинительном заключении” многіх фігуравалі Ц. Гартны, Дудар, Зарэцкі, Чарот...

Б. С. — “Чацвёрка”?

М. С. — Так.

Б. С. — I колькі Вам не пашкадавалі — далі на судзе?

М. С. — 6 год. Іншым — па 5, а я, паколькі быў “сувязным”, атрымаў больш.

Б. С. — Хто яшчэ быў асуджаны разам з Вамі?

М. С. — Клішэвіч, Суднік (брат Аркадзя), Ермаловіч, Пятро Шыракоў...

Б. С. — Вас выслалі на Калыму?

М. С. — Так. Перад тым жа, як выслаць, нас уночы вялі па горадзе на вакзал. Там ужо стаялі вагоны, і, калі нас у адзін з іх загналі, я ўбачыў Астапенку, Мікуліча, Сяргея Знаёмага, Дарожнага, Багуна...

Б. С. — Усіх іх Вы ўжо, відаць, ведалі?

М. С. — Я іх ведаў нават асабіста. Чамусьці нас часова завезлі ў Магілёў. Там у турме мы правялі тыдні два. Памятаю, я ляжаў пад нарамі з братам Галадзеда: ён быў шаферам. Галадзед ужо скончыў жыццё самагубствам... Пасля нас павезлі ў Оршу, а тады ўжо на Калыму. Заспела зіма, і нас часова змясцілі ў “распред” у Новасібірску. Там памёр Міхась Багун, у яго сэрца не вытрымала. Жылі мы там у так званай “ліцейцы”: падлогі не было, вошы елі, на прагулку не вадзілі. Змітрок Астапенка там у “прыдуркі” ўцёрся. Узлазіў на бочку і чытаў прозвішчы тых зэкаў, якіх бралі на этап; калі ж гэта тычылася “вуркачоў”, то ён называў і клічку, напрыклад, “Разбей горшок” ці яшчэ штосьці ў гэтым родзе.

З Новасібірска нас гналі кіламетраў шэсцьдзесят у Іванаўскі лагер — перазімаваць. У лагеры былі дзве зоны: “уркі” і “няуркі”. Там выявілася, што за чалавек кожны з нас, хто ёсць хто. Сяргей Знаёмы салідарызаваўся з “уркачамі”. Лепш паводзілі сябе Сымон Баранавых, Янка Скрыган і камендант Дома пісьменнікаў, прозвішча якога я, на жаль, забыў. Яны трымаліся разам, тройкай. У Іванаўскім лагеры быў медыцынскі агляд: маладзейшых, здаравейшых бралі на Калыму. Не прайшоў яго Хадыка. Узімку ў гэтым лагеры была адзіная брыгада, якая хадзіла на працу з лагера ў саўгас, у “зону”, дзе працавалі расканваіраваныя жанчыны. I ў гэтую брыгаду кожны хацеў трапіць, таму што там можна было здабыць гароху, хлеба. Я хацеў туды трапіць, але канвой не прымаў у скураным абутку, бо холадна было, а ў мяне на нагах якраз былі галёшы, дый тыя цесныя. Праўда, паспрыяў Дарожны: ён з брыгадзірам-меншавіком, яўрэем, дамовіўся. Я за чатыры пайкі купіў лапці, анучы і пайшоў. Як ішлі назад, кожны з нас нёс у кішэні віку, чачавіцу ці яшчэ што-небудзь. На вахце нас пачыналі “даіць”, вытрасалі ўсё гэта на снег. Але я праносіў. Хадыку я карміў чачавіцай, у яго быў хворы страўнік, язва, ці што, і ён сушыў чачавіцу і жаваў яе. Ён не спаў, а сядзеў і грэўся каля грубкі. Між іншым, ён добрае ўражанне рабіў, бо не браў удзелу ў спрэчках, маўчаў і трымаўся асобна, сціснуўшы вусны ад болю, і заўсёды пісаў штосьці на тонкай паперы, зашываў гэта ў каўнер. У мяне з ім завязалася была дружба. Потым мы з ім развіталіся... Я толькі чуў, што ён недзе на Байкале працаваў, глыба звалілася і задавіла яго. Я гэта чуў, але пацвердзіць не магу.

Зноў нас павезлі далей. Сяргей Дарожны расказваў па дарозе нейкага польскага “Нікадыма Дызну”, якога прачытаў: жулікі прасілі, каб ім расказвалі “романы”. Ва Уладзівастоку нас заладавалі ў “Трансбалт”, глыбока ў трум. Мы аддавалі свой паёк, каб толькі папіць вады, бо есці не хацелася, а хацелася піць. Калі мы апынуліся ў японскай зоне, пачалі даваць вады больш, накрылі брызентам, казалі: “Цішэй! Цішэй!” Бо быў такі выпадак, калі японцы прышвартавалі параход і выпусцілі ўсіх зняволеных. На параходзе я захварэў. Мяне паднялі з трума на палубу. Так нас пераправілі на Камчатку, тады — на Калыму....

Б. С. — I хто з пісьменнікаў быў з Вамі?

М. С. — Баранавых. Ён мне ва Уладзівастоку расказваў змест свайго рамана “Калі ўзыходзіла сонца”, які быў тады ўжо набраны, калі яго арыштоўвалі. Расказваў падрабязна, але часам я яго не слухаў, думаючы пра свае. Быў з намі Клішэвіч. Высадзілі нас у Магадане. Там, нам казалі, працавалі Прышчэпаў і ўкраінскі сатырык Астап Вышня. Працавалі мы ў адкрытым забоі, здабывалі золата. Трэба было норму выконваць. Брыгадзір — угалоўнік, біў нас. Асабліва цяжка было маладому. Маглі ж за невыкананне нормы прыпісаць контррэвалюцыйны сабатаж... У 1938 г., калі ўскладніліся адносіны з Японіяй, гэта негатыўна адбілася на зняволеных: шмат каго расстрэльвалі, асабліва тых, хто абвінавачваўся паводле літарнага артыкула КРТД: “контррэвалюцыйная трацкісцкая дзейнасць”. Часам у той брыгадзе, дзе я працаваў, на заходзе сонца спынялі працу, забіралі, каго хацелі, і везлі. На наступны дзень перад разводам на вышку ўзбіраўся чалавек і зачытваў: “За систематическое невыполнение технических норм, за порчу инструментов и механизмов, за контрреволюционную агитацию среди заключенных в забоях, за подготовку к побегу... приговорены к высшей мере социальной защиты”. Так было кожны дзень. Аднойчы я не мог прыйсці ў забой, страціў прытомнасць. Мяне прынеслі ў так званую амбулаторыю. Там быў мінскі яўрэй. Я пачакаў, пакуль чарга да яго скончыцца, каб пагаварыць з ім. Дачакаўся, увайшоў. Ён пытаецца: “Што ў вас?” Я знарок “навукова” адказаў: “Поўная прастрацыя”. Ён: “Што дакладна?” Разгаварыліся. Я даведаўся, што ён мінчанін, прызнаўся яму, што я студэнт. Ён злітаваўся нада мною: накіраваў у брыгаду для слабасільных, даў мне паёк — 30 грамаў спірту ў дзень,— каб падтрымаць. Потым маю “слабасільную” брыгаду паслалі на лесанарыхтоўкі. Там ужо канвою не было, быў дзесятнік, ён наглядаў за намі. Жылі мы ў юртах. Адтуль мяне і выклікалі на перагляд справы ў Мінск...

Б. С. — У Мінск ці ў Менск?

М. С. — Тады наша сталіца называлася ўжо Мінск. Дарэчы, калі я напісаў свой верш “Домік у Мінску” (а гэта было ўжо ў эміграцыі), некаторыя мяне пачалі папракаць гэтым... Дык вось, выклікалі мяне на перагляд маёй справы ў Мінск...

Б. С. — Гэта быў які год?

М. С. — 1940-вы. Мяне дастаўлялі да Мінска тры месяцы. Ужо іншыя асуджаныя па гэтай справе былі там, акрамя мяне. Я прайшоў-праехаў праз мноства турмаў, бо мяне ж аднаго не маглі везці, таму чакалі, пакуль набярэцца нас многа...

Б. С. — I што, Вы думалі, Вас выпусцяць?..

М. С. — Хацелася, каб было так. I ўсе развітваліся са мною, зайздросцілі, прасілі перадаць ім касу, бо ніхто не ўмеў так яе накляпаць, як я. А перад гэтым я сніў, што з бочкі сялёдкі ржавыя, чорныя ўздымаюцца і вылятаюць. Кожны дзень я гэта бачыў. Яшчэ сніў, быццам стаю каля стэнда ў Мінску і чытаю наклеены на яго артыкул Максіма Горкага “С кем вы, мастера культуры?”. Вязлі мяне ў Мінск разам з “уркамі”. У дарозе кармілі салёнаю рыбай, якую я не еў. I калі прывезлі ў Мінск і я пераступіў парог камеры, то тую рыбу ў мяне адразу ж адабралі “вуркачы”. Месца мне выдзелілі каля парашы. Там было мокра, смуродна, але што было рабіць. Я, падаслаўшы ватоўку, лёг. Прынеслі суп, дык галоўны ў камеры перш за ўсё сваім хаўруснікам наліў, гушчу выбраў... Бачу, што дрэнна тут. Калі ў карты пачалі гуляць, дык я падышоў бліжэй, гляджу. “Ты грамотный?”— пытае галоўны. Кажу: “Трохі”.— “А ты мог бы рассказать роман?” А да гэтага яшчэ пыталі: “Адкуль ты?” — “З Калымы”. А яны баяліся Калымы, бо адтуль не ўцячэш. Да мяне адразу нейкая ўвага асаблівая, ды яшчэ і “роман” з працягам мог расказаць... Слухалі “роман”. Галоўны даў каманду: “Слухайце, ляжыце ўсе, заўтра працяг будзе”. Пасля першай маёй гутаркі ён сказаў: “Бяры сваю ватоўку і падымайся”. Я падняўся. Ён недалёка ад сябе аднаго прыбліжонага свайго штурхель і мяне на яго месца. Кажа: “Кладзіся”. Так я ў той камеры пражыў аж тры месяцы. А тут навісла вайна. Змянілася міжнародная сітуацыя; надзеі на тое, што нас выпусцяць, ужо не было. Выклікаў мяне следчы, я ўвайшоў, ён не прапанаваў мне сесці, а калі я сеў каля стала, то ён сказаў: “Нет, вы сядьте на почтительном расстоянии”. Кажа: “А ў вас сократовский лоб” (я трошкі пачаў лысець). I зноў пачынае ўсё тое самае, што і ў трыццаць шостым годзе было. Спадзявацца на лепшае нечага было думаць. Выклікалі адзін раз на суд — сведкі не з'явіліся. Прыйшоў Алесь К. як літаратурны эксперт НКУС, я яго ведаў у твар да арышту. Засядалі суддзі і пракурор К. Кастусю Судніку некалькі пытанняў задаў. Але не хапала сведкаў, каб нас асудзіць.

Б. С. — Вы пісалі, што ў вайну разбамбілі “прыўратку”, на вуліцы Валадарскага. У той “прыўратцы” сядзелі жанчыны. Помніце? Ды і у адным з Вашых вершаў ёсць такія словы: “Збамбілі ля турмы увесь квартал, і я пайшоў у свет раскутым”.

М. С. — Я сядзеў у камеры палітычных зняволеных (следчы ўжо “забраў” мяне ад “уркаў”). Гэта было ўжо на Валадарскага, дзе былі замазаныя вокны і віселі “наморднікі”. I раптам чую нейкую страляніну. Вайскоуцы, што сядзелі разам са мною у камеры, пачалі між сабою спрачацца. Адзін кажа: што гэта манеўры Цімашэнка праводзіць. А другі кажа, што гэта вайна. Нам ужо не прыносяць баланды. На калідоры маўкліва, цёмна. Узнікае нейкая трывога. Мы адчуваем, што нешта змянілася. I нарэшце мы зразумелі — пачалася вайна. Час ад часу нас папярэджваюць: “Соблюдайте тишину!” Мы сядзім у трывозе, усё гудзе І гудзе — гэтыя “манёўры”. Нарэшце нам загадваюць выходзіць з рэчамі. Мы выходзім.

Б. С. — Ноччу?

М. С. — На світанні. Нас была вялікая калона.^ I камандзір скамандаваў: “Кому жизнь дорога, бросайте все ненужное!” А раней мне ўпершыню за ўвесь час было дазволена пайсці у бібліятэку і узяць кніжкі. Як ён скамандаваў, я гэтыя кніжкі і кінуў. Нас павялі праз Мінск. Людзі пакідаюць горад. Спынілі свой pyx машыны, трамваі. Нас вядуць. I некаторыя з нас перабягаюць да гэтых людзей — і ніякай рэакцыі канвою. Вывелі нас з Мінска на шашу. Ужо светла было. Вялікая-вялікая калона выцягнулася ўзвівамі... Раптам наляцелі нямецкія самалёты. Канвой хаваецца, і мы хто на зямлю, хто у трубы лезе. А я ўпаў з адным чалавекам побач. Ён мне кажа: “Давай абмяняемся адрасамі, можа, ты будзеш жывы, дык паведаміш маім, што са мною. Або я гэта зраблю”. I ён мне ткнуў нейкую паперку з пячаткай “7-я исправительно-трудовая колония”. Ён працаваў на пабудове Дома ЦК у Мінску, і ім выдавалі такія талончыкі, каб можна было пагаліцца ў цырульніка, бо так звычайна не галілі. Праляцелі самалёты. Нас зноў пагналі. Раптам зноў прывал... Тры ці чатыры хлопцы падняліся і пабеглі ўцякаць. Па іх стралялі. Двух забілі, а двое ўцякло. Вядуць нас далей. Спякота. Там былі хворыя людзі, некаторыя адставалі, і тых, хто не мог ісці і каго не неслі,— прыстрэльвалі. Некаторы час Ермаловіча неслі. У Чэрвені я страціў прытомнасць. Яўрэі з маёй камеры ўзялі мяне пад рукі і далі цукру. Канвой прывёў нас у двор чэрвенскай турмы, і там нас пачала дапытваць камісія. Мы не ведалі, што гаварыць: ёсць у іх нашы дакументы ці няма? Я сказаў праўду — і сваё імя, і прозвішча, і астатняе. I ў адпаведнасці з гэтым мне загадалі сесці ў адну з трох груп. Сеў я і гляджу, што там за людзі. У ёй я ўбачыў вайскоўцаў. Гэтая трупа ў маім разуменні здалася мне падазронай. Тут зноў наляцелі самалёты. Камісія пайшла ў сховішча. Я перапоўз за вугал, шапку насунуў на лоб, надзеў ватоўку, падняўся і стаў задам да сценкі. Самалёты праляцелі, камісія зноў выйшла са сховішча і пачала допыт. Адзін з камісіі заўважыў, што я стаю ля сцяны, падышоў да мяне і пытаецца: “Вас допрашивали?” Я кажу: “Нет”. I тады я надумаўся: буду хлусіць, што я працаваў у сёмай “исправительно-трудовой колонии”, што мне засталося да канца тэрміну толькі два тыдні... Ён выслухаў мяне і паказаў пальцам на іншую трупу людзей: “Сюда”. Там ужо былі тыя яўрэі, з якімі я сядзеў у камеры, і яны былі вельмі радыя за мяне. Ужо была ноч. У двары было некалькі грузавікоў; нечакана канвой нас пакінуў, забраўшы вайскоўцаў — зняволеных з той трупы ў дваріы, куды былі накіравалі мяне. Так я апынуўся на волі. На світанні мы з Пятром Шыраковым (яго часам называлі Шырокаў, ён друкаваўся пад псеўданімам Тодар Лебяда) пакінулі турму...

Б. С. — Вершы Пятра Шыракова (Тодара Лебяды) я чытаў. У гады вайны выйшла кніжачка яго паэзіі “Песні выгнання”. Які далейшы яго лес? Вы не ведаеце?

М. С. — Ён адступіў, але неўзабаве вярнуўся. Быў арыштаваны, правёў у лагерах яшчэ дзесяць гадоў. Але тады мы не думалі, што нас чакае наперадзе. Мы доўга не верылі, што мы на волі. I хоць пакінулі турэмны двор, але куды ісці — не ведалі. Неяк нават дзіўна было, што самому гэта трэба вырашаць. За гады няволі адвыклі мы ад такога. У горадзе было ціха... Мы пайшлі на Магілёў, а тады раптам Пятро апамятаўся, што яму не па дарозе са мною, бо родам ён быў з Віцебшчыны. Мы развіталіся. Я іду, трымаюся шашы, бо ў мяне — ні карты, нічога. У вёсках прашу хлеба, а дзеці, як убачаць мяне, бягуць следам і крычаць: “Шпіён!” (Тады такая прапаганда была, каб падазроных затрымліваць.) Некаторыя жанчыны, калі просіш есці, пускаюць у хату, некаторыя падаюць яду толькі праз акно, а іншыя плачуць і пытаюцца: “Можа ж, ты майго спатыкаў?” Іду далей. Пад Магілёвам у лесе бачу шмат нашага войска. Я трымаюся блізка шашы, паралельна. Раптам каля мяне спыняецца палутарка. У кузаве чырвонаармеец, а з кабіны вылазіць чалавек з вінтоўкай; не ведаю, у якім ён быў чыне. Ён да мяне: “Подойди”. Я падышоў. “Документы”. А ў мяне ж няма ніякіх... “Ты заключенный?” — “Да”. — “Ты ушел самовольно?” Кажу: “Нет. Нас конвой бросил”. — “Ага”,— і маўчыць. Пралятаюць нямецкія самалёты, ён час ад часу прыкладае ствол вінтоўкі да сасны, як бы цэліцца, але не страляе. Войскі ідуць і ідуць, ён маўчыць і маўчыць, толькі глядзіць на мяне. Потым зноў пытаецца: “Ты шпион?” I больш нічога. Я кажу: “Нет, я не шпион”. Зноў паўза. Пачынае цямнець... Я думаю: “ Ён чакае, калі сцямнее, а тады мяне расстраляе”. “А куда же ты идешь?” Я кажу: “Туда и туда”. — “Ты врешь!”— і мяне ботам ударыў. Я заплакаў, упаў, ашчарэпіў яго за ногі. Ён тады: “Садись в кузов”. Я сеў побач з чырвонаармейцам. Глыбей мы ўехалі ў лес. I раптам на нас упала некалькі кропляў. Гэта ж такая пагода стаяла, не было ні хмурынкі, а тут: лоплоп-лоп-лоп-лоп! Вартавы, што стаяў на дарозе, капюшон надзеў на галаву, машына спынілася. Начальнік, вылезшы з кабіны, загадаў мне: “Слазь!” I гаворыць вартавому: “Отправить по инстанции”. I паехаў. Вартавы глядзіць на мяне: “Звідкіля ты?” Я зразумеў, што ён украінец, і, каб спадабацца яму, кажу па-ўкраінску: “З-пад Пілтавы”. Ён: “У цябе ёсць сям'я?” — “Ёсць”. — “Ты жанаты?”— “Жанаты”. — “Дзеці ёсць?” — “Ёсць”. — “Куды ідзеш?” — “Туды іду”. Ён тады кажа: “Ідзі, ты вольны. Тількі ж не по дарозі!” Я пераначаваў у лесе, блізка ад нейкага паселішча: мяне разбудзілі каровы, якіх рана выгналі на пашу. Я падаўся ў той пасёлак, увайшоў у хату, папрасіў есці. Там былі жанчыны. Яны мяне пасадзілі за стол, накармілі, і добра, а тады ўбачылі, што ідзе старшыня іхняга калгаса. Яны мяне схавалі на печы за комін. Кажуць, можа, старшыня не зойдзе ў хату. Сапраўды, у хату ён не зайшоў; я вылез з-за коміна, падзякаваў і пайшоў далей, у Магілёў. Каля Магілёва мяне затрымалі нейкія хлопцы і дзеўкі, прывялі ў Магілёў у ваенкамат. Вайскоўцы, што там былі, пашапталіся і назвалі нейкую большую ваенную ўстанову, сказаўшы: “Ідзі туды”. Затрымлівалі мяне яшчэ ў Саматэвічах, пыталі, дзе я працаваў на Поўначы. Але адпусцілі. Так я дайшоў да свайго Мокрага... Ужо вечарэла. Я лёг у жыта, каб мяне не заўважылі, Паглядзеў адтуль, убачыў бацькаву хату, могілкі. Так чакаў, пакуль сцямнее. Людзі пачалі вяртацца з працы дахаты. Я пачуў гэта і, не дачакаўшыся цемры, выбраўся з таго жыта і пайшоў дахаты. Бачу, са школы выйшла нейкая дзяўчына і стаіць, углядаецца ў мяне. Думаю: “Вось халерачка!” Але пайшоў у хату. Не буду апісваць сустрэчы гэтай... Праз нейкі час у хату зайшлі вясковыя жанчыны і кажуць маёй маці: “Ваш сын прыйшоў”. Маці кажа: “Ды не, што вы!” А яны тады: “Што ж вы хаваецеся! Мы ж з добрым прыйшлі”. Як я потым даведаўся, гэта настаўніца, якая мяне бачыла, ведала, што ў Ларывона ёсць сын-паэт, што ён сядзіць... У “Чытанцы” для другога класа быў надрукаваны мой верш “Элькіна радасць”, які ў свой час змяшчаўся ў “Піянеры Беларусі”.

Б. С. — А Вы з бацькамі ўвесь гэты час не перапісваліся?

М. С. — Калі дазвалялася, то пісаў: з турмы напісаў пару лістоў...

Б. С. — Так што яны ведалі, што Вы ў Сібіры, на Калыме?

М. С. — Ведалі. Там была цынга, я напісаў ліст бацькам, і, як ні дзіўна, ён дайшоў. Маці прыслала ў торбе цыбулі і цукру. Як мяне назад вярталі з Калымы, у кяче яшчэ засталося некалькі кавалкаў цукру. Я іх у мяшку паклаў пад галаву, каб не ўкралі, дык адзін “урка” ўсё роўна выразаў у мяне дзірку і выцягнуў гэты цукар.

Б. С. — Дома Вы яшчэ нейкі час хаваліся?

М. С. — Так, можа, з тыдзень нідзе не паказваўся. Дзядзька мой быў старшыня калгаса, ён павёз мяне ў ваенкамат у Касцюковічы. Але там мяне ў войска не ўзялі. Я цяпер дзіўлюся, як гэта я згадзіўся ехаць з дзядзькам, які хацеў легалізаваць мяне. Сельсавет тады ўжо спыніў сваю дзейнасць, толькі пакінуў нейкую “бронь”. Гэтая “бронь” пасля зрабіўся бургамістрам... Дык вось я і вярнуўся дахаты разам з дзядзькам.

Б. С. — Вы засталіся жыць у вёсцы. I як там жылі ўсе гады вайны, добра расказалі ў рамане “I той дзень надышоў...”. Відаць жа, раман гэты ў нейкім сэнсе таксама аўтабіяграфічны?

М. С. — Так. Я працаваў на гаспадарцы, потым бухгалтерам на масляным заводзе... Нават неяк дзяліў зямлю паміж калгаснікамі.

Б. С. — А пасля накіраваліся на Захад?

М. С. Сказаць, што я добраахвотна гэта зрабіў... Не. Былі абставіны такія. Я пакахаў дзяўчыну, а яе кахаў другі хлопец, ён, той хлопец, пайшоў у лес. I помсціў мне, лавіў, каб паквітацца. Я ўратаваўся, а вось мая маці... Рассталася з жыццём...

Б. С. — Вы адзін паехалі на Захад?

М. С. — Са мною былі бацька і сястра. Брат у гэты час быў на фронце. Адна сястра не паехала з намі, засталася дома. У рамане “I той дзень надышоў...” усё гэта апісана даволі падрабязна.

Б. С. — Я гэта адчуў, калі чытаў яго. Дарэчы, некаторыя моманты свайго жыцця ў вайну ў вёсцы Вы апісваеце і ў сваіх паэмах, вершах. У Вас, наколькі мне вядома, на Радзіме жыве не толькі брат і сястра, але і сын?

М. С. — Сястра І брат на пенсіі, а сын працуе трактарыстам...

Б. С. — Вы з бацькам і сястрой тады, у сорак трэцім годзе, паехалі ў Касцюковічы, а адтуль і далей...

М. С. — Мы нават узялі з сабой карову. Праўда, немцы адабралі яе ў нас у Брэсце. Вёз нас вялікі транспарт, там былі жанчыны і дзеці... Мы не ведалі, куды нас вязуць. Праязджалі Брэст-Літоўск, Роўна, Люблін, потым вярнуліся назад у Брэст-Літоўск. Далей нас павезлі ў Беласток... Там, у Беластоку, цягнік стаяў некалькі гадзін. Жанчыны хапалі вёдры і, і іх варта пускала набраць вады. Я таксама ўзяў вядро і хацеў пайсці ў горад. Але мяне не пусцілі. Змянілася варта, я зноў узяў вядро. Гэты раз мяне прапусцілі. Я пайшоў шукаць рэдакцыю газеты “Новая дарога”, рэдактарам якой быў Хведар Ільяшэвіч. Я знайшоў, але яна была на замку — якраз быў абед. Вяртацца назад да транспарту мне не хацелася ні з чым. I я, папытаўшы, дзе жыве рэдактар газеты, пайшоў шукаць яго дома. Знайшоў, расказаў, хто я, папрасіў памагчы выбавіцца з бяды. Хведар Ільяшэвіч надрукаваў на машынцы па-нямецку нейкую даведку, каб мяне адпусцілі разам з бацькам і сястрою з эталона. Але адпушчаны я не быў: “фюрэру” транспарту трэба было здаць “тавар” поўнасцю. Тады, як сцямнела, мы самі ўцяклі — падлезлі пад вагон і схаваліся пад вагонамі другога эталона... Потым, калі той цягнік, які нас вёз, рушыў, я з бацькам і сястрою падаліся ў горад. Працы не было. Зноў я звярнуўся да Хведара Ільяшэвіча. Ён памог мне, мяне афіцыйна прызначылі на месца карэктара. Я не толькі вёў карэктуру, але і змяшчаў на старонках газеты свае вершы і артыкулы пра беларускіх пісьменнікаў, з якімі сустракаўся ў Сібіры.

Б. С. — Вы ездзілі па Беларусі і расказвалі пра тое, што перажылі?

М. С. — Не! Я не ездзіў. Вось як было ўсё ў сапраўднасці. У 1944 годзе Ільяшэвіч, а разам з ім і іншыя супрацоўнікі газеты збіраліся паехаць у Мінск. Я папрасіўся, каб узялі і мяне, бо мне вельмі хацелася ўбачыць Мінск. Яны мяне ўзялі. У Мінску Ільяшэвіч падвёў мяне да Францішка Аляхновіча, драматурга, які якраз там быў, і сказаў, што я беларускі паэт. Так я пазнаёміўся з Аляхновічам. Ільяшэвіч пачаў дамаўляцца, каб мы разам, абодва былыя вязні, ездзілі па Беларусі і расказвалі пра сябе — зрабілі, як ён казаў, турнэ па гарадах і вёсках. Не ведаю, згадзіўся Аляхновіч ці не, але Ільяшэвіч раструбіў пра гэтае турнэ ў сваёй газеце, даў пра гэта абвестку. Гэта перадрукавала “Баранавіцкая газета”. Але турнэ тое так і не адбылося...

Б. С. — Вы працавалі карэктарам, пісалі вершы, артыкулы...

М. С. — Перш за ўсё вершы. Я стаў беластоцкім паэтам, мае вершы вучылі на памяць, яны друкаваліся ў кожным нумары. А артыкулы з'явіліся толькі дзякуючы Ільяшэвічу. Ён у мяне іх проста выціскаў. Я не любіў іх пісаць, бо гэта не мае. Сёння я лічу тыя артыкулы наіўнымі, інфантыльнымі. Але Ільяшэвіч пасля нават аб'яднаў гэтыя артыкульчыкі пад назвай “Ахвяры бальшавізму”. Потым, у 1944 годзе, калі Мінск быў вызвалены Савецкай Арміяй, прыйшоў час падумаць, што мне рабіць: заставацца ў Беларусі ці ўцякаць далей. Мой бацька сказаў: “Хочаш — уцякай, а мы — назад”. Можаце ўявіць, якое гэта было развітанне... Я паехаў у Варшаву разам з Ільяшэвічам. У яго там былі знаёмыя ў манастыры пры праваслаўнай царкве. Мы спыніліся ў тым манастыры, жылі тыдні два. Але гэта быў час перад самым польскім паўстаннем. На вуліцу небяспечна было выходзіць. Трэба было ўцякаць з Варшавы. Там, у Варшаве, быў “Беларускі камітэт”, у якім я ведаў Шчорса. Мне як беднаму чалавеку выпісалі штаны, бо я быў абарваны, і далі даведку, дзякуючы якой можна было атрымаць білет на цягнік, што мы і зрабілі з Ільяшэвічам. Паехалі ў Берлін, дзе ў Ільяшэвіча былі знаёмыя: у “Раніцы” і ў “Беларускім работніку”.

Б. С — Хто рэдагаваў тады “Раніцу”?

М. С. — Не магу сказаць, на жаль. А рэдактарам “Беларускага работніка” быў Караленка, ён асабліва цікавіўся мною (збіраў нейкае дасье пра літаратараў, у тым ліку і пра мяне). Казалі, што ён працаваў савецкім разведчыкам...

Б. С. — Як склалася Ваша жыццё ў Берліне?

М. С. — Калі я апынуўся там, то ў мяне не было за што жыць. Мяне ніхто не ведаў, па-нямецку я не гаварыў, не разумеў гэтай мовы, таму не адставаў ад Ільяшэвіча, ён быў быццам маім апекуном. Як прыехалі, адразу ж зарэгістраваліся ў паліцыі. Праз нейкі час мяне выклікалі на біржу працы. Ільяшэвіч папрасіў Караленку, каб той залічыў мяне ў штат “Беларускага работніка”. I той узяў мяне карэктарам. Я пайшоў з даведкай пра гэта на біржу, там мяне не затрымалі. Жыў я, памятаю, на Інвалідэнштрасе, у нейкага Лепеля. Аднойчы прыходжу дадому — майго пакойчыка няма, толькі дзверы вісяць: разбамбілі...

Б. С. — А што ў Берліне рабіў сам Хведар Ільяшэвіч?

М. С. — Ільяшэвіч працаваў у “Раніцы”. Некаторыя з вершаў, напісаных мною ў Берліне, ён надрукаваў у гэтай газеце. Там, да слова, мы атрымалі ліст ад Змітрака Астапенкі. Ён прасіў дапамогі.

Б. С. — Змітрок Астапенка, наколькі я ведаю, загінуў у 1944 годзе ў Славакіі. Яго скінулі туды з самалёта з групай арганізатараў партызанскага руху ці разведчыкаў. Перад гэтым жа Астапенка быў у Маскве, сустракаўся з Максімам Лужаніным, іншымі беларускімі пісьменнікамі. Перадаў на захаванне Максіму Танку свае рукапісы — паэму “Эдэм” і вершы.

М. С. — Я расКазваю тое, што было, чаму быў сам сведкам. Ліст гэты пераслалі ў “Раніцу” з рускай газеты, што таксама выходзіла ў Берліне. Яго чытаў мне Уладзімір Дудзіцкі. Змітрака я ведаў, сустракаўся на этапах, у турмах. Ад Змітрака ўсяго можна было чакаць, чалавек ён быў неардынарны, адукаваны, таленавіты, адчайны. ён неаднаразова ўцякаў. Усё магло здарыцца, калі ён апынуўся ў Славакіі, мог ён там і не загінуць...

Б. С. — Ці можаце Вы што-небудзь сказаць пра так званую “Вінэту”, што гэта за арганізацыя?

М. С. — А Вы адкуль пра “Вінэту” ведаеце?

Б. С. — Справа ў тым, што я разам з бацькамі таксама ў гады вайны жыў у Нямеччыне. Два месяцы прасядзеў у лагерах за калючым дротам у Беластоку. Якраз тады, калі Вы там працавалі ў газеце. Потым жылі мы на ферме ў пана. I там нам людзі з гэтай самай “Вінэты” жыцця проста не давалі, угаворвалі ўсіх мужчын, каб яны бралі зброю і ішлі ваяваць...

М. С. — Я ведаю, што была такая арганізацыя, а вось як расшыфраваць назву, што яна значыла... Гэта была нейкая прапагандысцкая ўстанова, якая праводзіла работу сярод “остарбайтэраў”. Яшчэ да таго, як мне ўдалося ўладкавацца карэктарам у “Беларускі работнік”, я, шукаючы працу, звярнуўся да Езавітава. Ён накіраваў мяне ў гэтую “Вінэту”. Я там пабыў, можа, дні чатыры, і тады нейкі чалавек сказаў мне: “Вось ты вучыся. Паедзем у лагер “остарбайтэраў”, і ты пачуеш, як я буду гаварыць да іх”. Мы паехалі. Я толькі глядзеў і слухаў, як ён “ораторствовал”, нешта накшталт: “Вот какая-то старуха шагает по болотам Белоруссии” і г. д., а людзі сядзелі І не ўспрымалі, мне было шкада іх. Я вярнуўся, прыйшоў да Езавітава і кажу: “Я не магу прыняць гэтае працы”. I ў “Вінэце” не працаваў, ратаваўся як мог.

Б. С. — Але надышоў час, што і з Берліна трэба было ўцякаць? Так?

М. С. — А я нікуды далей ехаць не хацеў... У мяне і верш такі ёсць: “Але цягнік далей мяне ўсё тоўхаў, як назнарок — назад не йшоў”. Зноў Ільяшэвіч кажа: “У Прагу”. Зноў трэба білет на цягнік, а каб яго атрымаць, мусіць быць нейкая падстава. I ў Берліне мне зноў — не помню ўжо хто — даў даведку, што я, маўляў, хачу напісаць кнігу, а для гэтага ёсць матэрыялы ў Празе. Я атрымаў білет і прыехаў у Прагу, да Ларысы Геніюш. Яна мяне добра прыняла.

Б. С. — Мяркуючы па ўспамінах, што надрукаваны ў “Маладосці”, жыла там яна някепска.

М. С. — Някепска. Ейнага мужа дома, у Празе, не было. Забэйда-Суміцкі досыць часта прыходзіў да Лярысы Геніюш, яна нас запрашала на абед, частавала, а сын яе Юрка — няўрымслівы такі хлопчык — дражніў Забэйду казлом. На кватэры ў Ларысы Геніюш я нават напісаў колькі вершаў. Там, у Празе, я жыў нядоўга, можа, з месяц. Але надышоў час, што трэба ўжо і з Прагі ўцякаць... Ларыса таксама збіралася са мной і Ільяшэвічам ехаць, рыхтавалася ў дарогу. Мужа ейнага пры гэтым не было. Я проста не ведаю яго, ніколі не бачыў, толькі думаю, што ён быў чалавекам левага напрамку. Я бачыў у іх кватэры беларускую літаратуру, савецкія часопісы, і Ларыса Геніюш гаварыла, што гэта муж выпісвае.

Б. С. — Хто яшчэ хацеў ехаць з Вамі?

М. С. — Быў там такі Жарскі — прафесар. Ён выкладаў у нас, у педінстытуце, методыку беларускай мовы. Жыў у Празе з жонкаю і дачкой Алай, якой прысвечаны мой акраверш. Хтосьці з чэхаў заляцаўся да гэтай Алы. Жонка Жарскага была настроена прасавецкі і казала: “Мы далей не паедзем, а назад”. I мужа не ўгаварыла не ехаць, спадзеючыся, што іх абароняць чэхі. Ларыса Геніюш таксама прыжылася там і думала, што ёй можна застацца. Яна і засталася. Калі мы з Ільяшэвічам прыехалі на станцыю, каб рушыць далей, яе там не было.

Б. С. — I куды Вы накіраваліся з Прагі?

М. С. — Мы даехалі да Баварыі. Спыніліся недалёка ад граніцы, знайшлі сабе прыпынак у баўэра. Аднойчы я прачнуўся, гляджу: танкі!

Б. С. — З белымі зоркамі?

М. С. — Так, гэта былі амерыканскія танкі. Баўэр быў мнагадзетны, бедны, таму і ўзяў мяне; у яго я працаваў цэлае лета. У той час у Рэгенсбургу арганізаваўся беларускі лагер. Амерыканцы выгналі немцаў з пасёлка; беларусаў размяркоўвалі па іх прыгожых доміках. У адзін з гэтых домікаў пасялілі Ю. Віцьбіча з жонкай і маці, але яму сказалі, каб узяў да сябе яшчэ некага. I ён папрасіў мяне: “Вы хочаце?” Я, адзінокі, згадзіўся. Ю. Віцьбіч пачаў гаварыць па-беларуску толькі тады са мною, а так ён заўсёды гаварыў паруску і, канечне, лепш яе ведаў, чымся беларускую.

Б. С — Пра Юрку Віцьбіча мне шмат расказвала жонка П. Глебкі — Ніна Ларывонаўна. Ён жыў у часе акупацыі ў Мінску на кватэры ў Пятра Глебкі, дакладней, у бацькоў самой Ніны Ларывонаўны. I піў. Не было за што, дык ён краў кнігі і прадаваў. Я чытаў яго творы, выдадзеныя да вайны ў Мінску, і тыя, што выдаў ён за мяжою. Дзве з іх — “Плыве з-пад святое гары Нёман” і “Мы дойдем” здаліся мне цікавымі. Ён добра ведаў гісторыю Беларусі, умеў карыстацца фактамі з яе. Вядома, у сваіх мэтах. А вось ці зведаў ён турмы, лагеры?..

М. С. — Як ні дзіўна, але яго не арыштоўвалі, не судзілі, хоць ён і быў паповіч...

Б. С — Вернемся да Рэгенсбурга. Там, у гэтым гарадку ці пасёлку, выйшла некалькі беларускіх выданняў, сярод іх і Вашы дзве кнігі — “У акіяне ночы” і “Спадзяванні”.

М. С. — Я ўключыў у гэтыя першыя свае кнігі вершы ваенных гадоў і новыя. Між іншым, некаторыя з напісаных і надрукаваных вершаў я не ўключыў у гэтыя зборнікі — меркаваў, што яны не вартыя таго. Цяпер я перачытаў сёе-тое і пашкадаваў, што быў тады такі патрабавальны да сябе.

Б .С. — I вы доўга жылі ў Рэгенсбургу?

М. С. — Даволі працягла. Туды таксама прыязджала савецкая місія. I амерыканцы напачатку дазвалялі бываць у лагерах савецкім афіцэрам і агітаваць, а таго-сяго і сілком забіраць. Кажуць, у Рэгенсбург прыязджаў да нас і Максім Лужанін. Ва ўсякім выпадку Антон Адамовіч апавядаў мне, як ён сустракаўся з былым сваім аднакурснікам, вёў перамовы наконт звароту ў Савецкую Беларусь...

Б. С. — Максім Лужанін быў у гэты час у Нямеччыне, яго паслалі туды як эксперта па каштоўнасцях, што вывезлі ў вайну з Беларусі гітлераўцы. Але што ён сустракаўся з Антонам Адамовічам?.. Ад вас упершыню чую. Хоць ведаю — з беларускай эміграцыяй сустракаліся калісьці ў двадцатых гадах у Берліне Цішка Гартны, а ў Празе — Янка Купала... Самі ці па чыёй-небудзь просьбе?.. Не магу сказаць...

М. С. — У Рэгенсбургу з'явіліся першыя згуртаванні беларусаў. Актыўнага ўдзелу ў іх я не браў. Жыў тугою па сваіх страчаных, пераплаўляў гэта ў вершы. З Рэгенсбурга мы пераехалі ў Міхельсдорф.

Б. С — Там Вы, здаецца, таксама выдалі кнігу вершаў. Яна называлася “На край святла”.

М. С. — Гэта быў адзін з самых плённых перыядаў у маім жыцці. Там, нягледзячы ні на што, я знаходзіўся ў нейкім рамантычна-ўзнёслым стане. Ды і беларуская адміністрацыя пра мяне паклапацілася — выдзеліла асобны пакой. У той час гэта многа значыла. Туга па страчаным перапаўняла мяне, гэта стварала своеасаблівы настрой. З'явіліся вершы заглыбленага зместу, з філасофскім падтэкстам, тое, што называецца медытацыяй... Я жыў паэзіяй, паэзія давала мне крылы, глушыла боль... Як, дарэчы, і ў сталінскіх турмах, на Калыме... Каб, здаецца, не вершы — не жыў бы.

Б. С. — У адным са сваіх вершаў Вы пісалі:

М. С. — У тым самым вершы, прысвечаным, дарэчы, сястры Дар'і, ёсць і такія радкі:

Б. С. — З Міхельсдорфа Вас перакінулі ў нейкі іншы лагер?

М. С. — Так.

Б. С. — А дзе ж падзеўся Хведар Ільяшэвіч? Вы рассталіся з ім?

М. С. — Ён жыў у англійскай зоне. Там і загінуў, трапіўшы ў аўтамабільную аварыю. Пахаваны на могілках у Галендорфе паблізу Браўншвайга. Між іншым, у англійскай зоне я некалькі разоў бываў, выступаў там у лагерах, дзе жылі беларусы і ўкраінцы, чытаў свае вершы. Мяне даволі добра прымалі. У лагеры ДП у Брааўшвайгу выступаў я разам з Наталляй Арсенневай. Вітаўт Тумаш пасля гэтага выступлення сказаў: “Прыйшоў і перамог”.

Б. С. — А потым што было?

М. С. — Потым пачалося афармленне на ад'езд у Амерыку. Прайшло яно даволі лёгка, нават удалося мне пазбыцца польскага грамадзянства, якое я ўзяў самавольна сам сабе, бо баяўся, што калі назавуся савецкім, дык мяне пераправяць у савецкую зону і зноў накіруюць у Сібір, у сталінскія лагеры. Адбылося гэта так. Я прыйшоў на камісію — “скрыбінг”,— адчыніў дзверы, а мне кажуць: “Здравствуйте!”. Я адказаў: “Здравствуйте”. А потым і кажу: “Дазвольце зрабіць такую заяву: я ніякі не паляк, а савецкі грамадзянін. Ці не пашкодзіць гэта ў афармленні майго пераезду ў Амерыку?” Мне адказалі: “Не, наадварот, дапаможа. Было б горш, каб вы не сказалі пра гэта, не прызналіся”. Аформілі ўсё, што трэба, я ўжо радаваўся. Аж тут паведамляюць раптам — згубіліся мае дакументы. Зноў трэба запаўняць анкеты... Ну, узяліся мне памагаць машыністкі і ўляпілі тую памылку, пра якую я ўжо расказваў,— замест 1913 года — года майго нараджэння — напісалі 1915...

Б. С. — Вы казалі, што ў Вас ужо была нявеста, жыла яна ў Амерыцы...

М. С. — Так, гэта цяперашняя мая жонка Вольга, мы з ёй пазнаёміліся ў Марбургу, ва універсітэце. Яна была студэнткай, як і іншыя нашы дзяўчаты і хлопцы, што аднойчы запрасілі мяне на літаратурны вечар, каб я пачытаў там свае вершы. Пасля літаратурнага вечара пачаліся танцы, і я там пазнаёміўся з ёю, маёй будучай жонкай. Яна раней за мяне пераехала ў Амерыку я з ёю перапісваўся.

Б. С — Як яна апынулася ў Нямеччыне?

М. С. — Прыкладна як і я, як і іншыя...

Б. С — У якім годзе Вы пераехалі ў ЗША?

М. С. — У 1950-м. У мяне там нікога не было знаёмых, адна Вольга. Яна працавала на швейнай фабрыцы, шыла. Гаспадыня падганяла яе: “Вольга, ты можаш лепш шыць і хутчэй”. Ну, а потым я прыехаў. Выпісаў мяне у Амерыку Уладзімір Клішэвіч, ён быў мой спонсар.

Б. С. — А ён што, таксама раней за Вас туды пераехаў?

М. С. — Так, адчыніў у Брукліне сваю цырульню. Праўда, хутка прагарэў і працаваў, як мы смяяліся, падмятайлам — швейцарам пры гасцініцы... Ну а я... Прафесіі ў мяне не было ніякай. А жыць неяк трэба было. I я ўладкаваўся да нейкага дробнага прадпрыемцы агуркі рэзаць і саліць. 3 месяц папрацаваў, агуркі скончыліся, і я зноў застаўся без працы. Праз нейкі час мяне ўзяў на працу беларус, што прыехаў у Амерыку яшчэ да рэвалюцыі. Мы пажаніліся з Вольгай, гэты беларус выдзеліў нам пакой. Але жонцы пакой не спадабаўся, яна параіла з'ехаць з Нью-Йорка ў Саўт-Рывер. I гэта была мая памылка, бо ў той час беларусы ў Нью-Йорку арганізаваліся, пачалі выдаваць часопіс “Конадні”, газету “Беларус” і іншыя друкі. Прыехалі сюды Наталля Арсеннева, Рыгор Крушына... Я ж змушаны быў уладкоўвацца на цагельню, потым на адну з фабрык, дзе прапрацаваў аж дзесяць гадоў. Мне спачувалі многія, бо тыя беларусы, што пазаставаліся ў Нью-Йорку, жылі, як мне здавалася, лягчэй, пачалі купляць свае машыны, дамы. Я ж абзавёўся дзецьмі. Ды і мовы ангельскай не ведаў, чытаў хіба толькі “Новое русское слово” ды кнігі...

Б. С. — А вершаў у гэты час не пісалі?

М. С. — Пісаў. Нават і ў час працы. Без вершаў я не мог жыць. Яны памагалі мне ўсюды, дзе б я ні апынуўся. Праўда, ніколі не думаў, што яны, гэтыя вершы, хоць калі трапяць на Бацькаўшчыну. Аднойчы ў “Новом русском слове” я прачытаў аб'яву, што патрабуюцца выкладчыкі ва універсітэт Індыяна, якія ведаюць рускую мову. Пажадана, каб яны былі родам з цэнтральных абласцей Расіі. Я быў родам не з Цэнтральнаи Расіі, а ўсё ж вырашыў паспрабаваць шчасця... Паехаў у Нью-Йорк, там запісалі на стужку касеты мой голас, каб можна было ацаніць, як я размаўляю па-руску. I паслаў ва універсітэт разам са сваёй заявай. Сказаў пра гэта адной сваёй знаёмай, якая вучылася ў Гарвардзе. Выявілася, што ў гэтай знаёмай ва універсітэце Індыяна ёсць знаёмы. Ён, той знаёмы, і памог мне ўладкавацца ва універсітэт выкладчыкам. Сем гадоў я там працаваў, выкладаў рускую мову, атрымаў ступень магістра. Потым мне прапанавалі месца выкладчыка рускай мовы ва універсітэце Мантана, але я, з'ездзіўшы туды, адмовіўся. У Нью-Йорку тады быў з'езд славістаў, там я пазнаёміўся з Янкам Запруднікам, які працаваў на радыёстанцыі “Свабода”. Ён мяне папрасіў адказаць на некалькі пытанняў, пачытаць свае вершы. Паслаў касету з запісам майго голасу на радыёстанцыю ў Мюнхен. Гэтак я быў прыняты на працу на радыёстанцыю “Свабода”.

Б. С. — Гэта было ў якім годзе?

М. С. — У 1969-м.

Б. С.— I колькі Вы там працавалі?

М. С. — Да 1983 года.

Б. С. — Жылі ў Амерыцы ці пераехалі ў Нямеччыну, у Мюнхен?

М. С. — Давялося пераехаць. Гэта таксама адзін з напружаных перыядаў майго жыцця. У 1983 годзе выйшаў на пенсію. Жыву цяпер у ЗША.

Б. С. — Вы маеце свой дом?

М. С. — Не, наймаю кватэру.

Б. С. — Колькі слоў, калі ласка, пра эмігранцкае літаратурнае жыццё. Мы тут, у Беларусі, так мала пра яго ведаем.

М. С. — Беларуская эміграцыя — нешматлікая, да таго ж расцярушана па ўсім свеце. Адразу пасля вайны, калі мы жылі ў Нямеччыне, у ДП лагерах, была распачата інтэнсіўная грамадская, культурная і палітычная праца. Можна сказаць, эмігранты пачалі ствараць Беларусь за межамі Беларусі. Выходзіў літаратурна-грамадскі часопіс “Конадні”, газета “Бацькаўшчына”, якая часта друкавала мастацкія творы, выдала нават вялікую анталогію паэзіі і прозы “Ля чужых берагоў”. Цяпер выдаюцца газеты “Беларус”, “Беларускі голас”, часопіс “Беларускі свет”. Але выходзяць яны нерэгулярна — не хапае сродкаў. Працуе Беларускі інстытут навукі і мастацтва, ён выдае зборнік “Запісы”, рыхтуе аднатомнікі выбраных твораў пісьменнікаў эміграцыі. Выйшлі ўжо ў гэтым выданні кнігі Наталлі Арсенневай, Алеся Салаўя, Аляксандры Саковіч (Іны Рытар), некалькі бібліяграфічных даведнікаў — “Янка Купала й Якуб Колас на Захадзе”, бібліяграфія публікацый пра Ф. Скарыну ды іншыя. Раней гэты інстытут выдаваў тыя творы беларускіх пісьменнікаў, што не выдаваліся ў БССР. Большую частку працы цягнуў там, у гэтым інстытуце, Антон Адамовіч. Але цяпер ён стары, да таго ж хворы... Пастарэў зусім і самы меншы брат Якуба Коласа Міхась. Гэта да слова, ён, думаю, Вы ведаеце, жыве ў ЗША.

Б. С. — Так. ён напісаў успаміны пра народнага песняра і прыслаў у Беларусь. Між іншым, ён цікавы празаік, друкаваўся пад псеўданімам Галіна. Ці выходзілі там, у Амерыцы, яго кнігі?

М. С. — Не, здаецца, не выходзілі.

Б. С. — Доўгі час мы маўчалі пра яго, не гаварылі. Як, дарэчы, і пра ўсю нашу эміграцыю. Нядаўна мне пазваніла сястра Алеся Салаўя Аля. Яна жыве ў Харкаве, выдатна размаўляе па-беларуску. Мяркую, вы ведаеце лес гэтага чалавека. Бацьку і маці арыштавалі, ён, Алесь, ці, як тады яго звалі, Альфрэд, астаўся з трыма дзецьмі — двума братамі і сястрой. Яму было чатырнаццаць гадоў. Самы меншы яго брат, як расказала сястра, падабраў гранату, і тая разарвалася ў яго руках...

М. С. — Я пазнаёміўся з Алесем Салаўём у Беластоку. Ён — Вы пісалі пра гэта — працаваў у Рызе, выдаваў часопіс “Новы шлях”, рэдактарам якога быў Уладзімір Сядура. Алесь з Рыгі прыслаў мне ліст, бо ведаў мае вершы яшчэ з даваеннага часу. Між намі пачалася перапіска, яна цягнулася аж да апошняга яго дня. Назбіралася лістоў тамы на два. Алесь быў чалавек захоплены, імпульсіўны, жыў, як і я, паэзіяй У Беласток прыехаў з Рыгі. Падараваў мне гадзіннік, на жаль, я яго хутка страціў. Ведаў я яго і жонку — яна з Талачына, была ў лагеры ў Нямеччыне. Мы яе проста ўкралі, выцягнулі адтуль на волю. I ён з ёю пайшоў у Аўстрыю, потым паехаў у Аўстралію. Нялёгка яму там жылося, ён цяжка працаваў, падарваў здароўе, а найперш сэрца. Памёр на 56 годзе жыцця. Ацэнак яго творчасці даваць не буду, але гэта быў сапраўдны паэт.

Б. С. — У свой час да нас у Мінск з Амерыкі прыязджалі Уладзімір Клішэвіч і Янка Ліманоўскі. З Янкам Ліманоўскім я сустракаўся, шмат гаварыў. Уладзіміра ж Клішэвіча не бачыў, чытаў толькі яго вершы і паэмы. Дарэчы, кніжачка яго вершаў “Сняцца сны мне залатыя” выйшла ў 1973 годзе ў Мінску ў выданні “Голасу Радзімы”. Гэта не спадабалася некаторым у эміграцыі. Янка Золак, напрыклад, напісаў з выпадку гэтага некалькі эпіграм на Уладзіміра Клішэвіча:

(Меў РЅР° ўвазе, РІСЏРґРѕРјР°, газету С– выдавецтва “Голас Радзімы”.) РЈ РґСЂСѓРіРѕР№ эпіграме, працытаваўшы радкі Р· верша РЈ. Клішэвіча: “Трымайцеся РІС‹ роднае зямлі, СЏРє дзеці матчынай трымаюцца спадніцы”, РЇРЅРєР° Золак Р·'іранізР