|
А. Пяткевіч
(г. Гродна)
АСВЕТНІЦКІ КІРУНАК ТВОРЧАЙ ДЗЕЙНАСЦІ САКРАТА ЯНОВІЧА
Асветніцкая ідэя праходзіць праз усю літаратуру Беларусі апошніх двух стагоддзяў. Жорсткія рэпрэсіі, якія цярпеў беларускі рух, моцна затармазілі развіццё нацыі, і літаратурнае слова, дзякуючы сваёй грамадскай аператыўнасці, даступнасці, заўсёды было лепшым абуджальнікам народнага духу. Літаратура, акрамя сваёй непасрэдна эстэтычнай ролі, вучыла народ бачыць сябе як нацыю, бачыць і цаніць сваю гісторыю, культуру, мову, шанаваць сваю самастойнасць. Натуральна, што асабліва інтэнсіўна (не было ідэалагічнага ціску) гэтую місію выконвала беларуская літаратура за мяжою, у тым ліку і ў Польшчы.
Сакрат Яновіч, які годна прадстаўляе тут беларускую літаратуру, — мастак глыбокі, схільны да разваг, да філасофскага асэнсавання свету і чалавека ў ім. Аднак такая асаблівасць яго таленту не перашкаджае заставацца і асветнікам, быць павучальна зарыентаваным у сваім імкненні адкрываць чытачу Беларусь, тлумачыць яе лес, яе спадчыну. Проста беларускі пісьменнік, як правіла, не можа не быць асветнікам.
Трактоўка беларускай рэчаіснасці ў Сакрата Яновіча далёкая ад усякай ідылічнасці і вызначаецца суровай праўдзівасцю, нават жорсткасцю ацэнак і вывадаў. Гэта пазіцыя пісьменніка, але і мера ўздзеяння на чытача, якая мае глыбокі дыдактычны сэнс.
Сакрат Яновіч вядомы як празаік, які карыстаецца пераважна малой формай выказвання — абразок-мініяцюра, эсэ, паэтычная рэфлексія ў прозе. У творах паказваецца часцей жыццё паміж вёскаю і горадам, паміж традыцыйнай народнай культурай і сучаснай масавай субкультурай, паміж селянінам-працаўніком і цяперашнім нядаўнім гараджанінам, што вельмі спяшаецца засвоіць урбаністычныя здабыткі цывілізацыі, ды пераймае найбольш знешнія, прымітыўныя іх праявы. Гэты драматычны разлом жыцця праходзіць урэшце праз асобу чалавека, які ў Сакрата Яновіча псіхалагічна дэградуе, утвараючы дзіўны маральны гібрыд — сімбіёз «расійскага халопа» і «служанкі варшаўскае пані», акрэслены аўтарам то з жалем, то з едкім сарказмам.
Адлюстроўваючы разбурэнне традыцыйных народных асноваў жыцця, пісьменнік прымушае думаць пра сённяшні шлях беларуса. Невыпадкова адна з замалёвак называецца «Занатоўкі для памяці». Там вясковая бабуля, такая па-чалавечы натуральная і простая, памерла падчас маленства героя-апавядальніка, і гэтая сітуацыя шматзначная, таксама як і заўвага аўтара пра тое, што паэзія беларускай вёскі ніколі не стваралася ў самой вёсцы.
Вядома, павучальны пачатак у мініяцюрах Сакрата Яновіча звычайна не адкрыты. Але аўтар у многіх творах зусім не цураецца такой прапаведніцкай адкрытасці. Тым больш, што жанравая форма яго апавяданняў-замалёвак свабодная, умяшчае і рысы развагі-прытчы, і лірычнага маналога, і фабульнай дзеі, урэшце, мяжуючы з эсэ. Таму апеляцыя да чытача-суразмоўцы ў творах адчувальная. І аўтарскае абурэнне і гнеў, шкадоба і смутак, а то і замілаванне «працуюць» на пропаведзь самапавагі, шанавання роду і яго здабыткаў, мацавання тых жа народных асноваў. Бывае, прарываецца ў С. Яновіча і шчымліва-лірычная споведзь аб прыгожым і адначасна знявечаным, як у замалёўцы «Беларускаму слову», што ставіцца на ўзровень малітвы. А то загучыць у пісьменніка і публіцыстычна патрабавальная нота, хаця гэта часцей ў творах буйнога жанру. Увогуле ж апавяданні — пераважна адбіткі чалавечых гісторый, якія нясуць у сабе глыбокія маральныя ўрокі, або гэта аўтарскія рэфлексіі пра тое, як трэба жыць.
У буйных творах пісьменніка — аповесцях «Сцяна», «Самасей», — дзе вядзецца цяжкая дыскусія пра жыццё як магутную сілу, што няспынна гоніць-праследуе чалавека, пра механічную сістэму гэтага жыцця ў таталітарным грамадстве, павучальны маральна-рытарычны пачатак асабліва выяўлены ў дыялогах. Іх многа ў творах. Герой пісьменніка ўвесь час палемізуе са сваімі апанентамі, якія нярэдка — часціны яго ўласнага «я», яго двайнікі. Палеміцы спрыяюць і аўтарскія рацыянальна-дыдактычныя, часта парадаксальныя філасофскія выслоўі, што кандэнсуюць шмат якія ісціны жыцця. Увогуле ж гаворка тут вядзецца нервова-напружаная, усхваляваная, не без публіцыстычнай завостранасці і такім чынам мае немалы каэфіцыент карыснага асветніцкага дзеяння.
Арганічныя таму ў творчасці С. Яновіча кнігі пра Беларусь, яе гістарычныя шляхі, пра родны кут, дзе асветніцкая задача галоўная. У эсэ «Даліна, поўная лёсаў» (1993) яна, гэтая задача, не дэманструецца і не выглядае істотнаю. Бо перад намі падрабязная, у асноўным побытавая хроніка маленства, юнацтва аўтара, упісаная ў вобраз вяскова-местачковага асяроддзя ваенных і паваенных гадоў. Але гэтая звычайная плынь жыцця, падсветленая аўтарскім адчуваннем, добра выяўляе і светлае, маральна здаровае, і нізкае, што назіралася ва ўмовах тагачаснай польскай дзяржавы ў правінцыйным кутку Беласточчыны. Куды вядзе чалавека, асабліва маладога, сцежка з гэтай роднай даліны? Часцей за ўсё ў горад, да якога, на думку аўтара, заўсёды цягнулася вёска. У выніку там з'яўляецца, паводле саркастычнага вызначэння пісьменніка, «тып сучаснага метыса». Аўтар эсэ «Даліна, поўная лёсаў» апелюе, урэшце, да народнай маральнасці і прымушае задумацца пра перспектывы жыцця беларускага чалавека.
Кнігі С. Яновіча «Беларусь, Беларусь» (1987) і «Тэра інкогніта Беларусь» (1993), выдадзеныя на польскай мове і адрасаваныя найперш польскаму чытачу, асабліва палітычнай і навуковай інтэлігенцыі, з'яўляюцца своеасаблівымі беларусазнаўчымі трактатамі. Але гэта не столькі навуковыя распрацоўкі, колькі палемічная публіцыстыка, якая дае вельмі багатую і аргументаваную інфармацыю пра беларускую гісторыю, асабліва пра беларуска-польскія гістарычныя і культурныя адносіны і разам з тым салідна і годна сцвярджае самастойны шлях Беларусі, яе шматлікія прыярытэты, яе духоўныя набыткі. Гэтыя кнігі — рэдкі жанр у сучаснай беларусістыцы. У іх лучацца ў адзіным цэлым гістарычныя назіранні, мемуары, палітычная палеміка, культуралагічнае даследаванне, урэшце, аўтарскі голас патрыёта і інтэлігента-эрудыта, які імкнецца аднавіць ісціну пра сваю бацькаўшчыну і свой народ. Кнігі адрасаваліся і беларускаму чытачу, які на Беласточчыне чытае і па-польску, каб ён, мясцовы чытач, думаў пра свой род і свае дзяржаўныя традыцыі. С. Яновіч, заўсёды схільны да алагізмаў, парадоксаў, мудрых выслоўяў, завяршае сваю кнігу «Беларусь, Беларусь» такой сентэнцыяй: «Не намерваўся пісаць манаграфію, а толькі гаварыць пра тое, аб чым не думаем, а павінны думаць, і пра тое, чаго не ведаем, а што ведаць трэба, і пра тое, як далёкае бывае нам блізкім — а датычыць тое ўсіх у гэтай частцы зямнога шара».
Працягам згаданых кніг з'яўляецца шматлікая публіцыстыка пісьменніка, раскіданая па розных польскіх, а ў апошні час і беларускіх перыёдыках. Тут — тое ж імкненне даць недасведчанаму ці прадузятаму чытачу веды пра Беларусь, высветліць у арыгінальнай і зноў жа палемічнай аўтарскай інтэрпрэтацыі розныя сутнасці яе жыцця, перакрэсліць стэрэатыпы, якіх набралася шмат у гэтай галіне. Тут жа — рэпартажы-дзённікі С. Яновіча з паездак па Еўропе і Паўночнай Амерыцы, што друкаваліся ў тыднёвіку «Ніва». Яны, вядома ж, цікавыя пазнавальнай інфармацыяй. Але не менш цікавыя і беларусазнаўчым зместам, як гэта ні дзіўна. Бо, распавядаючы пра розныя мясціны і народы, аўтар зноў і зноў шукае там беларушчыну — беларускія традыцыі, норавы... Робіць адпаведныя аналагі, разважае, ацэньвае і такім чынам змушае чытача шукаць, думаць. Вучыць пазнаваць Беларусь.
Літаратура існуе дзеля таго, каб узбагачаць і ачышчаць душы, выхоўваць пачуццё дасканаласці. Але яна не выключак і рацыянальна-ўжытковай задачы — даваць веды, развіваць прагу да іх. Веды найперш пра вялікае і дарагое. У нашай літаратуры — пра нас саміх. Бо пытанне «Хто мы такія?» ужо больш як стагоддзе не траціць свае вастрыні. І літаратура сапраўды інтэлектуальная не можа не быць заангажаванай на гэтым пытанні. Сказанае мае прамое дачыненне да Сакрата Яновіча.
