|
Адам Мальдзіс (Мінск)
УРАДЖЭНЕЦ ТРОКЕНІК МАСТАК МАР'ЯН БОГУШ-ШЫШКА I ЯГО СПАДЧЫНА
Упершыню пра існаванне мастака, пісьменніка і падарожніка Мар'я-на Богуша-Шышкі я даведаўся восенню 1993 г., вяртаючыся з Браціславы, з чарговага Міжнароднага кангрэса славістаў, і гартаючы ў цягніку "Слоўнік польскіх пісьменнікаў на чужыне", падараваны вядомым кракаўскім беларусістам Здзіславам Нядзеляй. Там указвалася, што аўтар з такім выразна беларускім прозвішчам выдаў кнігі "Пра мастацтва", "Леанарда да Вінчы", напісаў працу "Нарыс гісторыі выяўленчага мастацтва на землях Вялікага Княства Літоўскага". Найбольш жа мяне зацікавіла тое, што Богуш-Шышка нарадзіўся ў Трокеніках, "недалёка ад Вільні". Выходзіла, што ён мой зямляк, бо Трокенікі тыя цяпер у Астравецкім раёне, непадалёку ад полацкага тракта, што вядзе на Вільнюс, каля самай беларуска-літоўскай граніцы. Не раз мне даводзілася бываць у гэтай прыгожай мясціне, дзе захавалася мураваная сядзіба — помнік архітэктуры XIX ст., рэшткі старога парку.
Падумалася тады, што добра было б адшукаць нашага земляка. Але дата яго нараджэння, 16 лютага 1901 г., тут жа выклікала сумненні: наўрад ці жывы.
Праз колькі месяцаў, ужо знаходзячыся ў Варшаве, на вечары ў былога Генеральнага консула Польшчы ў Мінску Тадэвуша Мысьліка, я выклаў мае сумненні яго жонцы, вядомаму гісторыку мастацтва Анне Пругар-Мысьлік. На маё здзіўленне, яна паведаміла, што — жывы. Але хварэе, ляжыць у хоспісе. Таму з кантактамі трэба спяшацца.
Вярнуўшыся ў Мінск, я тут жа напісаў ліст у Лондан князю Анджэю Цеханавецкаму, ганароваму сябру Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў, які ўжо нямала зрабіў дзеля вяртання на радзіму скарбаў культуры. Папрасіў яго сустрэцца з мастаком, прыгадаць яму пра Трокенікі, пра дом, у якім можна было б арганізаваць мастацкі музей, беларуска-польска-літоўскі культурны асяродак... Але ў адказ прыйшла сумная вестка: Мар'ян Богуш-Шышка памёр 28 студзеня 1995 г. ў лонданскім хоспісе святога Крыстофера ва ўзросце амаль 94 гадоў. Да ліста была прыкладзена ксеракопія артыкула-некралога Войцеха Фалькоўскага "Мар'ян Богуш-Шышка — мастак стагоддзя" з газеты "Tydzien Polski" (Лондан, 11 сакавіка 1995 г.). Характарыстыка "мастак стагоддзя" належыць не аўтару артыкула, а славутаму англійскаму крытыку Эрыку Ньютану, які даў яе нашаму земляку ў 1959 г., пазнаёміўшыся з яго творамі.
У артыкуле В. Фалькоўскага указаны асноўныя даты жыццёвага і творчага шляху мастака. Паходзіў ён з заможнай сям'і, якая дала сыну добрую адукацыю. Атрымаўшы ў падарунак акварэлі, маляваць ён пачаў у чатыры гады. Закончыўшы гіманзію, Мар'ян Богуш-Шышка тры гады вучыўся выяўленчаму мастацтву ў Віленскім універсітэце (асабліва плённа — у Фердынанда Рушчыца) і чатыры гады — у Кракаўскай акадэміі. Потым выкладаў маляванне ў розных навучальных установах. Акрамя жывапісу займаўся таксама матэматыкай: у гэтай галіне ведаў ён нават здабыў навуковую ступень і выдаў кніжку.
У 1939 г. Мар'ян Богуш-Шышка быў мабілізаваны ў польскую армію, удзельнічаў у баях, трапіў у палон. Да канцы вайны знаходзіўся ў канцэнтрацыйных лагерах. Пасля вызвалення яго выклікаў у Італію стрыечны брат — генерал Зыгмунт Богуш-Шышка. Сярод польскіх салдат і афіцэраў, якія там апынуліся, арганізаваў курсы па гісторыі мастацтва, вучыў ахвотных маляванню. 11 лістапада 1946 г. прыбыў у Англію, дзе кіраваў Школай мальбертнага жывапісу, якую скончылі многія славутыя майстры. Сям'я ж засталася ў Кракаве: сын Анджэй цяпер там прафесар педагагічнай псіхалогіі, а ўнучкі скончылі Акадэмію мастацтва.
Аднак у артыкуле Войцеха Фалькоўскага нічога не гаварылася пра лёс мастацкай спадчыны Мар'яна Богуша-Шышкі. Зноў паляцелі лісты ў Лондан. На гэты раз — у два адрасы: Анджэю Цеханавецкаму і ў Пасольства Беларусь
Першым адгукнуўся факсам нашчадак князёў Мсціслаўскіх і Заслаўскіх. 16 кастрычніка 1995 г. ён паведаміў:
"Я толькі што наведаў Лэдзі Сіселі Сондэрс, удаву Мар'яна Богуша-Шышкі. Доўга гаварыў па тэлефону з яго ўнучкай (ад першага шлюбу) паняй Алай Богуш-Добаш. У прынцыпе справа выглядае добра. З паняй Добаш я пабачуся ў Кракаве 7 лістапада, перад маім прыездам у Мінск. Паведамляю табе яе адрас: вуліца Цэляровска, 17, кв. 29, 31-414, Кракаў.
Сям'я напэўна перадасць частку спадчыны Майстра музею ў Трокеніках. Павінна яна, аднак, быць упэўнена, што такі музей паўстане і што сядзіба ў Трокеніках стане сапраўдным цэнтрам польска-беларуска-літоўскага культурнага ўзаемадзеяння.
Пакуль нам удасца давесці ўсю справу да фінішу, я прапанаваў бы, каб паню Алу Богуш-Добаш (з мужам) запрасілі беларускія ўлады, каб яны змаглі пабачыць Трокенікі і ўсё абмеркаваць на месцы. Праезд яны апла-цяць самі, а гасціннасць — гэта ўжо ваша справа і прывілей. Дадам, што праектуецца Музей сям'і Шышкаў-Богушаў у Пшэгажалах каля Кракава (архітэктар Адольф — яго сын, а таксама сам Мар'ян). Таму Беларусь павінна зрабіць сваю справу хутка. Прашу гэтае пытанне паставіць на пасяджэннях Беларуска-польскай камісіі ў Мінску, дзе я павінен зноў старшынстваваць".
Аднак на пасяджэннях камісіі па абмену мастацкімі каштоўнасцямі Анджэй Цеханавецкі, ганаровы доктар Беларускага дзяржаўнага універсітэта і ганаровы грамадзянін горада Заслаўя, на жаль, не старшынстваваў. У кастрычніку 1995 г. з ім здарыўся ў Рыме няшчасны выпадак, і ён надоўга трапіў у шпіталь. На пасяджэннях камісіі, у Мінску і ў Дудзічах пад Мінскам, мы не раз добрым словам успаміналі свайго патрабавальнага старшыню. Імя Мар'яна Богуша-Шышкі не раз згадвалася і беларускімі і польскімі дзяржаўнымі дзеячамі і вучонымі. А Трокенікі выстройваліся ў адзін шэраг з Дудзічамі Ельскіх, Бачэйкавам (на Віцебшчыне) Цеханавецкіх — у шэраг даўніх асяродкаў культуры, якія трэба аднавіць, якім трэба даць "другое дыхание". Польскі бок пагадзіўся з маёй прапановай, падтрыманай пісьмова і Цеханавецкім, што Трокенікі павінны стаць супольным, беларуска-польска-літоўскім культурным асяродкам.
Назаўтра ж пасля заканчэння работы камісіі ў Цэнтр імя Францыска Скарыны прыйшоў ліст ад Уладзіміра Шчаснага, пасла Беларусі ў Вялікабрытаніі. Ліст гэты варта прывесці цалкам — як сведчанне клопатаў нашых дыпламатаў пра духоўную спадчыну, культурныя кантакты:
"Прашу прабачэння за затрымку адказу на Ваш ліст ад 19.06.95 года адносна мастацкай спадчыны Мар'яна Богуша-Шышкі, які нарадзіўся ў в. Трокенікі Астравецкага раёна і памёр на пачатку гэтага года ў Лондане.
Справа ў тым, што ліст даволі доўга блукаў, пакуль трапіў у Пасольства. Да таго ж давялося мець справу з брытанцамі, у якіх жыццё распісана на месяцы ці нават гады наперад, і таму мусіш цярпліва чакаць прызначанай сустрэчы. Вялікую дапамогу аказаў А. Цеханавецкі. [...]
30 кастрычніка я наведаў удаву Мар'яна Богуша-Шышкі пані Сіселі Сондэрс (Dame Cicely Saunders). Дарэчы, яна сама з'яўляецца выдатнай асобай, бо ў 60-я гады заснавала першы ў свеце хоспіс (установа, дзе знаходзяцца ў апошнія дні жыцця невылечна хворыя). Пасля смерці мужа засталася вялікая колькасць карцін. Амаль усе яны развешаны ў будынку хоспіса, бо большасць з іх і была спецыяльна для яго напісана. Таму перадаць іх для экспанавання ў музей у Трокеніках будзе, відаць, немагчыма. Але засталася таксама значная колькасць акварэляў, малюнкаў і літаграфій, якія могуць быць перададзены для экспазіцыі ў новым музеі. Засталіся таксама некаторыя фатаграфіі, з якіх можна зрабіць копіі; пэндзлі, а таксама кнігі, у тым ліку манаграфія аб яго творчасці і зборнік напісаных ім артыкулаў пра мастацтва.
Значная колькасць карцін і амаль усе фатаграфіі з ранейшага жыцця знаходзяцца ў Кракаве, дзе жыве сын ад першага шлюбу і ўнучка, якая і займаецца спадчынай мастака.
Справа ў тым, што музей, прысвечаны Мар'яну Богушу-Шышку і яго сыну, вядомаму архітэктару, які рэстаўраваў Вавельскі замак, мяркуецца стварыць і ля Кракава.
Яразмаўляў па тэлефоне з унучкай мастака пані Алай Богуш-Добаш. Яна спачатку даволі насцярожана аднеслася да ідэі. Адной з прычын гэтай насцярожанасці з'яўляецца тое, што, на яе думку, можа так здарыцца, што Мар'ян Богуш-Шышка будзе прадстаўлены не як польскі, а як беларускі мастак, што было б супраць волі нябожчыка. Пані Богуш-Добаш жадала б таксама ведаць, у якім стане будынак, ці будзе гэта толькі музей або таксама культурны цэнтр. Відаць, варта накіраваць ёй фатаграфіі будынка і месца, а таксама акрэсліць канцэпцыю музея. Калі ўсё будзе больш-менш узгоднена, яна хацела б наведаць Трокенікі. На маю думку, было б лепш, каб яна трапіла туды праз Вільнюс. Беларускае Пасольства ў Вільнюсе дапамагло б з транспартам.
Вельмі зацікаўлена і вельмі добразычліва паставілася да ідэі [музея ў Трокеніках. —А.М] удава мастака. На яе думку, сам М. Богуш-Шышка быў бы вельмі рады такой прапанове.
Наогул сама ідэя стварэння музея бачыцца вельмі рэальнай. Відаць, варта падумаць над яго канцэпцыяй. У якасці доказу таго, што польскасць мастака будзе прадстаўлена дастаткова выразна, быў прыведзены прыклад з домам-музеем А. Міцкевіча ў Навагрудку.
Такім чынам, магчымасць атрымання экспанатаў даволі рэальная. Цяпер шмат што будзе залежаць ад актыўнасці беларускага боку. Пасольства гатова аказаць любую магчымую дапамогу.
У дадатак перасылаю кнігу пра мастака і зборнік напісаных ім артыкулаў пра мастацтва, фатаграфіі, падараваныя пані Сіселі Сондэрс".
Да ліста былі прыкладзены некалькі фотаздымкаў, адзін з якіх тут рэпрадукуецца, і дзве кнігі — "Пра мастацтва" Мар'яна Богуша-Шышкі, выдадзеная ў Лондане ў 1982 г., і альбом "Мар'ян Богуш", падрыхтаваны Галерэяй Дрыяна ў 1977 г. Яны, безумоўна, патрабуюць асобнай грунтоўнай рэцэнзіі ці агляду. Тут жа выкажу некалькі беглых заўваг і меркаванняў.
Зборнік "Пра мастацтва" сведчыць аб шырыні кругагляду яго аўтара. У кнігу ўключаны артыкулы пра Я. Матэйку, П. Сезана, П. Пікасо і іншых майстроў еўрапейскага мастацтва. Як і трэба было чакаць, многа матэрыялаў пра творцаў, што нарадзіліся і жылі на тэрыторыі Заходняй Беларусі, Віленскага краю (Ірэна Якубоўская, Галіна Сукенніцкая, Мар'ян Касцялкоўскі, Юзаф Чапскі). Побач з рэцэнзіямі-аглядамі канкрэтных выставак — філасофскі роздум аб прызначэнні мастацтва і жыцця ўвогуле.
У альбоме "Мар'ян Богуш" прадстаўлены рэпрадукцыі яго каляровых і чорна-белых твораў. Нашага земляка асабліва прываблівала біблейская праблематыка. У творах на гэтую тэму, асабліва пра ўкрыжаванне Хрыста, ён дасягнуў сапраўдных творчых вышыняў. Разглядаючы рэпрадукцыі, згадваеш словы В. Фалькоўскага пра тое, што на карцінах Мар'яна Богуша-Шышкі "вонкавае святло, што падае на палатно, адбіваецца, амаль праменіцца святлом унутраным. Матэрыял ператвараецца ў святло". Каля 60-ці такіх твораў знаходзяцца ў хоспісе святога Крыстофера.
Да альбома прыкладзены падрабязная біяграфія мастака, водгукі друку на яго творчасць, бібліяграфія. У біяграфіі ёсць звесткі пра яго бацькоў — дваран Антона Богуша-Шышку і Станіславу з Козелаў-Паклеўскіх, іх нялёгкі лес. Падрабязна гаворыцца пра дзіцячыя гады мастака, якія прайшлі ў бабуліным маёнтку Верачата над возерам Нарач. А ў 20-я гг. Богуш-Шышка разам са сваёй жонкай Зофіяй жыў у Кобрыне. Адным словам, беларускага матэрыялу ў кнізе нямала.
Ідэя пра стварэнне ў Трокеніках культурнага асяродка імя Мар'яна Богуша-Шышкі знайшла добры водгук на Астравеччыне. Уладзімір Шчасны, беларускі пасол у Лондане, у час свайго прабывання на вечары, прысвечаным памяці Іосіфа Гашкевіча, сустрэўся ў Мінску з загадчыцай аддзела культуры Астравецкага райвыканкама Данутай Чарнушэвіч, абмеркаваў з ёй арганізацыйныя пытанні. Але цяжкасцей наперадзе багата. Галоўнае ж — патрэбна добрая воля на самых розных узроўнях.
А днямі ад Анджэя Цеханавецкага, які ўжо знаходзіцца дома, прыйшоў кароткі ліст: "Лэдзі Сіселі Сондэрс збіраецца ў Трокенікі, зрэшты наперакор волі сям'і. Не ведаю, як падзеі апошніх дзён паўплываюць на гэтае падарожжа".
Летам 1996 г. Сіселі Сондэрс пабывала ў Трокеніках.
