|
(г. Новасібірск)
«СЛУЖЫЛАЯ ЛІТВА»
За абагульненым, звычным для звестак XVII стагоддзя паняццем «літва» хаваюцца складаныя лёсы людзей паўднёва-заходніх ускраін Рускай дзяржавы, Рэчы Паспалітай і Літвы. Большасць «служылай літвы» складалі палонныя, якім жыццёвыя калізіі падрыхтавалі ролю перасяленцаў Сібіры.
Хрэстаматыйнай уяўляецца біяграфія сына баярскага (высокага ваенна-адміністрацыйнага чына ў Сібіры) Андрэя Буяноўскага, стаж службы якога ў Кузнецкім астрозе налічваў да 1678 года 13 гадоў. Шляхціц Калішскага ваяводства, А. Буяноўскі трапіў у палон пад Віцебскам, быў перавезены ў Казань, затым ва Уржум, дзе жыў 14 гадоў. Пасля А. Буяноўскі, апынуўшыся ў Маскве, «на размен не похотел идти к польскому королю» і, падаўшыся ў служылае саслоўе, накіраваўся ў Сібір.
Прадстаўнікі «служылай літвы», як правіла, былі ў кагорце «дзяцей баярскіх», якія складалі апору ваяводскай улады на месцах. Асновай для атрымання высокіх чыноў служылі ваенныя навыкі, добры ўзровень пісьменнасці, шырокі кругагляд, дасягнуты ў выніку багатага жыццёвага вопыту. «Служылая літва» ўносіла іншы, адрозны ад рускага, тып культуры. Калі для рускага насельніцтва была характэрнай традыцыя вуснай інфармацыі, дык для заходніх «іншаземцаў» — пісьмовай. Гэтае супадзенне культурных традыцый і патрэб адміністрацыйнага апарату, які фарміраваўся ў Сібіры, і вылучала «літву» на значныя ролі ў гарадах каланізуемай ускраіны.
Каланізацыя Сібіры мела сваю спецыфіку — склад новапасяленцаў быў поліэтнічным. Разам з рускімі ў ліку служылага саслоўя знаходзіліся прадстаўнікі цюркамоўных этнасаў (найперш казанскія татары), «літва», комі-зыране. Кожны, хто сумленна або фармальна пе-райшоў у праваслаўе і паважаў асноўныя каноны прынятай веры, у служылым асяроддзі лічыўся рускім. Каланісты, якія не былі этнічным маналітам, сцвярджалі на спрадвечных тэрыторыях аўтахтоннага насельніцтва не ідэю рускага ўладарства і перавагі, але царскай улады і праваслаўя.
Нягледзячы на ідэалагічную знявагу асобы царквой і дзяржавай, на сібірскай аддаленай ускраіне тым не менш дапускаліся пэўныя вольнасці, якія садзейнічалі захаванню этнічнай самасвядомасці. Вядома, што многія прадстаўнікі «служылай літвы» дома захоўвалі свае сапраўдныя імёны (Ян Валентаў, Маціас Хадзінскі, Барташ Руткоўскі і інш.), манеру паводзін, схільнасць да лацінскага алфавіту. У выніку поліэтнічны склад «служылага саслоўя» найбольш актыўнай часткі насельніцтва Сібіры, якая, па сутнасці, з'яўлялася правадніком і выканаўцам дзяржаўнай палітыкі на месцах, не дазваляў сфарміравацца антаганістычнай пазіцыі ў адносінах да карэнных этнасаў Сібіры, заснаванай на супрацьпастаўленні «мы» і «яны». Невыпадкова XVII стагоддзе не ведала паняцця «іншародзец». Таму што пры такім падыходзе кожны дзесяты, а ў некаторых гарнізонах і пяты, лічыўся чужым па крыві. У той час для чалавека іншага веравызнання, іншага ладу жыцця агульнапрынятым было вызначэнне — «іншаземец». Гэты тэрмін выключаў якія-небудзь ганьбаванні ў адносінах да людзей іншай культуры.
Набыты ў служылым асяроддзі стэрэатып успрымання «іншаземцаў» сам па сабе распаўсюджваўся на карэнныя народы Сібіры, дазваляючы цярпіма адносіцца да праяўленняў іншакультурных традыцый і ў выніку захавання самабытных абарыгенных культур. У гэтым складаным, падчас і супярэчлівым працэсе нельга недаацэньваць пазітыўную ролю «служылай літвы».
