Аўтар: Дзюн-iцi Сато Кнiга: Беларусь - Расія - Японія = Беларусь - Россия - Япония: Матэрыялы Першых Астравецкіх краязнаўчых чытанняў. прысвечаных памяці Іосіфа Гашкевіча / Рэд. Г. Брэгер і інш. - Мн.: ННАЦ імя Ф. Скарыны. 1997. - 130 с. - (Беларусіка = Albaruthenica; Кн. 8) Год: 1997 Раздзел: Даследаванні па гісторыі і культуры замежжа Краiна: Японія Крыніца: Беларуская інтэрнэт—бібліятэка: http://kamunikat.org/

Дзюн-іці Сато (Токіо)

ІОСІФ ГАШКЕВІЧ I ПЕРШЫЯ ЯПОНСКІЯ СТУДЭНТЫ Ў ПЕЦЯРБУРГУ

Ужо даўно было ўстаноўлена, што Іосіф Антонавіч Гашкевіч у лютым 1865 г. (за два-тры месяцы да свайго ад'езду з Японіі) у час перамоў у Эда параіў прадстаўнікам японскага ўрада паслаць маладых людзей вучыцца ў рускую сталіцу за казённы кошт і выказаў гатоўнасць суправаджаць іх на сваім зваротным шляху ў Пецярбург.

У хуткім часе японскі бок згадзіўся з гэтай прапановай і тэрмінова падабраў шэсць чалавек з самурайскага саслоўя. У сярэдзіне жніўня ўсе шасцёра сабраліся ў Хакадатэ, адкуль і павінны былі адправіцца на рускім судне. Але I. А. Гашкевіч разам са сваім пасынкам Уладзімірам адправіўся з Хакадатэ ў Нікалаеўск-на-Амуры яшчэ ў пачатку мая, і японцам давялося плыць больш за паўгода на борце іншага судна без апекі былога консу­ла. Яны сышлі з карабля ў французскім порце Шэрбур 25 сакавіка 1866 г., адтуль паехалі па сушы праз Парыж і Берлін і нарэшце прыехалі ў Пецяр­бург 1 красавіка.

Згодна з дарожнымі нататкамі японца Ямаучы Сакудзаэмон, які займаў становішча старэйшага ў групе студэнтаў, на вакзале ў Пецярбургу іх сустрэў Уладзімір, прыёмны сын I. Гашкевіча, і прывёз да сябе на кватэру. Павячэраўшы разам з Іосіфам Антонавічам, яны адправіліся ў наняты пансіён. Так пачалося іх жыццё ў Пецярбургу.

Грунтуючыся на архіўных матэрыялах, можна сцвярджаць, што Гашкевіч у справах японскіх студэнтаў аказаў поўнае садзеянне хакадацкаму губернатару Коідэ Яматонакамі, адказнаму з японскага боку. У кнізе рускай япаністкі Г. Івановай "Рускія ў Японіі XIX - пачатку XX стагоддзяў" (1993), прыведзены пераклад лістоў губернатара Коідэ да Гашкевіча, якія перадаў яму Ямаучы ў Пецярбургу. У адным з лістоў гаворыцца: "Адсылаючы вучняў да Вас у Расію, літасціва прашу Вас не пакінуць іх Вашым апекаваннем, гэтак жа як хадайніцтвам аб іх перад Вашым урадам; а таксама прашу Вас, калі яны будуць парушаць умовы навучальных устаноў, у якіх яны будуць знаходзіцца, ці выяўляць нестараннасць да навук, або дрэнна сябе паводзіць, прымаць супраць гэтага належныя меры. Канешне, кожнаму ў набыцці ведаў многа садзейнічаюць прыродныя таленты, але я вельмі хацеў бы, каб гэтыя вучні, вярнуўшыся ў Японію, пераўзыходзілі адукаванасцю і паводзінамі тых вучняў, якія ў гэты час навучаюцца ў іншых дзяржавах, і тым заслужылі б агульную пахвалу сваіх суайчыннікаў".

Дублікат гэтага ліста быў надрукаваны яшчэ ў 1942 г. японскім гісторыкам X. Хара, і мы даведваемся, што пераклад ахопліваў менш чвэрці ўсяго тэксту. У гэтым жа лісце губернатар Коідэ падрабязна тлумачыў Гашкевічу, што ён вырашыў адаслаць студэнтаў у Расію праз Еўропу з-за сезоннай немагчымасці паездкі па сібірскаму маршруту, і канкрэтна ўказваў фінансавыя крыніцы для іх знаходжання і вучобы ў расійскай сталіцы. У артыкуле X. Хара таксама быў надрукаваны і японскі пераклад адказу Гашкевіча на гэты ліст, у якім Іосіф Антонавіч паведамляў аб прыездзе японцаў і сваім атрыманні пераводнага вэксаля на суму ў 15 тысяч мексіканскіх долараў ад Ямаучы, а таксама абяцаў заступніцтва японцам пры адабрэнні задумы навучання рускім Міністэрствам замежных спраў.

Ямаучы Сакудзаэмону, народжанаму ў 1836 г. у Эда, у той час было 30 гадоў. Ён быў сынам саветніка сярэдняга рангу сёгунскага ўрада. У 1855 г. ён пачаў свой чыноўніцкі стаж памочнікам сакратара архіўнага аддзела па востраву Эдза (цяперашні Хакайда). У 1858 г. Ямаучы назначылі выконваючым абавязкі малодшага сакратара Хакадацкага губернатарства, і ён пачаў служыць у канторы порта Кусюнкатан (цяперашні Корсакаў на Сахаліне). Праз чатыры гады ён быў пераведзены ў пасёлак Сямані на паўднёвы бераг Хакайда, далёка на ўсход ад Хакадатэ. Але, відаць, напрыканцы 1864 г. ён пачаў працаваць у аддзеле прыёму чужаземцаў губернатар­ства ў Хакадатэ. Там, мажліва, ён і мог пазнаёміцца з I. Гашкевічам і Уладзімірам перад іх ад'ездам з Хакадатэ.

Ёсць падставы меркаваць, што губернатар Коідэ выбраў са сваіх падначаленых менавіта Ямаучы, каб даручыць яму нагляд за астатнімі прэтэндэнтамі навучання за мяжой, якіх падабралі ў Эда і якія, акрамя аднаго, з'яўляліся юнымі курсантамі дзяржаўнага вучылішча "Каісэісё". Старэйшаму з іх (Агата Дзёдзіра) было 22 гады, а малодшаму (Кадзава Сэідзіра) — 13 гадоў. Астатнім адпаведна 19 (Іцікава Бункіці), 16 (Ацукі Хікагора) і 15 (Танака Дзіра) гадоў. Ніхто з іх да гэтага не вывучаў рускай мовы. Першапачаткова вырашылі, што студэнтаў будзе суправаджаць 22-гадовы Сіга Уратора, афіцыйны перакладчык губернатарства, але незадоўга да адплыцця рускай эскадры ад берага Хакадатэ (15 верасня 1865 г.) гэтае рашэнне было адменена.

Невядома, як японцы займаліся вывучэннем рускай мовы ў Хакадатэ і на борце рускага карвета "Богатырь", на якім яны плылі больш за паўгода ў Еўропу. Зусім мажліва, што перакладчык Сіга Уратора даваў ім уводны курс, і яны маглі карыстацца "Японска-рускім слоўнікам", складзеным і надрукаваным I. Гашкевічам у 1857 г. Устаноўлена, што Сіга меў экземп­ляр гэтага слоўніка, падараваны яму Гашкевічам у Хакадатэ, і што ён у 1862 г. вёў аднагадовы курс рускай мовы для службоўцаў губернатарства.

Мы ведаем толькі, што на час прыезду Ямаучы ўдалося амаль цалкам авалодаць рускай мовай і ён мог граматна пісаць па-руску. У цяперашніх яго нашчадкаў захоўваецца фатаграфія групы японскіх студэнтаў, зробленая ў Пецярбургу 29 красавіка (15 сакавіка па тагачаснаму японскаму стылю) 1866 г., амаль праз месяц пасля іх прыезду. Фатаграфія суправаджаецца даволі вялікім надпісам, уласнаручна зробленым Ямаучы. Надпіс прыводзіцца тут з нашымі выпраўленнямі нязначных памылак у арфаграфіі ды знаках прыпынку, а ў дужках адзначаюцца грубыя памылкі ў арыгінале, якія мы выправілі ў друкаваным тэксце. Нам вельмі дапамагло ў разборы тэкста прачытанне прафесара Яўгена Генрыхавіча Спальвіна (1872-1933), апублікаванае ў японскім часопісе ў 1930 г. Вось так выглядае надпіс:

"Где недостаетъ простыхъ силъ, тамъ прибегають (пробегаютъ) къ ис­кусству, когда не могуть осуществить (осуществовать) чего въ ближайшее время, то не упускають изъ виду въ будущей дали, воть въ чемъ заключается превосходство Запада, вотъ что должны стараться усвоить иностранцы.

Россія — и соседнее и дружественное нашъ(наше) государство, можно ли не чувствовать ея влияния! Но Япония, хотя съ сотворенія міра и про­шло более десяти тысяч летъ, въ первый разъ посылаетъ сюда своих уче-никовъ. При такихъ милостяхъ, имеющих весъ горы, что можемъ мы сде­лать съ нашим теломъ легкимъ, какъ листъ, — остается только въ стыде о своей неспособности выразить это на бумаге.

1866 года, 2-го года "Кеиоо" правленія Японского Государя (Японскаго Государа Кеиоо 2-й годе правления), въ марте (въ 3-й луне) въ русской столице Петербурге японецъ Ямаучи съ почтениемъ сделалъ(сделать) эту надпись".

Як вядома, нягледзячы на шчырае жаданне і намаганні абодвух бакоў, нікога з японцаў не прынялі ў вышэйшыя навучальныя ўстановы, і ім давялося працягваць заняткі рускай мовай з прыватнымі выкладчыкамі. Праз год, у красавіку 1867 г., спаслаўшыся на хваробу, Ямаучы першым пакінуў таварышаў і вярнуўся ў Японію. Астатнія да ліпеня 1868 г. таксама пакінулі Пецярбург па адзыўной грамаце ў сувязі з дзяржаўным пераваротам у Японіі. Толькі Іцікава Бункіці змог застацца ў Пецярбургу і, жывучы ў графа Яўфімія Васільевіча Пуцяціна, працягваў вывучаць мову, гісторыю, матэматыку пад кіраўніцтвам пісьменніка Івана Аляксандравіча Ганчарова і іншых выкладчыкаў. Ён вярнуўся нарадзіму ў верасні 1873 г. Мяркуецца, што яго веданне французскай мовы дапамагала яму ў стасунках са знатнымі кругамі Пецярбурга, а багацце і высокае званне яго бацькі (ён быў рэктарам дзяржаўнага вучылішча "Каісэісё" і знаёмы Я. Пуцяціна) давалі яму пэўную свабоду дзеянняў. Пасля вяртання ён некалькі гадоў працаваў спецыялістам у Міністэрстве замежных спраў, а потым стаў прафесарам Такійскай акадэміі замежных моваў, дзе вучыўся Футабатэі Сімэі і многія іншыя піянеры японскай русістыкі.