|
Раіса Жук-Грышкевіч (Таронта) Роля беларускай эміграцыі ў Канадзе
Беларусы пачалі прыязджаць у Канаду на пачатку XX ст. — сьпярша з царскай імпэрыі, а пасьля, паміж войнамі, з Заходняй Беларусі. У першым вьшадку паводле дакумэнтаў запісвалі іх расейцамі, у другім вьшадку — палякамі. Была гэта эміграцыя эканамічная, пераважна нацыянальна нясьве-дамая. Нацыянальных беларускіх арганізацыяў у Канадзе тады ня было. У 1958 г. прафэсар Атаўскага унівэрсітэту і ўрадавец Дэпартамэнту грамадзянства і іміграцыі Канады В.Дж. Кэйэ з гэтага поваду пісаў: "Беларуская група да якіх дзесяці год таму назад практычна была няведамай і ўтаясамлялася або з расійскай, або з польскай групай у Канадзе. I толькі пасьля прыбыцьця пасьляваеннай эміграцыі яна выявілася як зь небыцьця, хоць яшчэ і не паданая ў цэнзусе. Беларусы бязумоўна заслугоўваюць на месца паміж іншых этнічных групаў, якія твораць канадыйскую нацыю і бяруць актыўны ўдзел у эканамічным, грамадскім і палітычным жыцьці".
Склад пасьляваеннай беларускай эміграцыі. Пасьля Другой сусьветнай вайны, у 1948 г., пачалася палітычная беларуская эміграцыя. Прыязджалі пераважна маладыя людзі, у значнай меры нацыянальна сьведамыя, выхаванцы беларускіх маладзёжных арганізацыяў на Бацькаўшчыне або беларускіх лягераў у Нямеччыне. Сяліліся яны ў вялікіх гарадах — Таронта, Манрэалі на ўсходзе Канады і Вініпэгу на захадзе. У Канаду прыехала меней беларусаў, чым у ЗША, значна меней інтэлігенцыі.
Беларускія нацыянальныя арганізацыі. Ужо паміж войнамі ў Канадзе была разьвітая сетка камуністычных арганізацыяў, якія рознымі абяцанкамі ўцягвалі ў свае рады беларускіх эмігрантаў ды заадно іх русіфікавалі, рабілі зь іх "русских канадцев".
Першая беларуская нацыянальная арганізацыя — Згуртаваньне беларусаў у Канадзе — была заснаваная ў Таронта ў лістападзе 1948 г. Паўстала яна на ўзор Згуртаваньня беларусаў у Вялікай Брытаніі. Ейныя дзейсныя сябры прыехалі ў Канаду з Англіі, дзе ўжо былі сябрамі ЗБВБ. У 1949 г. першы раз у Канадзе адбылося сьвяткаваньне 25 Сакавіка — Дня незалежнасьці Беларусі.
Мэты і шляхі разьвіцьця беларускага арганізацыйнага жыцьця ў Канадзе былі адразу вызначаны нацыянальнай элітай групы так:
- Нам патрэбная моцная нацыянальная арганізацыя, што базуецца на ідэалах Акту 25 Сакавіка. Мэтамі і заданьнямі яе павінны быць:захаваньне і разьвіцьцё беларускіх культурных вартасьцяў — роднай мовы, культуры і гістарычных традыцыяў; інфармаваньне канадскага грамадства аб Беларусі і яе сытуацыі ды пашырэньне сярод яго беларускіх культурных вартасьцяў.
Узгадаваньне моладзі. Каб мець значэньне, трэба ўключацца ў галоўнае рэчышча канадскага жыцьця.
- Гэтая арганізацыя павінна мець маральную апору — сваю Беларускую Аўтакэфальную праваслаўную царкву, каб людзі трымаліся свайго, а не расцярушваліся ў цэрквах расійцаў і ўкраінцаў. БАПЦарква сьв. Кірылы Тураўскага была заснаваная ў Канадзе (Таронта) у 1954 г.
- Нацыянальная арганізацыя мусіць мець матэрыяльную базу: свій беларускі дом для грамадскага карыстаньня, сваю Крэдытовую суполку (пазычковую касу). Апошняя была заснаваная ў 1953 г., а дом куплены ў 1954 г.
Часам у беларускім друку сустракаецца памылковае сцьверджаньне, быццам бы на амерыканскім кантынэнце беларускія арганізацыі паўставалі каля цэркваў. Наадварот! Беларускія арганізацыі разумелі патрэбу і значэньне сваіх, беларускіх цэркваў і рупіліся пра тое, каб іх арганізаваць.
У Таронта паўстала і другая арганізацыя — Беларускае нацыянальнае аб'яднаньне (БНА), а пры ёй — царква сьв. Еўфрасіныгі Полацкай грэцкай юрысдыкцыі. Як ЗБК, так і БНА стаялі на грунце 25 Сакавіка. I каб наладжваць супольныя сьвяткаваньні 25 Сакавіка, у 1966 г. быў арганізаваны Каардынацыйны камітэт беларусаў Канады, сябрамі якога сьпярша былі: ЗБК, БНА і Беларуская самапомач Атавы. Пасьля, у 1971 г., да іх далучыліся новаствораныя арганізацыі: Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе і Саюз беларускае моладзі Канады. ККБК быў патрэбны таксама як "парасон" беларускай этнічнай групы ў Канадзе — для рэпрэзэнтацыі яе навонкі. У 1980 г. ККБК быў адным з заснавальнікаў Канадскай этнакультурнай рады (Canadian Ethnocultural Council), арганізацыі, якая ахоплівае 38 сяброў — арганізацыяў паасобных этнічных групаў Канады. З гэтай арганізацыяй лічыцца ўрад і часткова яе фінансуе.
У 1965 г. пры ЗБК было арганізавана Згуртаваньне беларускіх жанчын Канады, якое, як падаў аднойчы канадскі друк, "спэцыялізуецца ў вечарох чытаньня паэзіі і арганізацыі выставак выяўленчага мастацтва".
У Манрэалі (правінцыя Квэбэк) сьпярша быў аддзел ЗБК, пасьля, у 1980-х гадох, узьнікла самастойная арганізацыя Згуртаваньне беларусаў правінцыі Квэбэк.
У 50-х і 60-х гадох у Вініпэгу (правінцыя Манітоба) была беларуская арганізацыя, якая ў свой час адыгрывала значную ролю.
ЗБК, ЗБЖК, Беларускі інстытут навукі і мастацтва, Згуртаваньне беларусаў правінцыі Квэбэк і ККБК дзейнічаюць да сяньня.
Згуртаваньне беларусаў Канады — сябра Згуртаваньня беларусаў сьвету "Бацькаўшчына", а прадстаўнікі ЗБК бралі ўдзел у Першым зьезьдзе беларусаў сьвету ў Менску.
Выдавецтва і прэса. Ад пачатку свайго існаваньня да 1954 г. ЗБК выдавала газэту "Беларускі эмігрант".У 1950 г. яно апублікавала брашуру інж. Міколы Абрамчыка ў ангельскай мове: "I accuse Kremlin of Genocide of My Nation". Аддзел ЗБК у Манрэалі выдаваў апрацаваныя беларускім мастаком Пётрам Мірановічам паштоўкі да 25 Сакавіка. Ад 1963 да 1968 г. ЗБК разам з БАЗай выдавала газэту "Беларус". ККБК зьмяшчае допісы з свайго жыцьця ў часапісе СЕС "Ethno Canada". Ha 10, 15, 20-я ўгодкі ЗБК выдала друкам лістоўкі з гісторыяй ЗБК, якія, як і ўсе беларускія выданьні ў Канадзе, паводле права перадаюцца ў Дзяржаўную бібліятэку Канады.
У 1973 г. быў заснаваны Фонд беларускіх падручнікаў. Выдавецкі камітэт пры ККБК выдаў у 1974-1978 гг. два тамы англямоўнага падручніка "Беларуская мова" ("Fundamental Byelorussian").
Ha 60-я ўгодкі Акту 25 Сакавіка ў Таронта быў заснаваны Фонд успамінаў з беларускага жыцьця, які ў 1978 г. выдаў брашуру "25 Сакавіка" і карту Беларускай Народнай Рэспублікі, а ў 1993 г. — кнігу "Жыцьцё Вінцэнта Жук-Грышкевіча".
Клюб "Пагоня" выдаў чатыры кнігі беларускага пісьменыгіка Канады Кастуся Акулы. Д-р. Ян Садоўскі апрацаваў і выдаў па-ангельску кнігу "Беларусы ў Канадзе".
Важная праца — манаграфія "Canadians of Byelorussian Origin" В.Дж.Кэйэ, выдадзеная як адбітка з часопіса "Агляд унівэрсытэту Атавы" ў 1960 г.
Беларуская суботняя школка. У 60-х гадох яна існавала пры беларускай царкве сьв. Еўфрасіньні Полацкай грэцкай юрысдыкцыі — аж да часу, калі праваслаўны сьвятар гэтае царквы зажадаў яе спыніць.
Культурная праца ЗБК. Яна праводзілася ў двух напрамках: сярод беларускага грамадства Канады і навонкі, сярод канадыйскага. У першым вьшадку найбольшую ролю ігралі сьвяткаваньні нацыянальных, культурных і рэлігійных угодкаў — такіх, як Дзень незалежнасьці Беларусі — 25 Сакавіка, Дзень герояў Беларусі, юбілеі Кастуся Каліноўскага, 450-я ўгодкі беларускага друку (1517-1967), 450-я ўгодкі друку на беларускай зямлі (1522-1972), 500 год ад нараджэньня Франьцішка Скарыны, юбілеі Франьцішка Багушэвіча, Цёткі, Янкі Купалы, Якуба Коласа, Максіма Багдановіча, Натальлі Арсеньневай, Ларысы Геніюш, Еўфрасіньні Полацкай, Кірылы Тураўскага і інш., a таксама тысячагодзьдзе дзяржаўнасьці Беларусі. На такія сьвяткаваньні зьбіраліся ўрачыстыя сходы з дакладамі на тэму дня і прынагоднымі выстаўкамі.
Сталая экспазыцыя партрэтаў беларускіх дзеячаў ад зараньня гісторыі — Рагвалода, Рагнеды, Еўфрасіньні Полацкай, Франьцішка Скарыны да пазьнейшых волатаў беларускага духу ў зале Беларускага рэлігійна-грамадскага цэнтра таксама іграе немалую выхаваўчую ролю.
У 1951г. пры унівэрсытэце Таронта (University Extension) быў арганізаваны курс беларусаведы, які трываў два акадэмічныя гады.
Ha стагодзьдзе Канады ў 1967 г. Дэпартамэнт грамадзянства і іміграцыі выдаў кнігу "Дрэва Канадыйскай сям'і", дзе паданы артыкул пра беларусаў Канады.
а) Канфэрэнцыі.
У 1967 г. на Другой канфэрэнцыі канадыйскіх славян прадстаўнік зрабіў даклад на тэму "Беларусы і канадская статыстыка". Падзея гэтая спрычынілася да арганізацыі БІНіМ у Канадзе, правядзеньня ККБКам падрыхтоўкі беларускага грамадства да цэнзусаў — перапісаў населыгіцтва Канады, якія адбываюцца кожныя пяць гадоў. I хіба найважнейшым з вынікаў было выяўленьне і вьшраўленьне ў 1979 г. скандалічнае памылкі ў дакумэнтах статыстыкі Канады, дзе ад пачатку 1930-х гадоў аж да 1979 г. беларуская мова фігуравала як дыялект расійскай.
Заснаваны ў 1967 г. Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе арганізаваў канфэрэнцыі пры унівэрсітэтах — у Кінгстане і Атаве. Цяпер ён стала бярэ ўдзел у навуковых канфэрэнцыях, асьветных справах.
У 1989 і 1991 гг. ККБК арганізаваў канфэрэнцыі прадстаўнікоў беларуска-га грамадства з усяе Канады. Гэтыя канфэрэнцыі, часткова фінансаваныя ўрадам Канады, апрача беларускага мелі зьмест і канадыйскі.
На заканчэньне Міжнароднага дзесяцігодзьдзя жанчыны (1975) ЗБЖК арганізавала канфэрэнцыю з выстаўкай кніг і выяўленчага мастацтва беларускіх жанчын, перадусім Канады.
Беларусы бралі ўдзел у канадыйскіх канфэрэнцыях "Правы і абавязкі" і розных іншых.
б) Фэстывалі.
У 70-х гадох кожны год Саюз Беларускае моладзі Канады браў удзел у "Караване" Таронта, арганізаваў у БР-ГЦ павільён "Менск", які на працягу тыдня наведвалі да трох тысяч канадыйцаў. Праз некалькі гадоў БІНіМ у Канадзе браў удзел у агульнаканадыйскіх фэстывалях Атавы "Бацькаўшчына", арганізоўваў там беларускі павільён.
На 125-я ўгодкі Канады, у 1992 г. ККБК удзелыгічаў у шматкультурным фэстывалі ў Музэі Сімко Каўнты, арганізаваў там свой беларускі павільён. У 90-х гадох ККБК браў удзел ва ўсіх шматкультурных фэстах горада Бэры, арганізуючы там беларускія павільёны.
в) Мастацкія выстаўкі.
ЗБЖК у 1969 г. арганізавала ў зале БР-ГЦ у Таронта выставу твораў Галіны Русак з ЗША, а ў 1975 г. — выставу твораў Івонкі Сурвілы з Канады.
Беларускі сьцяг ля ратушы Таронта. Кожны год, ад 1970-га па сёньня, 25 Сакавіка ля ратушы Таронта ад усходу да захаду сонца ўзьвіваецца бел-чырвона-белы сьцяг.
Сустрэчы беларусаў Паўночнай Амэрыкі. Адбываюцца яны кожныя два гады. Былі запачаткаваныя ў 1952 г. з ініцыятывы ЗБК, якое арганізавала іх у Таронта сем разоў.
Пабудова Беларускага Крыжа. Узведзены на тысячагодзьдзе хрысьціянства ў Беларусі ў прошчы Паўночна-амэрыканскіх мучаньнікаў у Мідляндзе (Антарыё). Для прошчы выдадзены беларускія малітоўныя карткі і паштоўкі Беларускага Крыжа. Штогод адбываюцца беларускія паломніцтвы да яго. Як выказаўся ў час казаньня адзін канадыйскі сьвятар, яны "ўносяць у прошчу, узбагачаючы нас, канадыйцаў, беларускую веру і культуру".
Удзел у палітычным жыцьці. 17 траўня 1973 г. сяброўка беларускіх арганізацыяў была назначаная Фэдэральным Міністрам для справаў шматкультуралізму (як прадстаўнік беларускай этнічнай групы ў Канадзе) сябрам Канадыйскае кансультатыўнае рады для справаў шматкультуралізму.
Ад ЗБК былі пададзеныя ўраду Канады пасланні: у справе іміграцыі і ў справе двумоўнасьці Канады, пасланне да Канадыйскае кансультатыўнае рады для справаў шматкультуралізму як пратэст супраць таго, што ў Канадзе беларусаў часта называюць расійцамі.
Агульныя сходы ЗБК прымалі рэзалюцыі-звароты да Задзіночаных Нацыяў у справе каляніяльнай і русіфікацыйнай палітыкі СССР у Беларусі.
Прадстаўнік ККБК, што рэпрэзэнтаваў беларусаў Канады ў Канфэрэнцыі вольных беларусаў, разам з прадстаўнікамі сусьветных арганізацыяў — украінцаў і балтаў, браў удзел у рэдагаваньні мэмарандуму да Генэральнае Асамблеі Задзіночаных Нацыяў у справе дэкалянізацыі Савецкага Саюзу.
Урачысты сход у 76-я ўгодкі БНР прыняў зварот да Генэральнай Асамблеі Задзіночаных Нацыяў у справе Курапатаў — генацыду беларускага народу, дакананага над ім сталінізмам.
Беларускія арганізацыі лістамі да ўрадавых дзеячаў выступаюць у абароне беларускіх інтарэсаў і, калі трэба, рэагуюць на выступленыгі сродкаў інфармацыі.
Арганізацыя дапамогі ахвярам Чарнобылю ў Беларусй Яна сталася адной з найважнейшых справаў, якой заняўся ККБК пасьля агульнага сходу 19 сакавіка 1989 г. Стараньнем рэфэрэнта рэпрэзэнтацыі ў 1989 г. быў заснаваны Канадыйскі фонд дапамогі ахвярам Чарнобылю ў Беларусі (Атава). Фонд гэты дзейны па сяньня.
У Лондане і Антарыё ў супрацоўніцтве з унівэрсытэтам арганізаваны праект, што мае заданьнем паправу здароў'я зубоў дзяцей у Беларусі.
Высновы. Беларуская пасьляваенная эміграцыя ў Канадзе зрабіла нямала для пашырэньня імя і ведаў пра Беларусь, яе культуру. Чаго яна не змагла зрабіць — гэта ўзгадаваць у беларускім нацыянальным духу сабе зьмену, народжанае тут пакаленьне. Гэта тлумачыцца перадусім малым лікам нацыянальна сьведамае беларускае эміграцыі. Ёсьць прадстаўнікі народжанага ў Канадзе пакаленьня, якія гутараць, чытаюць і пішуць па-беларуску і цікавяцца беларускай справай, але іх мала. Мала зрэшты тут і нас, прадстаўнікоў старэйшага пакаленьня.
Дзе б мы ні знаходзіліся, усведамляем сябе часткай беларускага народу. Мы носьбіты і стваральнікі беларускай культуры, спадкаемцы беларускіх гістарычных традыцыяў. I на нас ляжыць адказнасьць за будучыню Беларусі.
