|
(г. Масква)
МАГНАЦКІЯ РОДЫ БЕЛАРУСІ І ЗАМЕЖЖА
Магнаты — гэта буйныя свецкія феадальныя землеўладальнікі, члены знакамітых родаў, якія займалі вышэйшыя пасады ў дзяржаве. Фарміраванне магнацкіх латыфундый пачалося ў Вялікім княстве Літоўскім пры вялікім князю Вітаўце (каля 1352—1430 гг.). Каб умацаваць баяраў, Вітаўт раздаваў ім землі.
Каля 1440—1548 гадоў на Літве і ў Беларусі сфарміраваўся і разросся клас шляхты (дваран), а таксама сфарміраваліся і магнаты. Паводле вайсковага перапісу 1528 года, шляхта Вялікага княства Літоўскага выставіла ўсяго 19 842 конныя воіны. З іх 23 магнацкія роды ці асобныя магнаты выставілі амаль 30 працэнтаў коней. Усяго ў Вялікім княстве Літоўскім у той час было каля трынаццаці тысяч шляхецкіх фамілій, з іх шэсць тысяч чыста літоўскіх. Калі ў XIV стагоддзі пад уладай вялікага князя было 80 працэнтаў насельніцтва, то ў 1528 годзе — толькі 30, шляхце належала 65 працэнтаў і касцёлам — 5. Шляхта была моцная колькасцю, але слабая ў параўнанні з магнатамі эканамічна.
Асабліва вялікай уладай у Вялікім княстве Літоўскім карысталіся тры найбольш моцныя магнацкія, прычым не княскія, роды: Кежгайлы, Радзівілы, Гаштольды. У модзе была нават такая прымаўка: «Кароль даў, а Гаштольд узяў». Склад магнатаў Вялікага княства Літоўскага з цягам часу мяняўся, што пацвярджаюць перапісы літоўскага войска, якія праводзіліся ў 1565 і 1567 гадах. Так, з першых шасці фамілій у канцы XVII стагоддзя засталіся (і значка ўзмацніліся) толькі Радзівілы. Патухлі магутныя роды Кежгайлаў, Гаштольдаў, Алейкавічаў, Астрожскіх, Остыкаў і некаторыя іншыя.
З перадачай Польшчы Падляшша, Валыні і Падолля ў 1569 годзе асноўныя ўладанні некаторых магнатаў, у тым ліку Хадкевічаў, Сангушкаў, якія былі размешчаны на Украіне, аказаліся па-за Вялікім княствам Літоўскім.
У другой палове XVIII стагоддзя 16 магнацкіх сем'яў валодалі 30 працэнтамі ўсёй зямельнай уласнасці ў цэнтральнай і заходняй Беларусі. Самым буйным магнатам не толькі ў Беларусі, але і ва ўсёй Рэчы Паспалітай быў у той час Карл (Карал-Станіслаў) Радзівіл (1733—1790), яму ў адзінаццаці паветах належала 36 000 «дымоў, гэта значыць 14 працэнтаў ад іх агульнай колькасці. Займаючы высокія дзяржаўныя пасады і валодаючы вялікімі багаццямі, магнаты не заўсёды імкнуліся толькі да іх прымнажэння. Звычайна ў маладосці яны атрымлівалі выдатную адукацыю ў лепшых універсітэтах Заходняй Еўропы. Затым у іх была своеасаблівая «стажыроўка» пры якім-небудзь двары, і таму яны былі добра падрыхтаваныя і да дзяржаўнай дзейнасці. Выдатна разбіраліся ў мастацтве і гаспадарчых справах. Яны часта станавіліся мецэнатамі, садзейнічалі будаўніцтву сабораў, школ, друкарняў, развіццю гандлю і рамёстваў. Стваралі культурныя цэнтры — Нясвіж і Оліка пры Мікалаю Чорным (1515—1565) і Міхаілу-Казіміру Рыбаньку (1702—1762) Радзівілах; Ружаны, Дзярэчын, Зэльва — пры Аляксандру-Міхаілу Сапегу (1730—1793); Пулавы — пры Адаму-Казіміру Чартарыйскім (1734—1823). Антоній Тызенгаўз (1733—1785) кіраваў каралеўскімі эканоміямі ў Беларусі і Літве. Па яго ініцыятыве ў Гродне былі заснаваны мануфактуры, пабудаваны комплекс Гародніца, створаны тэатр, капэла, школы, закладзены батанічны сад і г. д.
Радзівілы былі ў Беларусі першым па значэнні родам. Яны займалі ў XV—XVIII стагоддзях у Вялікім княстве Літоўскім вышэйшыя дзяржаўныя і ваенныя пасады. Трое з іх былі епіскапамі. Да XVI стагоддзя яны валодалі на Беларусі Гераненамі, Давыд-Гарадком, Клецкам, Койданавам, Копысем, Лахвай, Мірам, Нясвіжам і г.д. На Украіне — Олікай, у Польшчы — Шыдлоўцам і інш. У 1612 годзе да іх перайшло Слуцкае княства. Яны мелі сваё войска і крэпасці: Віржы, Кейданы, Любчу, Мір, Нясвіж, Слуцк. У XX стагоддзі валодалі маёнткамі ў Францыі і Італіі. Радзівілы — адзін са старэйшых родаў у Вялікім княстве Літоўскім: яны паходзяць ад легендарнага роду Даўспрунгаў.
Нясвіж вядомы з 1223 года, з 1492 года належаў Юшкам. У 1513 годзе Ганна Кішка выйшла замуж за Яна Радзівіла, і пасля яе смерці Нясвіж стаў уласнасцю Радзівілаў. Мікалай Чорны з 1547 года — князь Рымскай імперыі на Оліку і Нясвіжы, з 1550 года — канцлер Вялікага княства Літоўскага, вялікі прыхільнік кальвінізму, дабіўся для Нясвіжа розных прывілей і льгот. Пры ім у Нясвіжы была заснавана першая ў Беларусі друкарня, якая выкарыстала кірылаўскі шрыфт («Катэхізіс» — 1562 г.).
Мікалай Крыштаф-Сіротка (1549—1616) — з 1590 года ваявода трокскі, з 1604 — віленскі. У 1586 годзе ён з братамі заснаваў ардынацыі (маяраты), у тым ліку Нясвіжскую. Стаў вядомым мецэнатам, апекаваў Віленскую акадэмію, шмат падарожнічаў. Міхаіл-Казімір Рыбанька — ардынат нясвіжскі з 1744 года, ваявода віленскі і гетман Вялікага княства Літоўскага. Мецэнат, заснаваў у Нясвіжы друкарню, адкрыў кадэцкі корпус. Яго жонка Францішка-Уршуля (1705—1753) з роду князёў Вішнявецкіх стварыла Нясвіжскі прыдворны тэатр, для якога напісала 16 твораў. Тэатр працаваў у 1740—1791 гадах.
Уплыў магнатаў на фарміраванне культуры Беларусі вялікі. Аднак часта быў значным і іх уклад у развіццё культуры і адукацыі беларускага замежжа. На гэта ўказвае і аналіз радаслоўных 27 магнацкіх родаў Вялікага княства Літоўскага ў «Генеологии Белоруссии» (выпуск 2—4, 1994—1996).
