|
А. Майнічава
(г. Новасібірск)
БЕЛАРУСЫ Ў ПРЫОБ'І
Сярэдзіна XIX — пачатак XX стагоддзя
Ад характару рассялення ў значнай меры залежыць захаванне этнічных традыцый. На спецыфіку этнічнай сітуацыі ў розных рэгіёнах уплываюць розныя фактары, такія, як памеры груп, іх сацыяльны статус, час пасялення, суадносіны часовага і пастаяннага пасялення, характар рассялення і інш. Таму важна разгледзець дынаміку і колькасныя значэнні для насельніцтва Прыоб'я ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя, у прыватнасці для выхадцаў з Віленскай, Віцебскай, Гродзенскай, Мінскай і Магілёўскай губерняў, частка з якіх была этнічнымі беларусамі.
Насельніцтва рэгіёнаў Прыоб'я, напрыклад Томскай губерні, характарызавалася поліэтнічнасцю пры колькаснай перавазе ўсходніх славян. Згодна Спісу населеных месцаў Томскай губерні 1859 года, з 654 900 жыхароў усходнія славяне складалі 91,04 працэнта, сярод якіх трэцяе месца па колькасці пасля рускіх і ўкраінцаў займалі беларусы . Па дадзеных матэрыялах для вывучэння перасялення ў Сібір, якія сталі вынікам шматгадовых даследаванняў, якія праводзіліся ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя, у 1895 годзе ў Томскую губерню для асваення казённых земляў накіроўвалася з Віцебскай губерні 11 сем'яў (54 чалавекі), для рассялення на кабінетных землях — 5 сем'яў (21 чалавек), з Магілёўскай губерні рассельвалася на кабінетных землях 28 сем'яў (175 чалавек), з Мінскай губерні перасялілася на казённыя землі 3 сям'і (11 чалавек) .
У 1896 годзе паток перасяленцаў з беларускага эканамічнага раёна вырас. Больш за ўсё ў Томскую губерню накіроўвалася з гэтага раёна выхадцаў з Віцебскай губерні — 297 сем'яў, што складала 1833 чалавекі (на казённыя землі), і 50 сем'яў — 284 чалавекі (на кабінетныя землі). У тым жа годзе перасялілася таксама з Гродзенскай губерні 9 сем'яў (41 чалавек), з Віленскай — 9 (50 чалавек), з Магілёўскай — 139 сем'яў (803 чалавекі).
У наступным, 1897 годзе, колькасць перасяленцаў некалькі знізілася, аднак з Гродзенскай губерні перасялілася 3 сям'і (20 чалавек), з Віленскай — 10 (68 чалавек), з Магілёўскай — 82 (569 чалавек), з Віцебскай — 190 (1198 чалавек), з Мінскай — 19 сем'яў (190 чалавек).
За два гады з Томскай губерні выехала 34 сям'і беларусаў (183 чалавекі), што дае малы працэнт жадаючых памяняць новае месцажыхарства. Не ўсе, хто выязджаў з Томскай губерні, намерваліся вярнуцца на радзіму, некаторыя аселі ў іншых сібірскіх і расійскіх губернях. Прычыны ад'езду былі розныя: не ўдалося добра ўладкавацца на новым месцы, зямля аказалася неўрадлівай, дрэнна прынялі старажылы, не аказалася ў суседзях землякоў, сям'я страціла галаву сям'і, у сям'і было мала мужчын і таму цяжка было весці гаспадарку, страцілі ўсе грошы, прывезеныя на абзавядзенне гаспадаркай і г. д.
Даныя шматгадовых шырокамаштабных даследаванняў пачатку XX стагоддзя, праведзеных пад кіраўніцтвам В. Я. Нагнібяды , дазваляюць прасачыць дынаміку рассялення і ўмовы жыцця ў Томскай губерні выхадцаў з беларускага эканамічнага раёна. Большасць іх сялілася ў зоне Барабінскага стэпу, аднак немалая частка асела і ў Прыоб'і. Так, у пераходным раёне ад лесастэпавай зоны да таежнай, куцы ўваходзіла частка Томскага павета (Аляксееўская, Аяшынская, Кайлінская воласці і частка Марыінскага павета), з шасці гаспадарак беларусаў адна мела пасяўную плошчу 1—3 дзесяціны, дзве — 3—9 дзесяцін, тры — больш 9—10 дзесяцін. У таежным раёне (частка Марыінскага і Томскага паветаў) з 16 гаспадарак адна мела пасяўную плошчу да адной дзесяціны, дзве — 1—3 дзесяціны, чатыры — 3—9 дзесяцін, адна — больш 9 дзесяцін, не прыпісана было насельніцтва 8 сем'яў. У лесастэпавым раёне (Барнаульскі павет) пражывала сям'я, якая мела 3—9 дзесяцін.
Па даных 1910—1911 гадоў сярод перасяленцаў, якія перасяліліся да старажылаў, г. зн. атрымалі дазвол ад іх жыць у сёлах і надзелы зямлі для апрацоўкі, з 1904—1907 гадоў у лесастэпавым раёне жыла адна сям'я беларусаў. Для параўнання: там пражывала 54 сям'і рускіх, 24 сям'і ўкраінскіх перасяленцаў, прычым у другіх раёнах гэтыя суадносіны павышаюцца ў бок павелічэння долі беларускіх перасяленцаў. Па тых жа даных у пераходным раёне з 1893 года пражывала адна сям'я беларусаў, з 1893-1903 гадоў — дзве, з 1904-1907 гадоў — тры, з 1909—1910 гадоў (г. зн. менш трох гадоў) — адна сям'я. Больш усяго сем'яў пражывала ў таежным раёне: з 1893-1903 гадоў — дзве сям'і, з 1904-1907 гадоў — дзве, з 1908 года — адна, з 1909—1910 гадоў — тры сям'і. Можна таксама ўдакладніць, што перасяленцы з Віцебскай губерні пражывалі ў сёлах Плеса-Кудрынская (2 сям'і), Гутава (5 сем'яў), Мала-Жырава (1 сям'я), Нова-Кускова (2 сям'і), у вёсцы Караколь (12 сем'яў). Перасяленцы з Магілёўскай губерні жылі ў сяле Плеса-Кудрынская (4 сям'і), у вёсцы Новы Парос (1 сям'я), у сяле Гутава (3 сям'і). Прыехаўшыя з Віленскай губерні пасяліліся на станцыі Аяш (3 сям'і), у сяле Гутава (1 сям'я), вёсцы Тарбеева (1 сям'я). З Мінскай губерні перасялілася 1 сям'я на станцыю Аяш, 2 сям'і — у вёску Тарбеева. Неабходна таксама ўспомніць аб перасяленцах, загнаных на перасяленчыя ўчасткі, г. зн. у тыя месцы, дзе ніхто не жыў і дзе былі заснаваны новыя вёскі. У пераходным раёне Томскай губерні гэта катэгорыя перасяленцаў з беларускага эканамічнага раёна складала 34,6 працэнта ад агульнай колькасці прыехаўшых, у таежным раёне — 18,5 працэнта. Даныя аб часе пражывання ў Томскім павеце сем'яў выхадцаў з розных губерняў змешчаны ў табліцы (1 — Віленская, 2 — Віцебская, 3 — Гродзенская, 4 — Мінская, 5 — Магілёўская):
З якога года пражываюць 1 2 3 4 5
1909-1910 49 98 10 77 308
1908 63 143 13 196 563
1904-1907 98 91 29 191 314
1893-1903 114 17 2 30 22
Раней 1893 — — — — —
Пасля 1893 года перасяленцам пачалі адводзіць спецыяльныя перасяленчыя ўчасткі для асваення паселішчаў. Як відаць з табліцы, найбольш перасяленцаў прыбыло ў 1908 годзе з Магілёўскай губерні, на ранніх этапах засялення ў перыяд 1893—1903 гадоў першынствавалі выхадцы з Віленскай губерні, у 1904—1907 гадах — выхадцы з Магілёўскай губерні, захоўваючы колькасную перавагу на працягу ўсяго разглядаемага перыяду.
Даныя па этнічнай прыналежнасці сем'яў перасяленцаў, якія былі ўкаранёныя на перасяленчых участках у Томскім павеце, прыведзены ў наступнай табліцы:
З якога года пражываюць Рускія Украінцы Беларусы
1909—1910 735 209 405
1908 893 316 671
1904-1907 1023 286 527
1893-1903 283 164 116
Раней 1893 39 — —
Згодна статыстычным даным, да 1910—1911 гадоў у выніку інтэнсіўных міграцыйных працэсаў беларусы ад агульнай колькасці жыхароў у пераходным раёне Томскай губерні складалі 22 працэнты, у таежным — 19,1, а ў сярэднім па губерні — 16,6 працэнта.
Розніца, якая назіралася паміж данымі аб пражыванні беларусаў і перасяленцаў з губерняў беларускага эканамічнага раёна, звязана з тым, што гэта, разумеецца, не ідэнтычныя паняцці, сярод апошніх былі рускія і палякі і інш. Вызначэнне ж таго, якая ж сапраўдная колькасць беларусаў пражывала ў сёлах Прыоб'я, вельмі ўскладнена, таму што прамое ўказанне ў графе «Нацыянальнасць» не заўсёды дае рэальныя звесткі аб этнічнай прыналежнасці, бо этнонім «русские» ўжываўся ў двух сэнсах — у яго сучасным значэнні і як абагульненая назва трох усходніх славянскіх народаў у выпадку, калі іх прадстаўнікі размаўлялі пераважна на рускай мове. Таму ў ліку рускіх улічаны прадстаўнікі амаль усіх нацыянальнасцей, якія размаўлялі на рускай мове, хаця і не страцілі нацыянальнай самасвядомасці.
Варта таксама адзначыць, што большая частка беларусаў, якія былі праваслаўнай веры, у выніку агульнасці рэлігіі хутка інтэграваліся з рускім насельніцтвам. Перасяленцы католікі па магчымасці стараліся ствараць асобныя групы па канфесійных прыкметах з прыехаўшымі палякамі, аднак малалікасць гэтых груп прыводзіла да неабходнасці больш актыўна ўзаемадзейнічаць са старажыламі і праваслаўнымі перасяленцамі. У асноўным сяляне-беларусы лёгка сыходзіліся з рускімі, асаблівасці іх мовы ўспрымаліся імі і акаляючымі як дыялект рускай мовы. Існуючыя паміж беларусамі сувязі ўспрымаліся як зямляцкія. Усё гэта садзейнічала іх хуткай сацыяльнай адаптацыі, успрыняццю іх старажыламі на ўзроўні з рускімі перасяленцамі, а не як прадстаўнікоў другой нацыі, устанаўленню моцных гаспадарчых, а ў далейшым сваяцкіх сувязяў. Нягледзячы на адносную малалікасць беларускіх сем'яў, якія жылі ў сярэдзіне XIX — пачатку XX стагоддзяў у Прыоб'і, яны ўнеслі свой пазітыўны ўклад у фарміраванне своеасаблівай сібірскай культуры і гаспадаркі.
