16-га чэрвёня 1955 г. пасьля доўгай і цяжкай хваробы памёр у Нью Ёрку Васіль Рагуля — былы беларускі пасол і сэнатар польскага парляманту ў 1920—1930 гадох.

Ужо на эміграцыі, у часе прабываньня ў Бэльгіі, ён напісаў успаміны, якія гэтым аддаю ў рукі беларускага грамадзтва.

Палажэньню беларускага насельніцтва Заходняй Беларусі ў межах польскае дзяржавы ў пэрыяд 1920—1939 гадоў, ягонаму змаганьню за эканамічныя, культурныя і нацыянальна-дзяржаўныя правы ў нашым друку няшмат дагэтуль было прысьвечана ўвагі, калі ня лічыць некалькі газэтных, не заўседы аб'ектыўных артыкулаў.

Адсутнасьць праўдзівага насьвятлёньня фактычнага стану рэчаў у беларуска-польскіх суадносінах за тэты пэрыяд дае магчымасьць яшчэ і сяньня некаторым польскім эміграцыйным колам прэтэндаваць на Заходнюю Беларусь, прадстаўляючы яе перад заходнім сьветам, як польскую тэрыторыю, а беларускае насельніцтва яе, як ляяльных грамадзянаў польскае дзяржавы ў пэрыяд між дзьвюма апошнімі войнамі.

З другога боку, цяпер, калі ўвесь беларускі народ з За-ходняю Беларусьсю уключна пакутуе пад гнетам бальшавіцкага каляніялізму, які сяньня, як і ў 1925 г., прыкрываючыся маскаю апякуна нацыянальна-вызвольных рухаў каляніяльных, паўкаляніяльных і эканамічна адсталых народаў, далей прасоўвае свае мацкі ўва ўсіх напрамках,— асаблівага значэньня набірае трагічны канец “Грамады” і яе лідараў.

Насьвятляючы ўсе гэтыя падзеі і людзей з пэрыяду акупацыі Заходняй Беларусі Польшчаю, даючы шмат фактычнага матар'ялу, успаміны дапамогуць нашему народу і ягоным дзеячом правідлова ацаніць мінуўшчыну, каб зрабіць з яе патрэбныя выснаўкі на будучыню.

У дадатку да ўспамінаў зьмешчаны некалькі выбраных прамоваў пасла В. Рагулі з соймавае трыбуны, а таксама сьпіс усіх ягоных прамоваў у Сойме за пэрыяд першага скліканьня польскага парляманту (1922—1927 гг.). Матар'ял гэты я ўзяў з урадавых пратаколаў соймавых паседжаньняў, якія перахоўваюцца ў Публічнай Бібліятэцы ў Нью Ёрку.

Згоднасьць гэтых прамоваў з успамінамі, напісанымі 30 год пасьля, пацьвярджае праўдзівасьць успамінаў у насьвятлёньні іх аўтарам падзеяў, людзей і самога сябе.

Няхай гэтая кніжка будзе ўшанаваньнем памяці аднаго з лідараў беларускага нацыянальнага руху ў Польшчы, лідара з волі народу, бо два разы выбранага гэтым народам: першы раз на становішча пасла, другі раз на становішча сэнатара.

16-га лістапада селета мінае 31 год з дня, калі група беларускіх паслоў і сэнатараў пераступіла парог польскага Сойму, як паўнапраўныя сябры польскага парляманту і прадстаўнікі беларускага народу ў уставадаўчых палатах Польскай Рэспублікі. Шмат вады ўцякло з таго часу, многа ўдзельнікаў актыўнай палітычнай працы зышло ў магілу: адны насільна, другія натуральна. Сярод жывых засталося іх вельмі мала.

Шмат хто з беларусаў другога пакалёньня, асабліва з савецкай часткі Беларусі, мала абзнаемлёны з гэным пэрыядам жыцьця беларусаў пад Польшчай. Уступаючы іх настойлівым просьбам, пасьля даўгіх ваганьняў, я наважыў пасьвяціць вольны цяпер у мяне час на тое, каб аб'ектыўна і дабрасумлённа асьвятліць перад сучасным пакалёньнем працу Беларускага Пасольскага Клюбу і тагачасных палітычных дзеячоў, а таксама і настроі нашага народу. Я добра разумею, што знойдуцца пакрыўджаныя і незадаволёныя. Што-ж зрабіць? Ім магу сказаць: што пасеялі, тое і пажнеце. Я катэгарычна заяўляю, што буду імкнунда ўнікаць прадузятасьці, буду далбкі ад варожасьці, сымпатыі ці антыпатыі, як да палітычных плыняў сярод беларусаў, так і да паадзіночных асобаў тае пары, не выключаючы і самога сябе.

Я буду шчасьлівы, калі напісанае мною ўсьцеражэ нашых сучасных і будучых палітычных і грамадзкіх дзеячоў ад паўтарэньня памылак іх бацькоў.

Нарадзіўся я 16-га ліпёня 1879 г. у вёсцы Ачукевічы, Любчанскай воласьці, Наваградзкага павету. Па сканчэньні пачатковай школы, я ўстуціў у Маладэчанскую Настаўніцкую Сэмінарыю, якую скончыў у 1898 г. Да 1903 г. быў настаўнікам пачатковай школы ў весцы Налібокі. У 1903 г. уступіў у Вілёнскі Настаўніцкі Інстытут, які і закончыў у 1906 г. У гэтым самым годзе я быў арыштаваны за распаўсюджваньне “Выборгского воззвания”. Дзеля бяздоваднасьці мае віны справа была зьліквідавана, і я атрымаў пасаду настаўніка Вышэйшае пачатковае школы у Смаргонях, а ў 1908 г. быў пераведзёны на такую самую пасаду ў 3-юю Мёнскую Вышэйшую пачатковую школу. Будучы настаўнікам, я гарнуўся да грамадзкае працы. Падчас летніх вакацыяў я зарганізаваў у родным мястэчку бясплатную падрыхтоўку хлапцоў для паступлёньня ў гарадзкія вучылішчы і ў настаўніцкую сэмінарыю. Апрача гэтага, з удзелам настаўнікаў і настаўніц я арганізоўваў аматарскія пастаноўкі спэктакляў. За два гады мы паставілі “Рэвізор” Гогаля і “Дзядзю Ваню” Чэхава. У пастаноўцы спэктакляў даваў нам вялікую дапамогу земскі начальнік, казачы штабс-ротмістр Ілавайскі, шчыры дэмакрат. На спэктаклях ягоная жонка арганізоўвала на свой кошт багаты буфэт. Як на тыя часы білеты каштавалі дорага: ад 5 рублёў — крэсла першага раду, да 50 капеек за стаячыя месцы ззаду. Буфэт, карты і білеты давалі разам да 1.000 рублёў за спэктакль. Даход з двух спэктакляў быў каля 2.000 рублйў. Па прапанове таго-ж Ілавайскага, на гэтыя грошы мы вучылі ў Мёнскай гімназіі двух сялянскіх хлапцоў: Логіна і Каравайчыка. З дапамогай мёнскай настаўніцкай арганізацыі мне і ўдалося працягнуць гэтых хлапцоў праз гімназію.

У 1914 г. я быў змабілізаваны ў армію, дзе, як вайсковы ўрадавец, праслужыў да чэрвёня 1918 г., калі быў звольнёны бальшавікамі. Увосёнь 1918 г. я пераехаў у Мёнск і працаваў у якасьці настаўніка чыгуначнай 4-ох клясавай школы. Вясною 1920 г., пасьля акупацыі Мёнску палякамі, нашую школу польскі інспэктар зачыніў, а настаўнікі былі пушчаны на “зялёную траву”. Каб перачакаць вайсковую завіруху, я наважыў пераехаць на гаспадарку ў родную веску. Маючы карову, каня, плуг і барану (калёс ня меў), я шчыра ўзяўся за гаспадарку. Цяжка было гаспадарыць бяз грошай. Зноў прыйшлі бальшавікі, і мяне, як прыналежнага да “комсостава”, мабілізавалі і загналі ў Смалёнск. Так я прабыў у Чырвонай арміі да ратыфікацыі польска-савецкае ўмовы. 24-га красавіка 1921 г. я ўцек з Чырвонае арміі дамоў. Удома я застаў толькі дзяцей. Жонка трагічна загінула — апалілася і памерла. Зноў пачалося цяжкае жыцьцё. Працы шмат, а грошай няма адкуль узяць. На боты грошай ня было, дый лапці не заўсбды былі цэлыя.

Увосёнь 1922 г. я быў выбраны беларускім паслом польскага Сойму, а пасьля, у 1928 г. — сэнатарам. Калі Сэнат быў распушчаны, я мусіў адбыць судовую кару — 2 гады цяжкае турмы. Адбыўшы яе, я ізноў вярнуўся на гаспадарку, ды адначасна быў старшынею рэвізыйнае рады касы Стэфчыка, бяз ніякае ўзнагароды.

У 1939 г., калі прыйшлі бальшавікі, я пачаў працаваць настаўнікам у савецкай дзесяцігодцы. 20-га чэрвёня 1941 г. бальшавікі арыштавалі мяне разам з другімі беларусамі і павезьлі на ўсход. 2 дні пазьчей пачалася вайна з немцамі, і мне ўдалося за Мёнскам уцячы ды вярнуцца пешкі дамоў. Тут беларускі актыў выбраў мяне старшынею беларускага валаснога камітэту. Любча была першая мясьціна ў Наваградчыне, дзе быў вывешаны бел-чырвона-белы сьцяг, які бесьперапынна вісеў да самага нашага адыходу на захад. Пасьля наваградзкі “Gebitskommissar” назначыў мяне, без мае згоды, бургомістрам Дзятлаўскага рабну. Там я быў да часу, калі нямецкі фронт пачаў каціцца на захад. 3-га ліпёня 1944 г. давялося ўцякаць на захад, дзе і туляюся да сяньняшняга дня.

Палажэньне як сялянства, так і інтэлігёнцыі можна схарактэрызаваць адным словам: застрашанасьць. Гэта быў вынік ваённага тэрору. Адных — інтэлігёнцыю застрашвалі вязьніцай і высылкай у СССР, другіх — сялянства — розгай. Кожнаму селяніну неадчэпна зьвінела ў вушох “dwadziescia piec”. Народ, як чарапаха перад небясьпекаю, уцягнуўся ў сваю шкарлупіну і чуйна прыслухоўваўся да ўсходу. Аб “Wolni z wolnymi, rowni z rownymi” або “Za wasza wolnosc i nasza” (словы адозвы Пілсудзкага да беларускага народу падчас вайны) гаварылі з іроніяй і сарказмам.

Частка Ўріду ВНР переехала спачатку ў Вільню, адтуль у Коўню, а потым у Чэскую Прагу, дзе і прабывала да канца другой сусьветнай вайны. Другая частка, на чале з А. Луцкевічам, зрабіла ўгоду з палякамі, ды пад іх крыльцам арганізавала ў Лодзі Найвышэйшую Вайсковую Раду. Яна праіснавала да канца польска-савецкай вайны. Пасьля сканчэньня вайны Рада сталася непатрэбнай палякам, якія яе і зьліквідавалі. Луцкевіч і Тарашкевіч ехалі з Лодзі ў Вільню як кандыдаты ў беларускія міністры, а прыехалі туды як рэфэрэнты. Так старшыня БНР апусьціўся да становішча малёнькага польскага ўрадаўца, здаўшы незалежніцкія пазыцыі на ласку сп. Пілсудзкага і ягонага акружэньня.

Я жыў у самай сялянскай гушчы і ня меў ніякага кантакту з вілёнскімі дзеячамі. Уся мая палітычная праца зводзілася да палітычных гутарак дзеля ўзьняцьця нацыянальнай сьведамасьці навакольнага сялянства. Варочаючыся з працы ў полі ці з сёнажаці, я заўсёды чуў пытаньні: “Васіль Цімафеевіч, што гэта будзе? Няўжо ня будзе гэтаму канца?” — “Пачакайце, грамадзяне, як бы ня было, а прыйдзе час, і вы скажаце свае слова. Распусьцяць Сойм, будуць новыя выбары (праца Ўставадаўчага Сойму набліжалася ўжо да канца). Мы тады і павінны будзем пастарацца правесьці ў Сойм як найбольш сваіх кандыдатаў, якія і скажуць сваё важкае слова ды будуць нашымі абаронцамі, да каторых мы будзем зьвяртацца з усякімі заявамі, просьбамі і скаргамі”.

Нашая інтэлігёнцыя была нешматлікай. Невялікая групка, што была ў Вільні арганізавала Беларускі Нацыянальны Камітэт з А. Луцкевічам на чале. Аб існаваньні гэтага Камітэту на правінцыі ніхто нічога ня ведаў і ня чуў. Сябры Камітэту жылі замкнутаю групаю ў Вільні і не навязвалі ніякіх кантактаў з вясковаю інтэлігёнцыяй. Усе баяліся паказаць свай сапраўднае аблічча, стараючыся насіць маску ляяльнага грамадзяніна. Я асабіста нічым не адрозьніваўся ад іншых. Інтэлігёнцыя была няпрыкметнаю, як няпрыкметны капелькі тлушчу, пяць грамаў якога былі кінуты ў вялікі кацел стравы. Вялізарны процант яе застаўся на ўсходзе і не таму, што яны сымпатызавалі балыпавікам, а толькі таму, што, ведаючы палякаў з гісторыі нашага народу, яны пабаяліся ехаць на Бацькаўшчыну. Інтэлігёнцыя, што жыла пад польскаю ўладаю, як я ўжо сказаў, была застрашана магчымасьцю быць выкінутаю сілком на ўсход. Праваслаўная частка нашага народу, не выключаючы і вясковай інтэлігёнцыі, была настроёна, я сказаў-бы, не прабальшавіцка, а прарасейска, сярод яе пераважала русафільства. Сярод-жа каталіцкай часткі большасьць была настроёна палянафільска, за выняткам некаторых месцаў, як: Жодзішкі, з ксяндзом Гадлеўскім, Мядзьведзічы, з ксяндзом Татарыновічам, ды яшчэ некалькі іншых месцаў. Сярод каталіцкага сьвятарства была група беларускіх ксяндзоў-патрыётаў: Адам Станкевіч, Абрантовіч, Рэшаць, Стэповіч, Шутовіч, Гадлеўскі, рэктар каталіцкай духоўнай сэмінарыі ў Наваградку, прозьвішча якога я, нажаль, забыўся.

Праваслаўнае сьвятарства было разглядана палякамі як актыўны русафільскі элемэнт. Яно было пад падозраньнем і наглядам паліцыі. Сьведамых беларусаў-незалежнікаў сярод гэтага сьвятарства было вельмі мала, процант блізкі да нуля. Амаль усе сьвятары былі расейцы і па духу і па паходжаньню.

Каб зразумець прабег і вынікі выбараў у Заходняй Беларуси (так буду называць беларускія землі ў межах Польшчы), трэба затрымаць увагу на структуры выбарчага закону, выпрацаванага пад кіраўніцтвам кс. Лютаслаўскага і зацьверджанага Ўставадаўчым Соймам. У аснове гэтага закону была думка: дапусьціць у палаты па магчымасьці наимёньшую колькасьць прадстаўнікоў ад нацыянальных мёньшасьцяў — беларусаў, украінцаў, немцаў, жыдоў, ліцьвіноў і расейцаў. Таму акругі з пераважаючым няпольскім жыхарствам маглі паслаць мёньш сяброў палатаў, чымся акругі з карэнным польскім жыхарствам. Была ўведзёна г. зв. дзяржаўная ліста (Lista Panstwowa). Агульная колькасьць сяброў Сойму была 444, а Сэнату — 111. 3 гэтай колькасьці выбіралася непасрэдна жыхарствам 360 сяброў Сойму, а 84 прыпадала на дзяржаўную лісту. Падобны быў падзел і сэнатарскіх мандатаў. Нажаль, ня памятаю сяньня, колькі мандатаў прыпадала на дзяржаўную лісту. Выдзелёныя для дзяржаўнай лісты мандаты, як пасольскія так і сэнатарскія, дзяліліся вышэйным выбарчым камісарам у Варшаве між партыямі, прапарцыянальна да агульнай колькасьці галасоў, паданых за тую ці іншую лісту на тэрыторыі ўсяе рэспублікі. Пры гэтым, правам атрыманьня мандатаў з гэтага сваеасаблівага дзяржаўнага рэзэрву карыггаліся партыі, што атрымалі мандаты ня мёньш, як у 5-ёх розных акругах, хаця-б толькі па адным мандаце на акругу. Гэтым адсоўваліся ад дзяльбы слабейшыя партыі ды ўзмацняліся мацнейшыя. Гэтая выбарчая хітрыка была накіравана галоўным чынам супроць нацыянальных мёньшасьцяў, з якіх ні адна, не вылучаючы і ўкраінцаў (Галіччына выбары байкатавала), не змагла прыняць удзелу ў дзяльбе таму, што ні Валынь з Падляшшам і ні адна мёньшасьць не маглі правесьці дэпутатаў у 5-ёх акругах. Вось гэта і сталася прычынай аб'яднаньня ўсіх нацыянальных мёньшасьцяў у адной лісьце. Яны атрымалі з гэтага рэзэрву 12 мандатаў, якія і падзялілі між сабою.

Каб ліста была правамоцнай, трэба было, каб яе падпісалі ня мёньш за 50 выбаршчыкаў. Першы, што падпісаўся, лічыўся ўпаўнаважаным лісты пры яе разглядзе акруговым выбарчым камісарам, які іх і нумараваў паводля парадку паступлёньня. Лісту нацыянальных мёньшасьцяў у Наваградзкай акрузе падпісала мая веска і атрымала № 16.

У перадвыбарчы час можна было склікаць мітынгі нават і пад голым небам. Дастаткова было, каб хто-небудзь за 24 гадзіны перад мітынгам паведаміў на паліцыйны пост аб скліканьні сходу, ды дзе і калі ён адбудзецца. Кіраўнік мітынгу адказваў за ягоны парадак і меў права даць голас кожнаму грамадзяніну, які хацеў гаварыць. Прадстаўнік паліцыі запісваў зьмест гутаркі прамоўцаў, не мяшаючыся ў спрэчкі. Свабода слова была шырокая. Ня можна было гаварыць супроць польскай дзяржаўнасьці. У падобных выпадках умешвалася пракуратура і цягнула агітатара да адказнасьці.

У Наваградку, адзін з прамоўцаў — Курчэйка, гаворачы за лісту Нацыянальных Мёньшасьцяў, скончыў сваю пра-мову клічам: “Далоў Польшчу!”, за што і быў пакліканы да адказнасьці паводля славутай 129 стацьці Расейскага Крымінальнага Кадэксу, прынятага тады ў Польшчы.

Аднак чалавек, які ведаў абраз думак і настрояў масы, мог спрытна і безпакарана працягнуць кантрабанду недазволёнага.

Усіх партыяў, што выступалі на выбарах, было больш за 30. На нашай тэрыторыі канкуравалі: № 1 — Народная Дэмакратыя, № 2 — Польская Партыя Сацыялістаў, № 3 — Польская Партыя “Wyzwolenie”, № 5 — Камуністы, № 16 — Нацыянальныя Мёньшасьці, № 22 — Дзяржаўнае Аб'яднаньне на Крэсах (Panstwowe Zjednoczenie na Kresach).

Галоўнымі канкурэнтамі ў Наваградчыне былі № 3 і № 16, а ў Піншчыне — № 2 і № 16.

Памятаю дажджысты вечар канца жнівёня ці пачатку верасьня 1922 году. Прыехаўшы з поля, я вячэраў. Кроплі дажджу цабанілі па шыбах. Я пачуў ледзь чутны стук у вакно. Выйшаўшы на ганак, я сутыкнуўся ў поцемках са сваім аднавяскоўцам Тамашом Уласэвічам, які, увайшоўшы за мною ў кухню, палахліва, паўшэптам, сказаў:

Я яму растлумачыў, што гэта пачалася выбарчая кампанія. Як выявілася, гаварыў кандыдат у паслы ад партыі “Wyzwolenie” — Шакун. Пасьля гэтага нейкі Кінчук — украінец, па асабістых запросінах сабраў сход у воласьці і агітаваў галасаваць за лісту № 22. Мы ўсе былі запалоханыя, і ніхто не адважыўся забраць голас. Я таксама пабойваўся, каб тут ня была пастаўлёна на нас пастка. Усе маўчалі і паглядалі ў мой бок. Урэшце, перамогшы нутраны страх, я ў вельмі асьцярожны спосаб выказаў думку, што цяпер мы ня зможам сказаць, за каго мы будзем галасаваць, таму што ня ведаем ані партыяў, ані паасобных выдатных асобаў, за якіх нас просяць галасаваць. На гэтым сход і скончыўся. Ля выхаду Кінчук падышоў да мяне і сказаў: “Пане Рагуля, вы будзеце выбраны на пасла”.

Мінула некалькі дзён. Усюды ціха, ніякае агітацыі. Нарэшце, у адзін верасьнёвы дзёнь, калі я ссыпаў у пограб бульбу, прыехаў да мяне настаўнік з нашага мястэчка — Л. Буйвал і запрапанаваў мне ехаць у суседняе мястэчка Нягневічы на канфэрэнцыю чатырох воласьцяў: Шчарсоўскай, Нягневіцкай, Любчанскай і Гарадэчанскай. На канфэрэнцыі мелася вырашыцца пытаньне выбару дэлегата на беларускі зьезд у Баранавічах. Я шчыра адмаўляўся, матывуючы адсутнасьцю часу. Тады Буйвал сказаў: “Ніхто ня можа паехаць, апрача цябе. Ты ня маеш маральнага права адмовіцца”. Сусед П. Кайдак, таксама настаўнік, настойліва прасіў ехаць і абяцаў, што ён з сястрою і братам памогуць капаць бульбу. Я згадзіўся. Грошы на падарожжа ў Нягневічы, а пасьля ў Баранавічы і назад, даў мне старшыня каапэратывы ў Любчы, настаўнік Гірыс.

Канфэрэнцыя ў Нягневічах адбылася ў памешканьні А. Орсы, пры дзейным удзеле студэнта Амельяновіча, які пасьля стаўся рэдактарам беларускай выбарчай газэты “Будучыня” ці “Бацькаўшчына”, добра я ня памятаю. У будучыні, калі пракуратура прыцягнула яго да судовай адказнасьці за артыкулы ў газэце, ён эміграваў у Чэхію. Убачыўшы гэтага Амельяновіча ў польскай студэнцкай шапцы, я паставіўся да яго з недаверам, падазраючы ў ім паляка. Прапанову ехаць у Баранавічы ў якасьці дэлегата я адхіліў; я сказаў тое, што думаў: “Я — русафіл і, можа, на гэта не надаюся. Вам, магчыма, патрэбны палянафіл?” Мне адказалі: “На гэта нам такога і трэба, як вы”. Пасьля гэтага я згадзіўся ехаць на Баранавіцкі зьезд. У той час я сапраўды стаяў на пункце гледжаньня фэдэрацыі з Расеяй, адхіляючы ідэю незалежнасьці, як падсунутую, паводля майго тагачаснага перакананьня, палякамі.

У жаўнерскай шапцы і шынялі, у скураных лапцех я і зьявіўся на зьезд. Некаторыя гавораць і сяньня, што гэта была дэмагагічная дэкарацыя. Я сам саромеўся гэтага абутку; выступаючы на мітынгах, стоячы на сялянскім возе, я хаваў лапці ў гарохавіньні. Я мушу сьцьвердзіць, што гэта ня быў маскарад, а скрайная неабходнасьць, таму што мая зямля нічога яшчэ не давала, бо ляжала дзірваном.

Зьезд адчыніўся ў пажарным дэпо ў Баранавічах. Зьехаліся дэлегаты ад усіх пяці паветаў акругі: Наваградзкага, Слонімскага, Стаўпецкага, Нясьвіскага і Баранавіцкага. Усіх дэлегатаў было каля 40: настаўнікі, фэльчары і простая сяляне. Адразу выявіліся дзьве плыні: за Блёк Нацыянальных Мёнынасьцяў і другая, за “Дзяржаўнае Аб'яднаньне на Крэсах”. Першую рэпрэзэнтаваў сябра Вілёнскага Цэнтральнага Камітэту — М. Кахановіч, а другую — ведамы “гэкэрал” Булак-Балаховіч, “доктар”, што ня скончыў Вайсковай Мэдыцынскай Акадэміі — Паўлюкевіч і нейкі інжынер, ні паляк, ні беларус, ён, аднак, выдатна гутарыў па-беларуску.

Спрэчкі прынялі адразу самую бурлівую форму. Прыхільнікі Блёку выказваліся вельмі асьцярожна.. Іх праціўнікі-ж пачалі з высокіх нотаў. Каб даць дыскусіі спакайнейшы ход, я запрапанаваў, каб з кожнай групы выказаліся трох за Блёк і трох за “Дзяржаўнае Аб'яднаньне на Крэсах”. Запісаліся гаварыць ад Блеку Кахановіч і настаўнік Наваградзкай Беларускай Гімназіі — Цеханоўскі. Трэцяга ня было. Пасьля некаторага хістаньня запісаўся і я. З процілеглага боку запісаліся: Булак-Балаховіч, Паўлюкевіч і інжынер. Першыя гаварылі мы за Блёк у парадку запісу. Калі я скончыў, на месцах нашых праціўнікаў падняўся страшэнны гоман. Пачуліся крыкі: “Бальшавікі! Пастраляць іх!” Булак-Балаховіч і Паўлюкевіч павыцягвалі з кішэняў рэвальвэры. На зьезьдзе ўзьнікла паніка. Усе, як статак авечак, кінуліся ў выхад. Толькі на дварэ нам удалося дагаварыцца сабрацца на заўтра, каб скласьці лісту кандыдатаў у дэпутаты. Стараньнямі А. Назарэўскага было знойдзёна адпаведнае памешканьне, дзе і быў складзёны праект лісты нашых кандыдатаў: у Сэнат — М. Кахановіч і доктар Кізевіч; у Сойм — Ф. Ярэміч, М. Кахановіч, Ю. Сабалеўскі, настаўнік Шнаркевіч і адзін малады інжынер з Міра (прозьвішча ня памятаю). Сваю кандыдатуру я станоўка адхіляў, баючыся, што пры сваім гарачым тэмпэраманце я ўзброю супроць сябе мясцовых палякаў, асабліва асаднікаў, якія маглі-б пры нагодзе мяне застрэліць. Пасьля доўгага ўгаворваньня я ўмоўна згадзіўся, просячы адкласьці гэтае пытаньне да абмеркаваньня ў наваградзкім камітэце. На гэта прысутныя згадзіліся.

Назаўтра мы сабраліся ў кабінэце старшыні наваградзкага камітэту — адваката Друцкага-Падбярэскага. Прысутны быў таксама і М. Кахановіч. Я прасіў ня ставіць мае кандыдатуры, матывуючы тым, што я ня маю дастатковае эрудыцыі для будучай працы. Гутаркі цягнуліся ўсю доўгую верасьнёвую ноч. Мой апошні аргумант быў: “Пашкадуйце маіх дзяцей і ня стаўце мае кандыдатуры. Мяне могуць забіць”. Усім нам было ведама, што ўкраінец, кандыдат у паслы — Твэрдохліб, быў забіты ў сваёй хаце стрэ-лам праз вакно. Урэшце, пахадзіўшы па кабінэце, я сказаў: “Добра, я згаджаюся. Толькі стаўлю другім кандыдатам акругі ўмову: я прыхільнік ангельскай сыстэмы, дзе кандыдаты ў дэпутаты аб'яжджаюць сваю акругу і выступаюць перад выбаршчыкамі з праграмнымі прамовамі. Я люблю цягнуць, але ня люблю падпіраць” — разумеючы пад гэтым свае трэцяе месца. Выясьнёньне Кахановіча, што фактычна я займу другое месца, бо Ф. Ярэміч возьме, магчыма, першае месца ў Піншчыне, я прыняў да ведама. Я баяўся ўпрагацца ў адзін воз з няведамымі мне людзьмі, што незнаёмыя мне асабіста Кахановіч і Ярэміч, якіх я ніколі і нідзе не сустракаў, могуць мяне скампрамітаваць перад выбаршчыкамі неадпаведнай тактыкай у Сойме і маральнымі паводзінамі вонкі.

Мая кандыдатура прыйшлася не да смаку вілёнчуком, асабліва-ж А. Луцкевічу (ён лічыў мяне заядлым маскалём). Толькі безнадзейнае трэцяе месца, паводля іх меркаваньняў, іх супакойвала. Зьняць маю кандыдатуру яны не маглі таму, што ліста кандыдатаў складалася ў Наваградку, а подпісы далі выбаршчыкі мае вескі.

Самым цяжкім пытаньнем для разьвязаньня, што паўстала перад вілёнскім камітэтам, было пытаньне фінансаў. Наш выбаршчык ня мог даць нічога. Краіна была зьнішчана, а сялянства значна зьбяднеўшы. У некаторых раёнах, дзе яшчэ нядаўна праходзіў фронт, людзі даслоўна паміралі з голаду. Чалавек, што паміраў, прасіў: “Дайце мне кавалачак хлеба, і я буду жыць”. Сваіх капіталістаў і багатых абшарнікаў ня было. Сродкі, аднак, трэба было знайсьці. Тут нам і памагла ліста дзяржаўная (Рапвілуоллга), якая, як я ўжо сказаў, выклікала стварэньне Блёку Нацыянальных Мёньшасьцяў. Беларусы і ўкраінцы давалі свае галасы, а немцы і жыды, апрача галасоў, давалі на выбары і грошы. За якую цану атрымалі гэта беларусы, аб гэтым ведае Ф. Ярэміч і другія сябры вілёнскага камітэту. Гэта тайна, на якую цяпер мог-бы кінуць сьвятло Р. Астроўскі, каторы, праўдападобна, блізка стаяў да камітэту. Думаю, што гэная цана была ня мёнын двух месцаў: адно немцам і адно жыдом. Сам камітэт не палічыў за патрэбнае даць сцраваздачу. Акрутовыя камітэты атрымалі вельмі мала, а кандыдаты, для выездаў на агітацыю, яшчэ мёньш. На падарожжы і харчаваньне ў час агітацыі, я асабіста атрымаў ад Кахановіча 4.000 польскіх марак. Каб усе зразумелі, якая была сапраўдная вартасьць гэтых 4.000, раскажу наступны выпадак: я прыйшоў у Мір, маючы ў кішэні 1.000 марак. Была восёньская раніца. Я зайшоў у шынок, выпіў чарку гарэлкі, зьеў селядца і выпіў шклянку гарбаты. За ўсю гэтую “пачостку” я заплаціў 1.000 марак. Мяне выбавіў з цяжкаватага становішча мірскі жыдоўскі камітэт, які, на просьбу беларусаў, даў мне на дарогу 4.000 польскіх марак. Вось з якімі сродкамі давялося мне пешкі бегаць на Наваградчыне.

Вярнуўшыся з Наваградка, у базарны дзёнь, я ўладзіў першы перадвыбарчы сход на плошчы ў родным мястэчку — Любчы. Мне давялося пярэчыць студэнту-паляку, нейкаму Забелла. Тут я і зразумеў, што не сьвятыя гаршкі лепяць: натоўп выступіў на маім баку. Першая перамога ўзьняла мяне на духу. Нашая боязьнь, што сялянства будзе супроць блёку з жыдамі, выявілася беспадстаўнаю. Сяляне глядзелі цьвяроза на гэты саюз, як на скрайную неабходнасьць. На закід аднаго паляка, што беларусы ідуць з жыдамі, адзін беларускі селянін на рынку ў Стоўбцах адказаў: “Паночку, што-ж рабіць? Калі нападзе на мяне кароста, дык каб пазбавіцца яе, мажуся дзёгцем і лезу ў печ”.

Я зразумеў, што для схілёньня нашага выбаршчыка на свой бок патрэбна вялікая частка дэмагогіі, памятаючы адначасова, што пад нагамі могуць апынуцца камёньні ў выглядзе польскай дзяржаўнасьці. Гэтыя камёньні трэба абходзіць спрытна, каб не парушыць закону і даць поўнае задавалёньне ўтоёным жаданьням выбаршчыка-беларуса. Доказам таго, што мне гэта ўдавалася, няхай будуць словы пракурора, які, абвінавачваючы мяне ў 1928 г., сказаў: “Высокі Суд! Маем перад сабою эквілібрыста і жанглёра слова, які ў легальныя формы ўкладаў нелегальныя думкі”. Польская Партыя “Wyzwolenie”, за плячыма якой стаяў агэнт дэфэнзывы Ваевудзкі, карысталася бальшавіцкімі лёзунгамі, чаго мы, беларусы, не маглі сабе дазволіць з палітычных меркаваньняў. Вызвалёнцы гаварылі, што беларускія правадыры запрадаліся жыдоўскім і нямецкім фабрыкантам, купцом і банкірам, што беларускіх ксяндзоў няма што яны, вызвалёнцы, вядуць клясавае змаганьне супрощ жыдоўскай і нямецкай буржуазіі, супроць абшарнікаў і кулакоў. Усё на адзін і той самы лад.

Нам заставалася іграць галоўным чынам на дзьвюх струнах: нацыянальнай і эканамічнай. Першая была ў той час слабая, другая — моцная. Мы націскалі на адсутнасьць беларускіх школаў і на польскае вайсковае асадніцтва. Гэты другі выбарчы конік быў вельмі карысны. Ён вырашыў пытаньне галасаваньня сялянскай масы на нашую карысьць. Пярэчачы вызвалёнцам, я гаварыў, што яны, аддаўшы ў Уставадаўчым Сойме свае галасы на карысьць асадніцтва, аграбілі наш народ, а цяпер, прыйшоўшы па нашыя галасы, праліваюць кракадзілавы сьлёзы (выясьняючы выбаршчыкам, што значыць “кракадзілавы сьлёзы”). Я гаварыў: “Нашую зямельку аддалі асаднікам, а гэта-ж нашая зямля, беларуская. Нашыя продкі апрацавалі яе для гаспадаркі, на ей іх хвасталі розгамі; яна прасякнута потам, сьлязьмі і кроўю нашых дзядоў і прадзедаў. Вазьмеце жмёню гэтай зямлі,— казаў я,— моцна сьцісьніце, і з яе пацячэ беларуская кроў і сьлёзы; галасуйце за сваю лісту № 16. Калі выбераце вызвалёнцаў, дык вы іх ня ўгледзіце да новых выбараў. Выбраўшы сваіх людзей (я выясьняў, хто стаіць на лісьце № 16), вы будзеце мець магчымасьць бачыць іх удома, сярод вас і, калі яны зрадзяць сваім цяперашнім абяцаньням, будзеце мець магчымасьць хоць плюнуць ім у вочы!” Усюды я атрымоўваў перамогу над сваімі праціўнікамі — вызвалёнцамі (№ 3), эндэкамі (№ 2) і піл-судчыкамі (№ 22).

У такім напрамку вялася агітацыя, хоць і з некаторымі зьмёнамі ў залежнасьці ад характеру тых, што зьбіраліся, ды ў залежнасьці ад агульнага настрою.

Набліжалася сьвята Пакроваў (14-га кастрычніка). Я атрымаў запіску з Нягневіч, здаецца, ад А. Орсы, з просьбаю прыехаць да іх, таму што меліся прыбыць з Варшавы паслы ад лісты № 3. Пабойваючыся спаткацца са спрактыкаванымі ў парляманцкай барацьбе праціўнікамі, падумаўшы, вырашыў аднак паехаць. Там я сустрэў кандыдатаў у паслы ад “Wyzwolenia”, Гэльмана і Шакуна, маларазьвітых і слабых агітатараў. Яны закончылі сваё выступлёньне, пры магільным маўчаньні прысутных, клічам: “Няхай жыве маршалак Пілсудзкі!” Усе глядзелі на мяне. Пасьля кароткай спрэчкі яны далі мне слова. Я забраў голас і без вялікіх цяжкасьцяў атрымаў над праціўнікамі поўную перамогу. Пасьля Нягневіч я ўладзіў мітынгі ў мястэчках Карэлічы, Мір, Ярэмічы, Турэц, Наваградак і другіх. Усюды я хадзіў пехатою, вымінаючы вялікія дарогі.

Характэрны Рыў сход у Міры. Калі я толькі закончыў прамову, прыйш. л да мяне Гэльман і Шакун, просячы слова. Натоўп падняў крык: “Вон! Далоў!” Я зьняў сваю шапку, ды, махнуўшы ею, крыкнуў: “Ціха!” Калі гоман супакоіўся, я сказаў: “Ня бойцеся! Дайце гаварыць. Цяпер слухайце ўсіх і майце свой розум. Гэта час агітацыі, час палітычных лекцыяў. Гавораць: сем разоў адмерай, а раз адрэж; а я вам кажу: семдзесят сем разоў адмерай, а раз адрэж!” Калі мае праціўнікі закончылі клічам за Польшчу і Пілсудзкага, народ маўчаў, а толькі некалькі панкоў крыкнулі: “Niech zije!”. Пасьля майго заключнага слова наступіў узрыў бурлівых воплескаў і гучнае “ўра!”

З такім самым посьпехам праходзілі мае мітынгі і ў другіх месцах. Толькі ў Ярэмічах я сустрэў маўклівую апазыцыю. Са стаўляных пытаньняў і з таго, што я ведаў раней, я выснаваў, што там нуртавала моцная камуністычная плынь. Так ішла мая агітацыя. Мае сябры па лісьце або палахліва бязьдзеялі, як у Слонімскай і Баранавіцкай акругах, або паціху агітавалі цераз знаемых, як у Стаўпецкай акрузе, або агітавалі без адпаведнай энэргіі і запалу, як у Нясьвіскай. Праўда, кандыдат Шнаркевіч правёў некалькі мітынгаў. У другіх акругах Вілёншчыны агітацыя вялася слаба, апрача Дзісьнёншчыны, дзе значную энэргію выказалі кс. Адам Станкевіч і Мятла. У Піншчыне нашая агітацыя была роўна нулю. Там мы атрымалі толькі адзін мандат, і то жыдоўскімі галасамі. Ярэміч у акрузе нават і не паказаўся, а Кахановіч заглянуў толькі раз у Наваградзкую акругу. Рэшта кандыдатаў у сэнатары і паслы ня ўладзілі ніводнага перадвыбарчага мітынгу. Думаю, што гэта было ў выніку страху перад магчымымі пазьнейшымі рэпрэсіямі. Беларуская ніва, пры наяўнасьці добрай глебы і добрага зерня, дала, па-мойму, незадавальняючы ўмалот — 11 паслоў і 3-ох сэнатараў, з якіх адзін прайшоў па дзяржаўнай лісьце. Прычыны — адсутнасьць дастатковай колькасьці сейбітаў, нявера вілёнскага камітэту ў посьпех, адсутнасьць энэргічнай агітацыі, з боку некаторых кандыдатаў, канкурэнцыя амбіцыяў, а, магчыма, і матар'яльны разьлік некаторых асобаў.

У выніку толькі ў Наваградзкай акрузе мы атрымалі з 6-ці — чатыры пасольскія мандаты і адзін сэнатарскі. Другі сэнатарскі мандат здабылі ў Вілёншчыне. Ніводная з рэшты акругаў не дала больш як па 2 мандаты. Пры інтэнсыўнай агітацыі мы мелі-б ня мёнып 24-ох дэпутацкіх мандатаў. Напрыклад, у Наваградзкай акрузе мы, я сказаў-бы, дзякуючы нашай палітычнай неахайнасьці, аддалі 2 мандаты лісьце № 3. Каб ня быць галаслоўным, паклічуся на наступныя дадзёныя: у Наваградзкую акругу ўваходзіла 5 паветаў — Наваградзкі, Слонімскі, Нясьвіскі, Баранавіцкі і Стаўпецкі. Падалі галасоў за лісту № 16: у Наваградзкім павеце — 24.000 (лічу ў цэлых тысячах) з 29.000 выбар-шчыкаў, у Нясьвіскім — 8.000, у Стаўпецкім — каля 4.000, у Слонімскім і Баранавіцкім паветах — па 3.000. Ня, маю пад рукою дадзёных адносна агульнай колькасьці выбаршчыкаў у кожным з гэтых паветаў. Лічу, што Нясьвіскі павет ня ўступаў Наваградзкаму. Іншыя, магчыма, як радзей заселёныя, мелі крыху мёнын. Наймёньш галасоў далі тыя паветы, дзе была слабая агітацыя, як у Слонімскім і Баранавіцкім. Гэтыя паветы, уключна з Нясьвіскім, з пераважаючым праваслаўным насельніцтвам, маглі даць мала мёныы галасоў чым Наваградзкі. Мы легка атрымалі-б на ўсёй тэрыторыі Заходняй Беларусі ня мёньш 24-ох пасольскіх мандатаў. Здабылі-ж толькі 11. Такая акруга, як Лідзкая, у якой быў вялікі [процант] жыдоў (а жыды галасавалі дружна), разам з г. Лідаю, мястэчкамі Васілішкі, Валожын, Шчучын і інш. дала толькі 2 мандаты. Апрача таго беларусы прайшлі і па польскіх лістах: Балін, Галавач, Шакун і Шапель па лісьце № 3 і Дуброўнік па лісьце Пяста.

Пінская акруга была цалкам аддадзёна польскім партыям. Украінцы прызналі яе беларускай і не агітавалі, а беларусы ня ткнулі туды і носа. 3 поўнай свабоды бесканкурэнцыйнай агітацыі скарыстала ППС і забрала ўсе 6 мандатаў. Патрабавалася невялічкай натугі з нашага боку, каб павярнуць выбаршчыка да лісты № 16. Настроёнае радыкальна і русафільска насельніцтва аддало-б свае галасы за Блёк. Бяз нашай агітацыі яно паверыла, што, галасуючы за Блёк, яно галасуе за нямецкіх і жыдоўскіх буржуяў.

Дзе-ж прычына нашага ў сапраўднасьці выбарчага паражэньня? У народзе? Не! У кірауніцтве выбарамі? Так! Сябры Цэнтральнага Выбарчага Камітэту ў Вільні ня былі самы ўпэўнёны ў посьпех прадпрыемства, былі апанаваны польскім тэрорам і пагоняю за мандатамі. Гэта, па-мойму, і было прычынаю слабой актыўнасьці адных ды амаль поўнай адсутнасьці яе ў другіх. Кахановіч і Аўсянік увесь час аддавалі на малітвы Бахусу; Ярэміч быў заняты дыпляматычнымі перагаворамі з немцамі і жыдамі ў Варшаве. Ён заняў тры пэўныя нашыя месцы: першае ў Піншчыне, першае ў Наваградчыне і 7-ае на дзяржаўнай лісьце. Кахановіч — другое ў Наваградчыне і 16-ае на дзяржаўнай лісьце. Ярэміч прыняў мандат у Піншчыне, а наш мандат па Наваградчыне перапаў жыду Стучынскаму, а па дзяржаўнай лісьце — немцу ці жыду, што стаяў на 8-ым месцы. Такім чынам, апрача пінскіх мандатаў, мы страцілі 2 мандаты дзяржаўнай лісты — 7-мы па Ярэмічу і 16-ты па Кахановічу, і адзін мандат па Ярэмічу ў Наваградзкай акрузе. Думаю, што гэта быў часткова вынік бесталковай пагоні Ярэміча і Кахановіча за мандатамі, а, магчыма, кампэнсацыяю немцам і жыдом за фінансаваньне. Гэта ведама Ярэмічу і, думаю, другім сябрам Цэнтральнага Камітэту. Дайшло да таго, што за першае месца па Лідчыне спрачаліся Рак-Міхайлоўскі і Аўсянік. Яго заняў, аднак, Рак-Міхайлоўскі. Як справа выглядала ў другіх акругах — мне ня ведама.

З якім-жа палітычным багажом мы ўвайшлі ў польскі Сойм? Усе беларускія паслы і сэнатары былі беларусамі ня толькі па назове, але і па перакананьнях. Толькі адны вы-расьлі пад уплывам польскай культуры, на Міцкевічу і Славацкім (Тарашкевіч), друтія — пад уплывам расейскай, на Пушкіне і Тургёневе (Рагуля; Назарэўскі і Багдановіч), трэція на незалежніцкай ніве (кс. А. Станкевіч). Рэшта былі блізкія да аднаго з гэтых напрамкаў. Наагул усе пасьля сталі на цьверды незалежніцкі грунт. З тэндэнцыямі пракамуністычнымі, адчынёна іх вызнаючымі, не ўвайшло ніводнага. Толькі пасьля Каліноўскага зьявіўся Валошын з камуністычным душком, але і ён да камуністаў не далучыўся.

Коратка іх можна схарактарызаваць гэтак:

5. Ю. Сабалеўскі — беларускі незалежнік. Да часу атрыманьня мандату некалькі разоў сядзеў у вязьніцы за палітыку і быў вызвалёны толькі на пастанову Сойму. Гэта чалавек асьцярожны, падазраваючы і, я сказаў-бы, палахлівы. Яму ўсё здавалася, ды і цяпер здаецца, што ўсюды за ім ганяюцца агэнты польскай дэфэнзывы і савецкага МВД.

Сэнатары:

1. В. Багдановіч — шчыры беларус расейскай культуры, чалавек сялянскай сумлённасьці, слабы палітык, энэргічны абаронца праваслаўнай царквы. Ён цешыўся сымпатыяй усіх вілёнчукоў, бяз розьніцы іхняе нацыянальнасьці. У сваім асяродзьдзі мы яго называлі сьвятым чалавекам. Вывезёны бальшавікамі на ўсход.

2. А. Назарэўскі — чалавек прабеглы, беларус расей скай культуры, не рызыкаваў востра выступаць супроць палякаў, але стараўся ладзіць з польскім элемэнтам як у Сэнаце, так і ў акрузе. Ён умела мог выкарыстоўваць слабасьці польскіх урадаўцаў. Сэнатару Багдановічу, для выступлёньня з трыбуны, патрэбны былі канкрэтныя дадзеныя адносна недаплачаных урадам сумаў з асыгнаваньняў
на праваслаўную царкву. Назарэўскі запрапанаваў Клюбу выдаць да ягонае дыспазыцыі 500 злотых для атрыманьня дакладных і падрабязных дадзёных аб расходаваньні асыгнаванае сумы, ён іх і атрымаў ад дырэктара веравызнаньняў Патоцкага. Ён, карыстаючыся знаёмствам з савецкім агэнтам у Данцыгу, нейкім Курляндзкім, перакінуў у Саветы Кахановіча. Знаёмства з немцамі дало яму пасьля магчымасьць перакінуць у Нямеччыну пасла Сабалеўскага. Шмат дарагіх, з дастацкага боку, рэчаў 6н атрымаў для баранавіцкай царквы з разбуранага ў Варшаве праваслаўнага сабору.

3. Уласаў — стары, разгультаёны, нічога не рабіў ні ў Клюбе, ні вонкі. Паўжартам, паўсур'ёзна ён казаў: “Усе будзе добра, толькі нічога ня трэба рабіць”. Усе ягоныя пляны праводзіў у жыцьцё сакратар Клюбу Більдзюкевіч.

Паслы:

Кахановіч і Аўсянік — зацятыя паклоньнікі Бахуса, ды да таго Аўсянік — непапраўны гультай. На маю прапанову выступіць з Соймавай трыбуны, 6н мне адказаў: “Усё-роўна я другі раз ня буду выбраны ў Сойм”.

Рагуля — да выбару ў Сойм быў русафілам, фэдэралістам з Расеяю, але не камуністычнай, дэмагог, зацяты прыхільнік дробнай сялянскай уласнасьці. Ён любіў у кампаніі Выпіць, але не цярпеў тых, што зьяўляліся падвыпіўшы ў Сойм. Ён лічыў, што на беларускую справу можна браць грошы адкуль удасца, але не даваць за гэта ніякіх абяцаньняў. Пасьля вылучэньня Грамады, арганізаваў з Ярэмічам Сялянскі Саюз з газэтаю “Сялянская Ніва”. Гэта вораг усякай партыйнай грызьні і лаянкі. Аб рэшце скажуць вось гэтыя запіскі.

Пачну з скрайнай правай партыі:

а) Народная Дэмакратыя — эндэкі, цьвет розуму польскага народу;

б) Хрысьціянская Дэмакратыя (Хадэкі);

в) Пяст — сялянская партыя Вітаса;

г) Сялянская Партыя (Домбскага);

д) Народная Работніцкая Партыя (Попеля);

е) Вызвалёньне — радыкальная сялянская партыя (Тугута);

ж) Нацыянальныя Мёньшасьці — беларусы, украінцы, немцы і жыды;

з) Польская Партыя Сацыялістаў і

к) Камуністы — іх было толькі двух.

Першым актам была прысяга “Pracowac na dobro Rzeczypospolitej jako calosci” пасьля выбары старшыні. Выбраны быў М. Ратай, кандыдат Пяста. Выбары праводзіліся на супольным паседжаньні Сойму і Сэнату — “Zgromadzeniem Narodovym”.

Перад выбарамі прэзыдэнта ў нашым Клюбе выявіліся былі два погляды: устрымацца ад выбараў, падаючы белыя картачкі, і ўзяць у іх удзел, галасуючы за найбольш адпаведнага для нас кандыдата. Першыя (Рагуля) гаварылі, што мы прыйшлі ў Сойм не для творчай працы і павінны заняць становішча безадказнай апазыцыі. Другія (Тарашкевіч) пярэчылі, што ня можна рваць з месца галёпам, што наш выбаршчык, які памятае прыказку: “Ласкавае цяляткі” дзьве маткі сьсе, а гордае — ніводнае”, нас за тэта не пахваліць, што трэба спрабаваць вырваць што-небудзь ад палякаў. Мёньшасьць згадзілася падпарадкавацца большасьці, што і было прынята тайным галасаваньнем. Пастаноўлёна прыняць удзел у выбарах.

Кандыдатамі на становішча прэзыдэнта былі высунуты: Н. Д. граф Замойскі (пазнаньскі ваявода), Вайцехоўскі — ад Пяста, інж. Нарутовіч — ад Вызвалёньня, Дашынскі — ад ППС, ад Нацыянальных Мёньшасьцяў — былы прафэсар Пецярбурскага ўнівэрсытэту, Бодуэн дэ Куртэнэ (дэманстрацыйная кандыдатура з мэтаю падліку нашых парляманцкіх сілаў). Пасьля трох галасаваньняў засталіся два кандидаты: Вайцехоўскі і Нарутовіч. У апошнім галасаваньні большасьць атрымаў Нарутовіч, які зараз-жа прыняў выбар і склаў прысягу на вернасьць канстытуцыі.

Пакуль ішло галасаваньне, натоўп эндэкаў запрудзіў усю Вейскую вуліцу, дзе быў будынак Сойму і сумежны з йю Пляц Трох Крыжоў, блякуючы ў такі спосаб Сойм. Усюды былі чутны крыкі: “Няхай жыве Замойскі! Далоў Нарутовіча!” Народ не разыходзіўся. Паслы і сэнатары прабавалі выйсьці, аднак Пасол ППС Пятроўскі і адзін жыдоўскі сэнатар з рыжаю барадою вярнуліся ў Сойм з тварамі, залітымі крывёю. Нам усім, па аднаму або па двух давялося выходзіць бочным выхадам, каб навакольнымі вуліцамі трапіць на Ўяздоўскую Алею. Я выйшаў разам з Мятлою. Уяздоўская Алея, Пляц Трох Крыжоў і Новы Сьвет кішэлі. Людзі толькі і гаварылі аб выбарах прэзыдэнта. Мы затрымаліся каля адной вітрыны, дзе стаялі дзьве на выгляд інтэлігёнтныя дамы. Адна гаворыць другой: “Pani slyszala, juz obrano na prezydenta zyda”. (Нарутовіч — чыстакроўны паляк.) — “To nie powinno bye, zeby w Polsce byt prezydentem zyd). Пасля колькі дзён навонкі ўсе супакоілася, аднак у нутры эндэкаў бушавала бура нянавісьці да новавыбранага прэзыдэнта.

Хутка пасьля выбараў, прэзыдэнт зьведваў галерэю “Sztuk Pieknych”. Тут падышоў да яго фанатык эндэк (прозьвішча ягонае забыўся), і рэвальвэрным стрэлам зблізка сьмяротна зраніў прэзыдэнта. Забойцу засудзілі на сьмерць і павесілі. Характерна паставіліся да гэтага эндэкі. Дамавіну з трупам забойцы саматугам зацягнулі на могільнік, а магілу ўпрыгожылі краскамі.

Давялося выбіраць новага прэзыдэнта. Супольнымі сіламі правых і цэнтру, бальшынёю быў выбраны кандыдат Пяста — Вайцехоўскі. Беларускі Клюб галасаваў супроць кандыдатуры Вайцехоўскага.

Польскую палітыку адносна беларусаў можна схарактэрызаваць словамі: дэнацыяналізацыя і палянізацыя. Надзею на поўную і хуткую ўдачу палянізацыі адчынёна выказаў у Ўставадаўчым Сойме прэм'ер Скульскі. Ён сказаў, што за 50 год ніякіх беларусаў у Польшчы ня будзе, што ўсіх беларусаў у Польшчы можна будзе пасадзіць на адной канапцы. Усе мерапрыемствы наступных польскіх урадаў на нашай прасторы кіраваліся на дасягнёньне гэтай мэты, бяз розьніцы, якая там партыя ні стаяла на чале ўраду. Апрача палітычнага пасьля стаў стасавацца і ціск эканамічны, які, у некаторых выпадках, прымаў вострыя формы. Быў выпрацаваны і зацьверджаны Ўставадаўчым Соймам закон аб вайсковым і цывільным асадніцтве (каляністах) на “Kresach Wschodnich”.

Закон продугледжвау канфіскацыю УСІХ незагаспадаро-ваных земляў, падцягваючы пад гэтую катэгорыю землі, уласьнікі якіх не вярнуліся з уцякацтва у Расею. Наибольшую страту спрычыніу ён праваслауным абшарнікам, як графу Хрэбтовічу-Буцёнеў у Шчорсах. У яго забралі ўсю ягоную аграмадную лятыфундрыю з дрэнаванымі сёнажацямі і паляк, з добра угноёнай і прыкладна апрацаванай жызнай глебай. Яму пакінулі адзін хвальварак Мураванку і лясы. З пункту гледжаньня права, канфіскацыя адбывалася часамі ў недапушчальны спосаб. У Наваградчыне, у Карэліцкай воласьці, нейкага Лазарэвіча, што вярнуўся з уцякацтва, выкінулі вон з ягонага собскага дому, а усе забудовы на ягоным хутары з інвэнтаром былі сканфіскаваны на карысьць нейкага афіцэра-легіяніста. Падобныя выпадкі былі і ў Вілёншчыне. Чым-жа ня гісторыя Траекурава з повесьці Пушкіна “Дубровский”? Ніякія скаргі Лазарэвіча ня былі ўзяты пад увагу. Шматлікія беларусы, хутаране, з гаспадаркаю сярэдняй велічыні, былі ў такі спосаб аграблёны, як быццам і на праўнай аснове. Закон аб асадніцтві прадугледжваў перадачу 30% адчужанай зямлі ў рукі мясцовага насельніцтва. Аднак трэба было ўдзёнь са сьвечкаю шукаць шчасьліўца праваслаўнага беларуса, што агрымау бы кавалачак зямлі, няхай і горшай якасьці.

Адначасова праводзілася ўзмацнёньне польскага элемэнту экспертам яго з цэнтральнай Польшчы на нашую тэрыторыю ў характеры вайсковых і цывільных асаднікаў, дарогаю выплаты беззваротных пазыкаў з дзяржаўнай касы на закуп зямлі адчужанай у абшарнікаў, у бальшыні выпадкаў не палякаў. Беларуси маглі купляць зямлю ў абшарнікаў толькі за наяўны разьлік; ім зачынёны былі дарогі да дзяржаўнай падтрымкі. Абшарнікі ахвоча предавалі сялянам зямлю на тэрмі новую оплату або пад ваксалі. Сяляне акуратна пагашвалі ваксалі залатымі рублямі і амэрыканскімі далярамі, да 225 дал. за гэктар. На куплю ішло ўсё: апошні япрук, малако, яйцо. Некаторыя абшарнікі, як Кашыц у Ярэміцкай воласьці, сьведама адмовіліся прадаваць зямлю асаднікам, прадаючы яе сялянам.

Спачатку можна было купляць зямлю бяз ніякага дазволу адміністрацыйнай улады. У 30-ых гадох было ўведзена вымаганьне дазволу ваяводы на права куплі. Ваяводы выдавалі дазвол на аснове характарыстыкі просьбіта, вы-дадзёнай мясцовым паліцыйным пастарункам. Такім чынам у сапраўднааці дазвол выдаваў начальнік пастарунку. Нават на куплю пляцу на некалькі сотняў квадратовых мэтраў вымагалі дазволу. Пры новым абмеркаваньні зямельнага пытаньня ў Сойме, Сойм большасыно ўсіх польскіх галасоў супроць Нацыянальных Мёнынасьцяў адхіліў папраўку ўкраінцаў і беларусаў аб тым, каб землі праваслаўных цэркваў і манастыроў перадаваліся толькі мясцовым праваслаўным.

Канстытуцыя гарантавала свабоду веравызнаньняў. У жыцьці-ж на праваслаўных святароў глядзелі з падозраньнем, а часамі і з нянавісьцю. Праваслаўны сьвятар быў пад сталым наглядам каманданта паліцыйнага пастарунку. Рэдкія выпадкі адчынёнага выступлёньня сьвятароў пры выбарах у Сойм выклікалі перасьледаваньні. Так было са сьвятаром у м. Уселюб, што зарызыкаваў адчынёна заклікаць парахвіянаў галасаваць за лісту №16.

Было пастаўлёна пытаньне аб рэвіндыкацыі былых вуніяцкіх парахвіяў. Гэта мела на мэце адабраць ад праваслаўных амаль усе цэрквы, бо калісьці амаль ня было праваслаўных парахвіяў. Гэтую акцыю падняў вілёнскі каталіцкі япіскап Ялбжыкоўскі.

Супроць гэтага адчынёна выступіў львоўскі вуніяцкі мітрапаліт граф Шэптыцкі. Адбылося некалькі судовых працэсаў у Вышэйшым Судзе ў Варшаве, якія выигралі праваслаўныя. Гэтая акцыя дужа ўсхвалявала беларускае і ўкраінскае парляманцкія прадстаўніцтвы ў Сойме, як і насельніцтва на месцах. Відавочна баючыся паважных беспарадкаў, улады прынялі адпаведныя захады і акцыя была перарвана.

Ялбжыкоўскі і сьвецкія ўлады не пакідалі ў супакоі і беларускіх ксяндзоў. За “антыдзяржаўную дзейнасьць” суд прысудзіў кс. Гадлеўскага на год турмы, які ён адсядзеў у Макатоўскай вязьніцы ў Варшаве. У м. Друі быў манастыр ксяндзоў Марыянаў, беларусаў. Там яны мелі сваю друкарню, у якой друкавалі рэлігійныя кніжкі ў беларускай мове. Ялбжыкоўскі разагнаў і іх. Ксяндзоў-беларусаў ён пазбавіў парахвіяў і выслаў іх у якасьці вікарыяў да ксяндзоў, выпрабаваных эндэкаў, пад іх пільны нагляд. Кс. Абрантовіча Ватыкан, бязумоўна на дамаганьне польскага ўраду, выслаў у Харбін, высьвячаючы яго ў сан архімандрыта. У разумёньні. палякаў словы “паляк” і “каталік” былі сынонімамі. Для іх было дзіка, каб каталіцкі сьвятар ня лічыў сябе палякам.

Беспацешны абраз прадстаўляла і народная асьвета. Канстытуцыя гарантавала кожнай нацыянальнасьці права навучаньня ў роднай мове. У жыцьцё гэта ня было праведзёна. Настаўніцкая сэмінарыя ў Барунах была чачынёна. Усе пачатковыя школы ў вёсках і мястэчках былі зачынёны. Засталіся 4 гімназіі — Вілёнская, Наваградзкая, Радашкавіцкая і Клецкая, з якіх дзьве апошнія былі хутка зачынёны. Пакідаючы гімназіі без дзяржаўнай грашовай дапамогі, улады лічылі, што, дзеля адсутнасьці сродкаў і неабходнага прыгатаванага кантынгёнту паступаючых, гімназіі зачыняцца самы. Але кандыдаты падрыхтоўваліся патаемна ўдома беспрацоўнымі беларускімі настаўнікамі. Зьбіраліся мізэрныя сродкі ў выглядзе аплаты за навуку. Настаўніцкі пэрсанал жыў недаядаючы, аднак працы ня кідаў. Ахвярнасьць ягоная была вельмі высокая. Кожны павінён зразумець, што вучыць пры недахопе навуковых Дапаможнікаў, ды яшчэ з пустым жыватом — аграмадная ахвярнасьць з боку настаўніка. Вечная памяць памёршым і загублёным у савецкіх засьцёнках, слава і гонар тым, што жывуць.

Адміністрацыя назаляла грашовымі штрафамі. Штрафавалі за някованага каня, за сабаку, што сарваўся з ланцуга, за адсутнасьць званка пры дузе ці дошчачкі пры возе з прозьвішчам гаспадара. Адным словам, штрафавалі, каб толькі назаляць насельніцтву. Войтам павінён быў быць паляк. Калі-ж на месцы ня было адпаведнага паляка, як у нас у Любчы, дык назначалі мясцовага беларуса, але такога, які быў, як гаворыцца “ні ў горадзе Багдан, ні ў сяле Сяліван”. Валасную раду камплектавалі з палякаў, у бальшыні асаднікамі і іх жонкамі. Толькі солтысы былі беларусы. Праваслаўнага беларуса баяліся браць нават на стоража ў школу, а бралі паляка адкуль-небудзь з боку. Усё ішло па лініі ўзмацнёньня польскага элемэнту, толькі ня якасна, а колькасна. Якасна гэта быў элемэнт самага подлага гатунку. Адначасна ўрадавыя агэнты стараліся палянізаваць беларусаў шляхам гутаркі з імі ў дзяржаўных установах толькі папольску. Усё было накіравана ў вызначаным Скульскім напрамку.

Намалйванае вышэй палажэньне прарочыла ўпорыстую, цяжкую і, па-мойму, безнадзейную барацьбу. Гэтаму пэсымізму быў супрацьстаўлёны не аптымізм, а, я сказаў-бы, некаторая надзея на тое, што палякі будуць дальнабачнымі палітыкамі і ў інтарэсах сваёй няўзмоцнёнай дзяржаўнасьці пойдуць на некаторыя ўступкі ў карысьць хоць-бы славянскіх мёньшасьцяў: ня можна-ж быць у канфлікце з усімі навакол. Пад знакам гэтай надзеі і пайшла праца Пасольскага Клюбу.

Трэба было выбраць старшыню Клюбу і накрэсьліць плян соймавай працы Клюбу. Нам трэба было выпрацгваць праграмны мінімум і тактыку ягонага ажыцьцяўлёньня. Старшынёю адзінадушна быў выбраны пасол Тарашкевіч.

Што тычылася праграмнага мінімуму, дык было пастаноўлёна высунуць патрабаваньне беларускага школьніцтва: арганізацыі беларускіх пачатковых школаў, настаўніцкіх сэмінарыяў, 4-ох гімназіяў у вышэй успомнёных мною месцах і беларускага факультэту пры Вілёнскім Унівэрсытэце. Вось мёньш-больш сьціплыя патрабаваньні ў галіне асьветы. Мы дамагаліся адчужаньня царкоўных, касьцельных, манастырскіх, дзяржаўных і прыватнаўласьніцкіх земляў, з надзелам гэтаю зямлёю бяз выкупу бяднейшых сялян. Дамагаліся таксама асыгнаваньня сродкаў на асноўны капітал Беларускаха Банку для выдаваньня пазыкаў патрабуючым беларусам, назначэньня беларусаў адміністратарамі, улучна да ваяводаў у беларускіх ваяводзтвах — Вілёнскім, Наваградзкім, Беластоцкім і Палескім, прыдзелу бясплатнага ляснога матар'ялу і беспаваротных грашовых пазыкаў на адбудову зруйнаваных вайною гаспадаркаў. Пытаньне аб аўтаноміі Заходняй Беларусі было высунута толькі пасьля некаторага часу.

Вось з такімі дамаганьнямі выступіў з соймавай трыбуны старшыня Клюбу Б. Тарашкевіч. Дамагчыся зьдзейсьнёньня гэтых патрабаваньняў, хаця-б толькі часткова, Клюб вырашыў шляхам удзелу ў працах Сойму і, значыць, шляхам прызнаньня польскай дзяржаўнасьці на нашай тэрыторыі. Адсюль і выплываў удзел у выбарах прэзыдэнта і галасаваньне даверу ўраду гэн. Сікорскага. З мэтаю захаваньня ідэалягічнага адзінства Клюбу, больш радыкальна настроёная частка паслоў згадзілася на такую тактыку (супроць праграмных патрабаваньняў ніхто не выступаў). Трэба было даказаць нашаму спакойнаму насельніцтву, што нават мінімальных і справядлівых нашых дамаганьняў палякі не задаволяць. Трэба было, каб нашыя палітычныя ворагі не маглі пераканаць нашых выбаршчыкаў у тым, што яны нічога не атрымаюць таму, што выбралі дзікіх, няпрымірымых і незгаворлівых паслоў. Вось чаму Клюб вырашыў пайсьці на безнадзейную і, сказаў-бы, угадовую палітыку. Інакш яе назваць ня можна. Спакойная дзелавая прамова Тарашкевіча была сустрэта эндэкамі няпрыхільна. Чуліся паасобныя выкрыкі: “Niech pan jedzie do Minska! Chego pan przyjechal tu”. Цэнтр і левыя паставіліся ўстрымана спакойна. Саля была напалову пустая. Вось чаму Тарашкевіч распачаў сваю прамову словамі: “Wysoka, ale pusta izbo!”

Пачалася праца Сойму. У паасобных галінах заканадаўства былі створаны камісіі. У кожную з іх увайшоў адзін беларус. Я запісаўся ў зямельную камісію. Бяручы ўдзел у ейных працах, я хутка пераканаўся, што нам няма чаго чакаць ад польскага Сойму. Камісія моцна стаяла на пункце падтрымкі польскага элемэнту на “Крэсах” — вайсковых асадніках, ды ўзмацнёньня гэтага элемэнту цывільнымі асаднікамі шляхам субсыдаваньня іх Дзяржаўным Банкам. Усе, нават дробныя, папраўкі з беларускага і ўкраінскага боку камісія ўпарта адхіляла. На мае доказы, што ў нас пануе зямельны голад, што ў нас няма свабоднай зямлі, што ў нас цана за зямлю дайшла да неймавернай лічбы — 225 даляраў за гэктар, я чуў адказ: “Калега, дазвольце вам ня верыць. Такой цаны нідзе няма ў Польшчы. На “Крэсах” хопіць зямлі і для вас і для нас”. Ня лепш было і ў другіх камісіях. Голас беларуса і ўкраінца быў голасам гукаючага ў пустыні.

Падобна выглядела справа і ў адносінах польскага ўраду да беларускіх патрабаваньняў. Да перавароту 1926 г. зьмяняліся адзін за другім урады гэн. Сікорскага, Грабскага і Вітаса. Сікорскі гутарыў з Тарашкевічам лагодна, спакойна выслухоўваў усе нашыя вышэйуспомнёныя дамаганьні і карміў Тарашкевіча абяцаньнямі, што ўсё з часам будзе зроблёна. Час ішоў, і ня было нават знаку, што ўрад меў хоць наимёньшую ахвоту заняцца нашым пытаньнем. Урад Сікорскага, нічога нам ня даўшы, упаў. Наступныя ўрады Грабскага і Вітаса таксама нічога нам ня прынесьлі. Праўда, мы і не чакалі нічога добрага. Грабскі і Вітас у сваіх экспазэ туманна выказаліся, што з братнімі славянскімі мёнынасьцямі паладзяць, а як? Аб гэтым яны не сказалі нічога. Беларускі Клюб і не чакаў ад іх нічога пазытыўнага і таму пры ўдзялёньні вотуму даверу галасаваў супроць.

Хоць ня хоць, давялося перагледзець нашую тактыку як у Сойме, так і ў Сэнаце. У Сойме Клюб перайшоў да больш вострай апазыцыі шляхам выступлёньняў з соймавай трыбуны і складаньня інтэрпэляцыяў з прычынаў усякага роду праванарушэньняў ворганаў адміністрацыі на месцах. Апрача таго была прынята пастанова Клюбу заклікаць беларусаў да стварэньня палітычнай арганізацыі. Заклік праводзіць цераз беларускую прэсу і шляхам публічных сходаў, пад выглядам дэпутацкіх справаздачаў.

Праўда, некаторыя паслы, а асабліва сэнатары не праводзілі гэтых сходаў. Клюбам быў апрабаваны праект аўтаноміі Заходняй Беларусі. Праект быў выпрацаваны Тарашкевічам, прааналізаваны ведамым у той час вілёнскім адвакатам Тадэўшам Врублеўскім і ім апрабаваны. Унесьці яго на разгляд у Сойм не давялося. Прычына наступная. Тарашкевіч трымаў яго ў сябе. Час мінаў, і так дацягнулася да падзелу Клюбу на Сялянска-Работніцкую Грамаду і Беларускі Нацыянальны Клюб. Грамада моўчкі адмовілася ад аўтаноміі і стала на становішча аб'яднаньня ўсяе Беларусі ў БССР. Нацыянальны Клюб складаўся з Сялянскага Саюзу, Хрысьціянскай Дэмакратыі з кс. А. Станкевічам і В. Багдановічам і беспартыйных. Грамада і Клюб трымаліся ў Сойме больш-мёньш аднае тактыкі: вострая апазыцыя, інтэрпэляцыі ў Сойме, арганізацыя беларускага жыхарства і ўзьняцьце яго супроць польскай улады.

Інтэрпэляцыі складаліся з паказаньняў на няправільныя паступкі адміністрацыі ў адносінах да беларускага жыхарства, на скаргі сялян з патрабаваньнем прыцягнуць вінаватых да судовай адказнасьці. Нажаль, многія, што скардзіліся, выяўлялі сябе зьмёнлівымі і маладушнымі. На допытах, выкліканых нашымі інтэрпэляцыямі, яны запярэчвалі факты, паданыя імі самымі ў іхных скаргах. Такім чынам яны ставілі паслоў у вельмі няпрыемнае становішча палітычных ілгуноў. Падам канкрэтны доказ. Сяляне вёскі Гарадзея доўгай тэлеграмай выклікалі мяне з Варшавы, скардзячыся, што ўланы, якія ў іх раскватараваліся, забіраюць у іх авёс і б'юць мужчынаў і жанчынаў. Я прыехаў туды. Знаючы псыхіку селяніна, што ён трымаецца таго, што падпісаў, я апытаў пакрыўджаных. Яны пры ўласнаручным подпісе сьведчылі, што ўланы грабілі авёс, што не дазвалялі вечарам выходзіць з хатаў з мэтаю, каб было выгадней шнарыць па сялянскіх клецях, білі людзей, і адна жанчына з прычыны біцьця перадчасна радзіла. Узброіўшыся сьведчаньнямі сялян, я склаў інтэрпэляцыю, дамагаючыся пацягнуць вінаватых да праўнай адказнасьці. Пасьля некаторага часу я атрымаў ад Міністра Спраў Вайсковых адказ, у якім было сказана, што ў інтэрпэляцыі ўсё няпраўда, што сяляне выракліся ўсіх пададзёных мною фактаў. Што-ж сталася? Вось што. На другі дзёнь пасьля таго, як я склаў інтэрпэляцыю, камандзір палка склікаў афіцэраў і сяржантаў, вылаяў іх і запатрабаваў, каб за ўсякую цану палагодзіць справу мірным шляхам з усімі пакрыўджанымі. Яны яе палагодзілі. Мае сьведкі адмовіліся ад усіх сваіх абвінавачваньняў. Я застаўся ў дурнях.

Апрача скаргаў, былі і просьбы асабістага парадку. Так, напрыклад, адзін выбаршчык Нясьвіскага павету прасіў даць яму грошы на адчынёньне рэстарану, другі прасіў купіць яму каня, а трэці, з Піншчыны, купіць для ягонага сына (сам ён быў без абядзьвёх рук) кавадла і другія кавальскія прылады. Выбаршчыкі-немцы, праз свае арганізацыі, падтрымоўвалі свой пасольскі клюб, аплачваючы сакратара клюбу, машыністку і паштовыя расходы. Словам, наш выбаршчык ня мог яшчэ зразумець, што для палітычнай барацьбы патрэбны сродкі, а не глядзещь на пэнсію паслоў як на нейкую крыніцу, адкуль і ён мог-бы чэрпаць на сваю асабістую карысьць. Вельмі часта пачалі адведваць Клюб людзі, якія, прыехаўшы ў Варшаву, прасілі на паваротны білет. Нарэшце дайшло да таго, што аднаму з гэткіх просьбітаў, да таго вельмі падазронаму асабню, я сказаў, што Клюб ня ёсьць беларускім міністэрствам фінансаў і на падобныя расходы ня мае ніякіх сродкаў.

Польскія партыі правыя і цэнтар глядзелі на беларусаў няпрыхільна, як на ўтоёных бальшавікоў. Левыя — “Вызваленьне” і ППС, захоўваючы вонкава прыязныя суадносіны, ня йшлі на ніякія ўступкі на нашую карысьць. Будучы радыкальнымі ў пытаньнях, датычных інтарэсаў палякаў, яны былі рэакцыйна-кансэрватыўныя ў адносінах да нашай нацыянальнасьці і ейных патрэбаў. Кахановіч гаварыў, што лепш мець дачынёньня з эндэкамі, чым з “Вызваленьнем” і ППС. Эндэкі — людзі культурныя і калі што абяцаюць, дык сваё абяцаньне датрымаюць. Гэтыя-ж другія могуць паабяцаць горы, а нічым не паступяцца. Гэтакі пагляд Кахановіча. Валошын казаў: “Ня вер ты ў гонар іграка, ня вер ты дружбе паляка”. Я гаварыў: “Ёсьць расейская прыказка — паскрабі расейца — знойдзеш татарына, я-ж кажу: паскрабі ППС і нават польскага камуніста — знойдзеш эндэка”. Іншыя нашыя паслы і сэнатары падзялялі больш-меньш падобныя погляды.

Была і сярод палякаў у Вільні невялічкая групка з некалькі чалавек, так званых “краёўцаў” — прыхільнікаў беларусаў. Яны насілі Пагоню і называлі сябе грамадзянамі Вялікага Княства Літоўскага. Да іх належаў ведамы адвакат Тадэўш Врублеўскі, Абрамовіч і адвакат Міцкевіч. Яны выдавалі нават газэту “Przeglad Wilenski”. Але гэтая група інтэлігёнтаў ня была ўплывовай у вілёнскіх польскік колах.

Нават польскія сялянскія радыкалы маркі “Вызваленьня” сваёю тактыкаю адносна беларусаў давялі да таго, што беларусам, якія былі ў іх партыі, зрабілася душна. У іх пачало браць верх перакананьне, што яны папалі ў варожы іхняму народу лягер. Папалі-ж яны туды дзякуючы Ваевудзкаму, які ад пачатку выбарчае кампаніі ўзначаліў польскую партыю “Вызваленьне” на Віленшчыне. Цераз ягоныя рукі праходзілі ўсе асыгнаваньні на выбары для “Вызваленьня”. Будучы чалавекам спрытным, які добра ар'ентаваўся ў настроях мясцовага насельніцтва (Ваевудзкі — небагаты абшарнік Сьвянцянскага павету), ён адразу зразумеў, што патрэбны паслы беларусы, і то з радыкальнымі поглядамі, але з польскаю маркаю. Будучы пад крыльцам дэфэнзывы, ягоныя агітатары кідалі ў народ балыпавіцкія клічы, надзвычай затрудняючы беларускую агітацыю. Значная частка беларусаў, сымпатыкаў усходу, аддала свае галасы за кандыдатаў “Вызваленьня”. У Сойм увайшлі беларусы-вызвалёнцы: Шакун, Балін, Галавач і Шапель. Ваевудзкі і прыгарнуў іх пад сваю высокую руку, уважна сочачы за іх настроямі. Ня мінула і два месяцы, як гэтыя беларусы ўбачылі, што яны папалі ня туды, дзе ім належалася быць. Бяручы ўдзел у фракцыйных паседжаньнях, яны легка зразумелі, што Ваевудзкі стаіць у абароне чыста польскіх інтарэсаў, а інтарэсы беларусаў для яго, калі не варожыя, дык былі чужыя. Першы прабудзіўся Балін, чалавек разумны і з вострым языком. Вось ён і вырашыў перайсьці ў Беларускі Клюб. Ён падаў заяву аб прыняцьці яго ў лік сяброў Клюбу, ды нават заняў у клюбнай шафе для сябе месца. Рэшта гатова была пайсьці за ягоным прыкладам. Гэта ўстрывожыла не на жарты пасла Ваевудзкага. Ён пастанавіў за ўсякую цану не дапусьціць да ўзмацнёньня беларускага парляманцкага прадстаўніцтва. Ён, магчыма з багаславенства Міністэрства Нутраных Справаў, арганізуе новую радыкальную польскую партыю пад назовам: “Nezalezna Partja Chlopska”. У яе, апрача Ваевудзкага, увайшоў др. Федаркевіч (паляк) і чатыры вышэйуспомненыя беларусы. У сваей газэце Ваевудзкі выстаўляў у карыкатурны спосаб ксяндзоў і паліцыю. Паводля зьместу гэта быў камуністычны падгалосак.

Завостраная апазыцыя ў Сойме, шматлікія інтэрпэляцыі і вострыя выступлёньні паслоў на мітынгах-справаздачах мелі свае насьледкі. Па-першае, яны змушалі ўрад і адміністрацыю пераглядзець свае адносіны да беларусаў, па-другое, улівалі ў беларусаў бадзёрасьць, сьмеласьць і жаданьне арганізавацца для супольнага з пасламі змаганьня за свае правы. Народ выйшаў з пасыўнасьці, адмовіўся ад погляду: “Не, нябось так ня будзе, нябось прыйдуць, нябось зробяць, нябось дадуць”. Гэтую пасыўнасьць ён замяніў на “выйдзем шчыльнымі радамі”. Ён пераканаўся, што вызвалёньня можна дабіцца толькі сваёю ўласнаю рукою. Гэткая адбылася зьмёна ў народней псыхіцы. I ўрад, і Сойм бачылі, што неабходны ўступкі славянскім меньшасьцям, але адначасова і баяліся, каб гэтыя ўступкі не зашкодзілі “польскай рацыі стану” на “Ўсходніх Крэсах”. Думалі, думалі і выдумалі польскія курсы для беларусаў-настаўнікаў у г. Кракаве, а пасьля “Ustawe jezykowa”.

Як я ўспомніў вышэй, сярод сялянскай масы была невялікая колькасьць настаўнікаў. Гэта былі дрожджы, ніто выклікалі палітычны фэрмэнт. Вось палякам і стрэліла ў галаву думка нэўтралізаваць іх шляхам выцягнёньня іх з народней гушчы і выкарыстаньня як дзяржаўна-творчага элемэнту, але на тэрыторыі з чыста польскім жыхарствам, або на заходніх “Крэсах” (Памор'е і Пазнаншчына). Для гэткіх настаўнікаў і былі зарганізаваны на дзяржаўны кошт курсы паляністыкі ў Кракаве. Да курсантаў уважна прыглядалася начальства, вынюхваючы, хто якою пахне палітыкай. Пасьля заканчэньня курсаў адзінкам з іх, найбольш спрытным і пранырыстым, удалося ўладзіцца настаўнікамі ў польскіх школах Заходняй Беларусі. Іншыя былі расьцярушаны па школах Кангрэсоўкі і заходніх “Крэсаў”.

Гэткае мерапрыемства не аслабіла антыпольскіх настрояў на Беларусь Раз разбуджаны народ не хацеў заснуць. Апазыцыйныя настроі ўзмацоўваліся. Патрэбны былі новыя ўступкі на карысьць беларусаў. Вось тут і выступіў лідэр “Вызвалёньня” Тугут са спробаю заспакаёньня славянскіх мёныпасьцяў. Была створана камісія пад ягоным старшынствам для выпрацаваньня закону аб ужываньні ў школьніцтве і грамадзкім жыцьці беларускай і ўкраінскай моваў. Выпрацаваны камісіяй праект закону паступіў у Сойм і быў прыняты большасьцю польскіх партыяў супроць галасоў нацыянальных мёныыасьцяў. Яны дамагаліся правядзёньня ў жыцьцё параграфу канстытуцыі аб культурнай аўтаноміі для нацыянальных мёньшасьцяў. Палякі ўважалі, што параграфы аб нацыянальных меньшасьцях былі накінуты Польшчы Вэрсальскім Трактатам, дык яны пастараліся як мага хутчэй забыцца аб гэтых параграфах. Антанта-ж ня лічыла патрэбным прыгадваць аб гэтым, таму што палякі маглі палічыць гэта як умяшаньне ў іх нутраныя справы.

Калі сама устава Сћ сапраўднасьці нам нічога РЅРµ давала (была рэдагавана паезуіцку), дык ужо “Przepisy wykonawcze” (урадавыя распараджэньні аб спосабах СЏРµ ажыцьцяўленьня) канчаткова зводзілі СЏРµ РЅР° нішто. Устава давала нам права гаварыць СѓРІР° ўрадавых С– самаўрадавых установах, РґС‹ нават пісаць РїСЂРѕСЃСЊР±С‹ С– заявы РїР°-беларуску. Урадаўцы адмаўляліся выслухоўваць просьбітаў, выясьняючы гэта неразуменьнем нашай РјРѕРІС‹. Закон даваў нам права адчыняць дзяржаўныя пачатковыя школы Р· навучаньнем Сѓ роднай РјРѕРІРµ. “Рггерізу” вымагалі, што такую школу можна адчыніць толькі там, РґР·Рµ знойдзецца РЅСЏ мёнып Р·Р° 40 чалавек, СЏРєС–СЏ жадаюць вучыць сваіх дзяцей Сѓ беларускай РјРѕРІРµ. РџСЂС‹ гэтым кожны, хто жадаў, павінён быў падаць Сѓ школьны інспэктарат заяву Р· уласнаручным подпісам, зацьверджаным натарыюсам, або Сћ скрайным выпадку войтам РіРјС–РЅС‹. РќР° войта, калі ён быў беларус, рабіўся павятовым старастам націск, каб РЅРµ зацьвярджаць. Шматлікія войты проста адмаўляліся зацьвердзіць. Нягледзячы РЅР° такія РїРµС