|
Жыў, вучыўся, працаваў, удзельнічаў, верыў...
Гэтыя словы мы сустракаем бадай за кожным разам, калі гартаем старонкі фундамэнтальных энцыкляпэдый, аднатомных біяграфічных слоўнікаў ці проста звычайных даведнікаў. Ад іх пачынаем пошукі біяграфічных зьвестак пра тую або інпіую асобу, яе жыцьцё, палітычную, грамадзка-культурную ці сьвятарскую дзейнасьць. Паўтараючыся ў такой безьлічы людзкіх лёсаў, у кожным асобным выпадку гэтыя максімы-дэфініцыі за скупымі энцыкляпэдычнымі радкамі хаваюць свой адметны сэнс і глыбіню, якую адкрываюць гадамі й стагодзьдзямі.
Айцец Мікалай Лапіцкі нарадзіўся 13 сьнежня (па старым стылі 30 лістапада) 1907 году ў вёсцы Грэлікі Вялейскага павету Віленскай губэрні[1]. Сям'я ня мела багатага матар'яльнага дастатку. Уся гаспадарка Лапіцкіх складалася з лапіку зямлі ды невялікай хаты з прыбудовай. Бацькі, Сьцяпан і Домна — сяляне-гаспадарнікі, мелі аднак інпіыя каштоўнасьці: павагу да працы, беларускі традыцыяналізм, глыбокую рэлігійнасьць і шанаваньне праваслаўных царкоўных традыцыяў. Гэтыя якасьці, як самы каштоўны скарб, перадалі сваім дзецям — дочкам Ксені, Настулі, Ніне ды сынам Мікалаю, Юзіку й Валодзю. На багаслужбы й гадавыя царкоўныя сьвяты сям'я выпраўлялася ў суседняе мястэчка Іжу, дзе была праваслаўная царква. У ёй атрымаў хрост і а. Мікалай[2], каб потым праз усё жыцьцё і на Бацькаўшчыне, і ў далёкай Амэрыцы самаахвярна служыць Усявышняму, Беларускай Праваслаўнай Царкве й роднаму народу.
Першыя веды М. Лапіцкі атрымаў у сям'і. Потым два гады вучыўся ў пачатковай школе ў Іжы. З выбухам Першай сусьветнай вайны Лапіцкія падаліся ў бежанства ў Расею, дзе Мікалай закончыў дзьве клясы сярэдняй школы. Лютаўская рэвалюцыя 1917 году прысьпешыла вяртаньне на бацькаўшчыну сотняў беларускіх сем'яў. На пачатку 1918 году ў родныя Грэлікі вярнуліся й Лапіцкія. Мікалай распачаў вучобу ў расейскай прыватнай гімназіі ў Вялейцы[3]. Пасьля двух гадоў навукі перайшоў у пятую клясу Віленскай духоўнай праваслаўнай сэмінарыі. Ад дзяцінства шмат чытаў. Бібліятэчныя фонды сэмінарыі дазволілі пашырыць кніжныя зацікаўленьні маладога адэпта. У часе вучобы ў сэмінарыі М. Лапіцкі захапіўся творчасьцю Зьмітрака Бядулі, асобныя творы якога, як напрыклад, апавяданьне “Малітва малога Габрусіка”, ведаў на памяць. З расейскіх пісьменьнікаў цікавіўся прозай Антона Чэхава[4].
Тут, у сэмінарыі, нягледзячы на кансэрватызм асяродзьдзя й расейскі характар багаслоўскага навучаньня, прыйшло пачуцьцё беларускасьці. Пазьней, на эміграцыі, а. М. Лапіцкі ўспамінаў, што амаль усе яго калегі з курсу выйшлі з сэмінарыі сьведамымі беларусамі. Непасрэдны ўплыў на гэта, як можна меркаваць, меў ня толькі праграмны курс беларусаведы ў часе навучаньня, але таксама кантакты сэмінарыстаў зь беларускімі студэнтамі з унівэрсыгэту Стэфана Баторага й з вучнямі Віленскай Беларускай Гімназіі ды ўдзел у беларускіх моладзевых імпрэзах.
У травені 1930 году М. Лапіцкі скончыў Віленскую духоўную сэмінарыю й атрымаў атэстат сталасьці. Далейшую навуку прадоўжыў на факультэце праваслаўнага багаслоўя Варшаўскага ўнівэрсыгэту, куды паступіў у верасьні 1930 году[5]. У лісьце да ўнівэрсытэцкіх уладаў прот. М. Тучэмскі, рэктар Віленскай праваслаўнай духоўнай сэмінарыі, даючы апінію сэмінарысту М. Лапіцкаму, пісаў:
„Мікалай Лапіцкі, абсальвэнт тутэйшай сэмінарыі, мае сярэднія здольнасьці, працавіты й спакойны. Заўсёды паводзіў сябе вельмі добра. Не адзначаецца ён вялікім палётам, мае аднак характар, які сьведчыць пра тое, што ў асобе сэмінарыста Лапіцкага царкоўная ніва будзе мець ахвярнага й шчырага сьвятара"[6].
Варта адзначыць, што ў міжваеннай Полыпчы Варшаўскі ўнівэрсытэт быў адзінай вучэльняй, якая давала вышэйшую праваслаўную багаслоўскую асьвету й рыхтавала высокакваліфікаваных сьвятароў. Факультэт праваслаўнага багаслоўя быў утвораны пры ўнівэрсытэце ў лютым 1925 году адмысловым арганізацыйным камігэтам пры падтрымцы акадэміцкага Сэнату[7]. Непасрэдны ўдзел у яго зарганізаваньні прыняў мітрапаліт Дыянісій (Валедынскі) і група ўнівэрсытэцкіх выкладчыкаў на чале з праф. Ф. Крышталовічам, тагачасным рэктарам вучэльні. Утварэньне багаслоўскага факульгэту на Варшаўскім унівэрсытэце мела на мэце падрыхтоўку высокаадукаваных праваслаўных духоўнікаў, іх усебаковае інтэлектуальнае й маральна-царкоўнае выхаваньне.
Вось-жа, з дапамогай новага пакаленьня праваслаўных сьвятароў польскі ўрад меў намер зьмяніць расейскі характар Праваслаўнай Царквы ў Польшчы, каб выкарыстаць яе як інструмэнт у працэсе асыміляцыі беларускага і ўкраінскага праваслаўнага насельніцтва.
У лютым 1927 году на ўрачыстай акадэміі з нагоды 2-х угодкаў адкрыцьця факульгэту праваслаўнага багаслоўя яго кіраўнік, мітрапаліт Дыянісій, адзначаў:
“Мінула два гады, але ўжо бачныя вынікі, за што складаем гарачую падзяку Усемагутнаму Богу. Сёньня на факультэце замест аднаго прафэсара выкладае шасьцёх, маем 150 студэнтаў, добраўпарадкаваны і ўтульны інтэрнат, а яшчэ - багатую бібліятэку, свой уласны часапіс, а нават капліцу...”[8].
У хуткім часе пасьля адкрыцьця на Варшаўскім унівэрсытэце праваслаўнага багаслоўскага факульгэту зь ліку яго першых студэнтаў у травені 1925 году паўстала „Кола праваслаўных багасловаў"[9]. Дзейнасьць гуртка палягала на зарганізаваньні студэнтаў-багасловаў у кірунку паглыбленьня іх рэлігійных ведаў і ўзаемадапамогі пры сумеснай навукова-дыдактычнай працы, што было запісана і ў сгатуце арганізацыі. Працу гуртка каардынаваў адмысловы прэзыдыум, выбраны зь ліку сяброў „Кола праваслаўных багасловаў". Ладзіў ён публічныя выступы з рэфэратамі й дыскусіямі царкоўна-багаслоўскага характару, а таксама аказваў матар'яльную дапамогу бяднейшым студэнтам. Гурток меў аўтарытэтнага апекуна ў асобе мітрапаліта Дыянісія. Ад 1930 году „Кола праваслаўных багасловаў" выдавала свой часапіс „Путь Правды", які асьвятляў дзейнасьць гуртка й меўся служыць самаадукацыі й пашырэньню рэлігійных ведаў сярод студэнтаў-багасловаў. Часапіс выходзіў у чатырох мовах (беларускай, украінскай, расейскай і польскай) і публікаваў матар'ялы зь гісторыі хрысьціянства, філасофска-багаслоўскія артыкулы, зьмяшчаў рэцэнзіі й бібліяграфічныя агляды, вёў хроніку студэнцкага жыцьця на факультэце[10].
Ад пачатку вучобы ў Варшаве, нягледзячы на цяжкае матар'яльнае становішча, М. Лапіцкі браў чынны ўдзел у грамадзка-культурным і навуковым жыцьці факульгэту. Яго веды й аўтарытэт сярод калегаў спрычыніліся да таго, што ўжо на 2-м курсе, у красавіку 1932 году, галасамі ўкраінскіх і беларускіх студэнтаў М. Лапіцкага абралі старшынёй „Кола праваслаўных багасловаў"[11].
Дарэчы, зь беларусаў на багаслоўскім факультэце ў розныя гады вучыліся й былі сябрамі „Кола праваслаўных багасловаў" арх. Філафей (Нарко), арх. Апанас (Мартас), а. прот. I. Кушнер, а. М. Сеўба, а. Н. Пыск, а. А. Сурвіла, а. М. Багаткевіч, а. В. Багаткевіч, а. У. Голасаў, а. М. Неслухоўскі, а. В. Малашка, а. М. Скабей, а. В. Баравы, а. У. Шостак ды іншыя.
У навукова-дасьледніцкай дзейнасьці М. Лапіцкі выяўляў зацікаўленьні да гісторыі раньняга хрысьціянства й праваслаўя ў Вялікім Княстве Літоўскім. Зь вялікай павагай ставіўся да гісторыка-культуралягічных дасьледаваньняў беларускага навукоўца й грамадзка-палітычнага дзеяча В. Ластоўскага, перад усім да яго славутай “Гісторыі Беларускай (Крыўскай) Кнігі”. Сэмэстральныя курсавыя працы студэнта М. Лапіцкага па беларускай мове й літаратуры былі прысьвечаны асьветніцкай і друкарскай дзейнасьці Ф. Скарыны, а таксама жыцьцю й паэтычнай творчасьці Цёткі (Алаізы Пашкевіч)[12]. Ад пачатку ўнівэрсытэцкіх студыяў ён супрацоўнічаў з рэдакцыяй часапісу “Путь Правды”, дзе апублікаваў адзін зь першых сваіх артыкулаў, прысьвечаных праваслаўю й царкоўнай вуніі ў ВКЛ[13]. Спрыяла гэтаму агульная атмасфэра ў вучэльні й высокія кваліфікацыі выкладчыкаў. На факультэце чыталі лекцыі й кіравалі студэнцкай навукова-практычнай дзейнасьцю такія вядомыя прафэсары й дасьледчыкі царкоўнай гісторыі як А. Латоцкі, I. Агіенка, М. Арсеньеў, В. Бідноў, А. Зызыкін. Зацікаўлены гісторыяй праваслаўя ў ВКЛ, Лапіцкі рыхтуе магістэрскую працу пад кіраўніцтвам праф. А. Латоцкага, якую пасьпяхова абараняе ў кастрычніку 1935 году[14]. Гэта было адно зь першых дасьледаваньняў, у якім зь беларускага пункту гледжаньня асьвятляліся сярод іншага гістарычныя й кананічныя асновы аўтакефаліі Беларускай Праваслаўнай Царквы. Ужо тады малады студэнт-багаслоў зразумеў, як важным ёсьць для дасьледчыка беларускай царкоўнай гісторыі ўмець адрозьніваць рэальны гістарычны факт ад чужой беларусам думкі, прыбранай у апратку гістарычнага факту.
Вучоба М. Лапіцкага на Варшаўскім унівэрсытэце мела істотнае значэньне ў яго далейшай працы на царкоўнай ніве. Яна паглыбіла багаслоўскія веды будучага сьвятара, умацавала ў ім пачуцьцё беларускасьці й шчырае жаданьне служыць ідэі аўтакефаліі Беларускай Праваслаўнай Царквы й нацыянальнай справе.
12 ліпеня 1932 году, у дзень Сьвятых Пятра й Паўла, М. Лапіцкі ажаніўся з Валянцінай Трафімюк, дачкой багатага землеўладальніка зь Беласточчыны. Яго абраньніца ня мела дачыненьня да беларускасьці. Але так было толькі да пэўнага часу. Вось што згадвае Лёля Касоўская, дачка а. Мікалая й матушкі Валянціны:
“Мама нарадзілася 30 сьнежня 1909 году ў маёнтку Ярылаўка каля Ваўкавыска. Яе бацькі, Марыя й Цімафей, былі заможнымі памешчыкамі. Цімафей быў стройны, прыгожы й адукаваны чалавек з царскай Расеі, які працаваў на Беларусь Мама скончыла толькі пачатковую школу, бо на той час яе бацькі лічылі, што большае адукацыі дзяўчыне й ня трэба, паколькі будзе мець добры пасаг. У сваім жыцьці яна стала адчувала недахоп адукацыі й таму старалася шмат чытаць, каб праз самаадукацыю пашырыць свае веды, якіх не ўдалося асягнуць у школьныя гады. Вельмі любіла матэматыку...
Мама паходзіла зь сям'і, дзе не цікавіліся беларускасьцю й Беларусьсю. Але дзякуючы майму бацьку, яна моцна пранялася беларускімі праблемамі й да канца жыцьця засталася шчырай і адданай беларускай. Пазьней нават з палякамі й расейцамі гаварыла толькі па-беларуску, хоць магла гаварыць і на іх мовах”[15].
Пасьля заканчэньня ўнівэрсытэцкіх студыяў, 9 ліпеня 1934 году М. Лапіцкі быў рукапаложаны ў сан дыякана, а 29 ліпеня - у сан прэсьвітэра[16]. У тым-жа годзе царкоўныя ўлады Віленскай епархіі прызначылі маладога сьвятара настаяцелем праваслаўнай царквы ў заходне-беларускае павятовае места Ашмяну.
Варта памятаць, што ў міжваеннай Польшчы ўмовы, у якіх прыходзілася жыць і працаваць нацыянальна-сьведамаму беларускаму сьвятару, да ўсяго яшчэ сьвятару праваслаўнаму, не былі ані простымі, ані лёгкімі. У адроджанай польскай дзяржаве, дзе большасьць насельніцтва вызнавала каталіцкую веру, першынство аддавалася Каталіцкаму Касьцёлу. Зусім іншыя адносіны польскія адміністрацыйныя ўлады мелі да Праваслаўнай Царквы. З аднаго боку, глядзелі на яе як на апору расейшчыне й чужы элемэнт у польскай рэчаіснасьці. Але з другога боку, у паўсядзённым жыцьці не маглі не акцэптаваць яе прысутнасьці, маючы пасьля 1921 году на абшарах новазарганізаваных усходніх ваяводзтваў каля 4 мільёнаў украінцаў і беларусаў праваслаўнага веравызнаньня, а таксама невялікі адсотак расейцаў. Зрэшты, у адносінах паміж польскай дзяржавай і Польскай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквой ішло не толькі пра акцэптацыю, але й пра супрацоўніцтва:
„Для польскай палітыкі непрыхільнасьць, а нават варожасьць праваслаўнага духавенства ў адносінах да нацыянальна-культурнага адраджэньня беларусаў і ўкраінцаў, ды адначасна яго сьхільнасьць да ўступак польскім адміністрацыйным уладам, былі на руку. Якраз у асобе расейскага праваслаўнага духавенства польскі ўрад знайшоў добрага, хоць не заўсёды можа шчырага й надзейнага саюзьніка там, дзе справа датычыла нэўтралізацыі ўплываў украінскай і беларускай інтэлігенцыі на массы"[17].
Пачатак сьвятарскай дзейнасьці а. М. Лапіцкага прыпаў на той час, калі ў Віленскай епархіі трываў востры канфлікт паміж беларускімі царкоўнымі й грамадзка-культурнымі арганізацыямі з аднаго боку й духоўнымі ўладамі на чале зь еп. Феадосіем з другога. Канфлікт гэты быў выкліканы ігнараваньнем вышэйшым духавенствам беларускіх пастулятаў у справе беларусізацыі Праваслаўнай Царквы на заходнебеларускіх абшарах. Патрабаваньні беларускіх дзеячаў і грамадзка-культурных арганізацыяў успрымаліся Віленскай Духоўнай Кансісторыяй выключна як ініцыятыва інтэлігенцыі, а не вымогі шырокай масы беларускіх вернікаў[18].
Ад першых дзён побыту а. М. Лапіцкага ў Ашмяне яго адносіны да працы на царкоўнай ніве і ў паўсядзённым жыцьці вызначаліся ахвярнасьцю й беларускасьцю. Прыгожыя пропаведзі маладога сьвятара ў роднай мове, яго выразна акрэсьлены нацыянальны падыход у царкоўных і сьвецкіх справах знайшлі шырокі водгук і прызнаньне не толькі сярод праваслаўных беларусаў, але і ў каталікоў. Аднак так было да пэўнага часу. Сьвятарскі аўтарытэт і нацыянальная актыўнасьць а. М. Лапіцкага на Ашмяншчыне ў хуткім часе выклікалі супраціў царкоўных уладаў Віленскай епархіі й засьцярогі мясцовай польскай адміністрацыі. Духоўную асобу з вышэйшай багаслоўскай адукацыяй з-пад Вільні неўзабаве перавялі на праваслаўны прыход у вёску Сьцяфанпаль на Дзісеншчыне.
Трэба сказаць, што а. М. Лапіцкі ня быў ані першым, ані апошнім зь беларускіх сьвятароў, каго епархіяльныя царкоўныя ўлады ў паразуменьні з польскай адміністрацыяй высылалі ў глухія й лічэбна невялікія праваслаўныя прыходы. На пачатку трыццатых гадоў такі лёс сустрэў ведамага заходнебеларускага царкоўнага й грамадзкага дзеяча а. А. Каўша. Тыя-ж мэтады рэпрэсіяў і перасьледу, толькі ў іншай форме, выкарыстоўваліся ў адносінах да сьведамых беларускіх каталіцкіх сьвятароў - Ст. Глякоўскага, Я. Рэшэця (Рэшаця), М. Пятроўскага, В. Шутовіча ды іншых, якіх каталіцкія духоўныя ўлады Віленшчыны высылалі ў парафіі на этнічна польскіх абшарах[19].
Увосені 1935 году ў сям'ю маладога святара прыйшлі першыя радасьці. У верасьні ў Лапіцкіх нарадзілася дачка Алена (Лёля), а ў кастрычніку таго-ж году а. Мікалай абараніў магістэрскую працу „Праваслаўе ў Вялікім Княстве Літоўскім за часоў панаваньня Ўладыслава Ягайлы" і атрымаў навуковую ступень магістра багаслоўскіх навук[20].
Як у свой час у Ашмяне, так і ў Сьцяфанпалі а. М. Лапіцкі бадай адразу здабыў сярод прыхаджан і мясцовага духавенства вялікую пашану й аўтарытэт. I як заўсёды, шмат працаваў. Але тут, у Сьцяфанпалі, было трохі лягчэй, бо падмогай служыла матушка Валянціна:
„Прыход меў многа зямлі й трэба было на ей умець гаспадарыць. За гэтую справу ўзялася матушка, а а. Мікалай заняўся царквой і прыходзкімі справамі. Тут нарадзіўся ў іх сын Жорж. Айцец Мікалай пачаў будаваць над рэчкаю Дзісною дом для настаяцеля, але ня скончыў - перашкодзіла вайна"[21].
У верасьні 1939 году, пакінутая на волю лесу саюзнымі дзяржавамі Англіяй і Францыяй, Другая Рэч Паспалітая памірала ў няроўным змаганьні на два фронты. Амаль ад пачатку на акупаваных абшарах Заходняй Беларусі й Заходняй Украіны, а пазьней і Прыбалтыкі бальшавіцкія ўлады распачалі арышты й масавыя дэпартацыі мясцовага насельніцтва ў стэпы Казахстану, на Салаўкі і ў Сібір. У другой палове верасьня 1939 году з трывогай і няўпэўненасьцю ў сям'ю а. М. Лапіцкага прыйшла страшная вестка зь Беласточчыны: у маёнтку Ярылаўка савецкімі „вызваліцелямі" былі забітыя бацькі матушкі Валянціны й яе родны братВалодзя[22]. Улетку 1941 году саветы меліся дэпартаваць зь Дзісеніпчыны ў Сібір і сям'ю а. М. Лапіцкага. Ад высылкі ўратаваў хуткі насгуп нямецкіх войскаў напрыканцы чэрвеня таго-ж году.
Як часта парадоксы беларускай гісторыі ўпляталіся ў канкрэтныя людзкія лёсы: і гэтым разам ад усходніх акупантаў „ратавалі" іншыя, больш „цывілізаваныя" - заходнія.
Першыя месяцы нямецкай акупацыі ў Беларусі, прыхільныя адносіны й палітыка новых адміністрацыйных уладаў на чале з гаўляйтэрам В. Кубэ ў беларускім пытаньні абнадзеілі шмат каго зь дзеячаў беларускага незалежніцкага руху. Арганізоўваліся беларускія адміністрацыйныя структуры й школьніцтва, пачалі выходзіць беларускія пэрыёдыкі, распачаў працу нацыянальны тэатр. Поруч з грамадзка-культурным жыцьцём ажывілася й жыцьцё рэлігійнае. Адкрываліся цэрквы, касьцёлы й малітоўныя дамы. Духавенства й вернікі аднаўлялі й арганізоўвалі новыя прыходы й парафіі, наладжваліся багаслужбы. Першая зь іх была адпраўлена ў жніўні 1941 году. Пасьля двух дзесяцігодзьдзяў балыпавіцкага тэрору ў паўсядзённае жыцьцё вярталіся рэлігія, царкоўныя традыцыі й сьвяты.
Тады-ж, увосені 1941 году, беларускім незалежніцкім актывам пры ўдзеле палітыкаў і сьвецкіх рэлігійных дзеячаў быў распрацаваны плян працы па аднаўленьні Беларускай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы. На яго правядзеньне ў жыцьцё адводзілася адзін-два месяцы. У першую чаргу прадугледжвалася неадкладна зрабіць наступнае:
„ 1. У цэнтры царкоўнага жыцьця Беларусі - г. Менску павінны знаходзіцца: а) адна вышэйшая царкоўная ўлада; б) якая-б стаяла за скарэйшае правядзеньне аўтакефаліі Беларускай Царквы; в) мела-б перад сабой ясную, здэцыдаваную нацыянальную беларускую лінію й г) праводзіла-б справу арганізацыі Аўтакефальнай Беларускай Царквы здэцыдавана, сыстэматычна, без шавінізму з аднаго боку й нацыянальных уклонаў з другога.
2. Гэта вышэйшая царкоўная ўлада, або адзін вышэйшы яе прадстаўнік павінен мець у помач сабе ў Менску беларускае, здольнае й аўтарытэтнае духавенства для пастырскай працы ў гарадзкіх прыходах і для абняцьця пасадаў у цэнтральных установах Беларускай Мітраполіі, а таксама для выклад аньня прад метаў у багаслоўскіх школах. (...)*.
Усе вышэйпайменаваныя асобы, духоўныя й сьвецкія, з вышэйшай багаслоўскай асьветай, беларусы, маладыя сілы, бо маюць па 27-40 гадоў, сілы самыя здольныя сярод беларускай царкоўнай інтэлігенцыі й самыя папулярныя з добрага боку. Астатняе духавенства, якое займае становішчы, меней надаецца да згоднай, аб'еднанай, інтэнсіўнай, карыснай працы для дабра Сьв. Праваслаўнай Беларускай Аўтакефальнай Царквы.
3. Патрэбна як найхутчэйшае прыбыцьцё з Валыні (Пачаеўская Лаура) епіскапа Вэніяміна ([Сяргея] Навіцкага), які выбраны, як беларус, на Наваградзка-Баранавіцкую катэдру й якога прыбыцьцё істотна спрычынілася-б да арганізацыі Беларускай Царквы.
4. Неабходна найскарэйшае прыняцьце Статута Беларускай Царквы празь нямецкія ўлады да ведама.
5. Патрэбна неадкладная папулярызацыя ідэй па арганізацыі Аўтакефальнай Беларускай Царквы ў прэсе - існуючай сьвецкай, ці ў спэцыяльнай - царкоўнай. У апошнім выпадку патрэбны друкаваны органМітраполіі. Апрача гэтага папулярызацыя ідэі неабходнасьці Аўтакефаліі для Беларускай Царквы й працы духавенства ў нацыянальна-беларускім напрамку для дабра Царквы й Народа павінна весьцісяпраз асабістую візытацыю благачыній і прыходаў празь епіскапаў, шчыра адданых гэтай ідэі, шчыра адданых сапраўднай карысьці Беларускай Праваслаўнай Царквы й Беларускаму Народу.
6. Патрэбна як найхутчэйшая падгатоўка 200 сьвяшчэньнікаў дляўсёй Мітраполіі, зь якіх 3/4 павінны заняць прыходы на ўсходзе Беларусь Аднак гэта падгатоўка павінна [весьціся] у здольных беларускіх руках, дзеля якой таксама патрэбны тыя сілы, аб якіх гаварылася вышэй.
7. Неабходны кантроль епіскапамі й іх высланьнікамі працы благачынных і настаяцеляў прыходаў, каб пастырская праца добра вяласяў нацыянальна-беларускім духу.
8. Патрэбна ўсебаковая й надежная падрыхтоўка на кананічныхпадставах да абвешчаньня й дэ юрэ Аўтакефаліі Беларускай Праваслаўнай Царквы.
9. Неабходна падняць дысцыпліну сярод духавенства, зарганізавацьорганы Епархіяльнай Улады, якія-б праз асабісты кантроль навялі парадак у прыходах, парадак і добрыя адносіны між сьвяшчэньнікамі, адносіны сьвяшчэньнікаў да сваей улады, кантроль і дысцыплінарны суд надсьвяшчэньнікамі, запляміўшымі званьне сьвяшчэньніка сваімі амаральнымі ўчынкамі, або якія-б правялі духоўны суд над сьвяшчэньнікамі, правініўшыміся падчас бальшавізму, выступаючы проціў Веры й Царквы.
10. Асаблівую ўвагу трэба зьвярнуць на неадкладную арганізацыю царкоўнага жыцьця ў усходніх епархіях, празь як найскарэйшае замяшчэньнехаця-б галоўных прыходаў у раёнах добрымі беларускімі сьвяшчэньнікамі.
Дзякуючы таму, што Нямецкі Народ (у асобе свайго Вялікага Правадыра Адольфа Гітлера, сваёй непераможнай арміі, сваіх урадоўцаў) стварыў Беларускаму Народу праз асвабаджэньне ад палякаў і балыпавікоў абставіны арганізаваць сваё нацыянальнае жыцьцё так добра, можа як ніколі, беларуская гіерархія й духавенства павінны быць удзячнымі за
гэта й пастарацца зарганізаваць і Беларускую Праваслаўную Царкву так, каб гэта было карысна Беларускай Царкве й шматпакутнаму Беларускаму Народу, а таксама, каб не сорамна было й перад гісторыяй"[23].
Зразумела, што зрэалізаваць такі вялікі плян у поўным маштабе ды яіпчэ на працягу аднаго-двух месяцаў, як гэта меркавалася беларускім незалежніцкім актывам, было заданьнем няпростым ды й невыканальным. Перш за ўсё з увагі на невялікі адсотак нацыянальна-сьведамых сьвятароў ды прарасейскую пазыцыю мясцовай царкоўнай гіерархіі й пераважнай большасьці ніжэйшага духавенсгва ў местах і на беларускай правінцыі. Эйфарыя першых месяцаў неўзабаве адышла на другі плян, а на яе месца прыйшлі расчараваньні й засьцярогі да нямецкай адмінісграцыі. Расстрэлы цывільнага насельніцтва, экстэрмінацыя беларускіх габрэяў, канцэнтрацыйныя лягеры, пацыфікацыя беларускіх вёсак, вываз насельніцтва на прымусовую працу ў Нямеччыну - усё гэта прымушала больш асьцярожна, а перад усім, крытычна ацэньваць палітыку й чарговыя дэклярацыі акупацыйных уладаў у рашэньні беларускага пытаньня.
Вайна зьмяніла лесы й сьвядомасьць шмат каго з колішніх унівэрсытэцкіх калегаў а. М. Лапіцкага, а некаторых зь іх разьвяла па розныя бакі барыкад.
Якім было жыцьцё, рэлігійная ды грамадзкая дзейнасьць а. М. Лапіцкага ў гады Другой сусьветнай вайны? Што чакала нацыянальна-сьведамага сьвятара ў рэаліях тагачаснай рэчаіснасьці? Беларускі незалежніцкі дзеяч I. Касяк, блізкі сваяк а. М. Лапіцкага, успамінае:
„На пачатку жніўня 1941 году, па просьбе сваіх прыхаджанаў, a. Miкалай паехаў разам зь імі абозам у Менск да цэнтральных уладаў, каб адшукаць прыхаджанаў-навабранцаў у савецкую армію, якія маглі быць у палоне ў немцаў. У Менску ён наведаў старшыню Менскай акругі праф. Радаслава Астроўскага, ад якога атрымаў патрэбныя інфармацыі па шуканьні ваеннапалонных беларусаў. Астроўскі запрасіў а. Мікалая пераехаць у Менск для працы пры адбудове Беларускай Праваслаўнай Царквы, зьнішчанай поўнасьцю бязбожнай бальшавіцкай уладай.
У хуткім часе а. Мікалай прыехаў у Менск для працы на царкоўнай ніве. Старшыня Астроўскі прадставіў яго ў Генэральным Камісарыяце Беларусі, дзе за подпісам Генэральнага Камісара Вільгельма Кубэ было выдадзена а. Мікалаю пасьведчаньне, упаўнаважваючае яго для дзейнасьці па адбудове Беларускай Праваслаўнай Царквы на Беларусь
Па прыбыцьці ў Менск епіскапа Венэдыкта (Бабкоўскага) старшыня Астроўскі прадставіў яго й рэкамэндаваў мітрапаліта Панцялеймана Генэральнаму Камісару Беларусі як кіраўнікоў для Беларускай Праваслаўнай Царквы, што й было сьцьверджана адпаведным пісьмовым упаўнаважаньнем В. Кубэ. Айцец Мікалай быў прыдзелены для службы ў Кацярынінскай (жоўтай) царкве.
Для палагоджаньня патрэб Сьцяфанпальскага прыходу а. Мікалай паехаў туды самаходам. У гэтым часе па лясох Беларусі ўжо хадзілі збройныя савецкія партизаны, перакінутыя з Расеі на парашутах, якіх людзі зрэдку бачылі. На дарозе каля Вялейкі шофэр сьцьвердзіў, што дзераўлянага паліва ня хопіць для газагэнэратара да канца дарогі. Тады яны паехалі за „чуркамі" ў лес каля вёскі Мамаі й пачалі іх набіраць. Трох маладых савецкіх партызанаў акружыла іх з аўтаматамі й абшукала. Ад а. Мікалая яны забралі ўпаўнаважаньне на нямецкай мове за подпісам Генэральнага Камісара Кубэ. Старшы партызан доўга аглядаў гэту паперу, але, прыпушчальна, ня мог яе прачытаць і забраў з сабой. Затрыманых партызаны выпусьцілі, сказаўшы, каб нікому не гаварылі аб гэтым здарэньні, бо іх людзі ёсьць усюды і іх усібды знойдуць.
Прыехаўшы на прыход у Сьцяфанпаль а. Мікалай на другі дзень паехаў у горад Дзісну, каб даведацца аб стане мясцовага беларускага арганізаванага жыцьця. Прыхаджане паведамілі яго, што мясцовыя палякі усюды забіралі ў свае рукі адміністрацыю й паліцыю пад нямецкім кіраўніцтвам ды мардавалі беларусаў актывістых. Айцец Мікалай зайшоў да Лупчонка, ведамага яму беларуса, каманданта мясцовай паліцыі. Прывітаўшыся, гэты камандант адразу сказаў, што мае загад арыштаваць а. Мікалая й даставіць яго ў нямецкую жандармэрыю, як абвінавачанага ў супрацоўніцтве з бальшавікамі. Шчасьцем для арыштаванага было, што камандант даў канваіраў беларускіх паліцэйскіх. Калі яны вялі арыштаванага берагам ракі Дзісны, то там ужо ляжаў застрэлены польскімі паліцэйскімі ведамы беларускі дзеяч Кузьма Крук, нібы таму, што ён уцякаў ад паліцэйскіх.
Зь Дзісны а. Мікалая перавезьлі ў горад Глыбокае й перадалі ў СД (ня-мецкая палітычная паліцыя). Паведамленая матушка Валянціна ўвесь час ехала возам за арыштаваным сьвятаром, каб дапамагаць яму ў патрэбе, а перад усім запабегчы забойству. СД правяло сьледзтва, дапытываючы а. Мікалая, пасылала сваіх службоўцаў у вёску Грэлікі, дзе жылі бацька й родныя арыштаванага, сьцьвердзіла беспадстаўнасьць абвінавачаньня й пасьля чатырох тыдняў увязьненьня выпусьціла а. Мікалая на волю"[24].
У такіх няпростых варунках ішла адбудова рэлігійнага жыцьця, не ў апошнюю чаргу дзякуючы вялікай волі й самаахвярнасьці тых, хто іні-цыяваў аднаўленьне БАПЦ у гады Другой сусьветнай вайны.
Пасьля ўсяго перажытага а. М. Лапіцкі зь сям'ёй настала пераехаў у Менск, дзе служыў настаяцелем у Чыгуначнай царкве й браў удзел у працы Часовай Мітрапалітальнай Управы Беларускай Праваслаўнай Царквы. Пазьней быу абраны сябрам Менскай Духоўнай Кансісторыі. Працаваў законавучыцелем у пачатковых і сярэдніх школах у Менску, а яшчэ, не зважаючы на пагрозу расстрэлу, ратаваў габрэйскае насельніцтва. Прыводзіў да прысягі батальёны Беларускай Краёвай Абароны.
Арганізатарскія здольнасьці a. M. Лапіцкага выявіліся пры пабудове новай праваслаўнай царквы на Козыраве ў Менску. Разам з а. I. Кушнерам ён актыўна ўдзельнічаў у працах Перадсаборнай Камісіі. Айцец М. Лапіцкі быў адным зь ініцыятараў зарганізаваньня й правядзеньня Ўсебеларускага Царкоўнага Сабору (30 жніўня - 2 верасьня 1942 г.), які паставіў на парадак дня справу аднаўленьня аўтакефаліі Беларускай Праваслаўнай Царквы[25].
Трэба аднак памятаць, што ідэя арганізацыі (аднаўленьня) Беларускай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы на акупаванай немцамі тэрыторыі Беларусі ад пачатку мела ня толькі прыхільнікаў. Яе апанэнты падкрэсьлівалі, што аўтакефалія Беларускай Праваслаўнай Царквы - гэта „нямецкі замысел", які пярэчыць вялікарускаму праваслаўю[26]. А таму ў барацьбе зь беларускім праваслаўным актывам і духоўнікамі-аўтакефалістамі расейцы выкарыстоўвалі ўсе магчымыя сродкі, уключна з правакацыямі, фальшывымі даносамі да акупацыйных уладаў і фізычнай ліквідацыяй найбольш актыўных дзеячаў і сьвятароў. Ва ўсім гэтым мелі шырокую падтрымку зрусыфікаванай часткі беларускага духавенства. З такой пэрспэктывы болын зразумелай бачацца сёньня справы нявысьветленых да канца забойстваў а. А. Каўша й а. I. Кушнера. У першым выпадку, як вядома, прыхільнікі вялікарускага праваслаўя выкарысталі немцаў, а ў другім - зробленае „прыпісалі" савецкім партызанам, відаць яшчэ ў Менску замінаваўшы машыну, у якой а. I. Кушнер меўся выехаць у Ракаў. Гэта была яшчэ адна вайна — вайна ў вайне.
Прарасейскія тэндэнцыі й арыентацыі гіерархаў і часткі духавенства БАПІД не маглі застацца не заўважанымі для нямецкіх уладаў, а таксама беларускага незалежніцкага актыву. У інфармацыйна-аналітычных рапартах, падрыхтаваных штабным упраўленьнем шэфа паліцыі бясьпекі й СД у сакавіку - чэрвені 1942 году ў Бэрліне на падставе апэрацыйных матар'ялаў, паведамлялася, што хоць Праваслаўная Царква ў Беларусі і ўяўляе сабой традыцыйную мясцовую царкву, яна аднак пераважна зрусыфікаваная й знаходзіцца пад расейскім уплывам, а ў заходніх абласьцях змагаецца з польскімі ўплывамі Рыма-каталіцкай Царквы[27]. Адначасна зьвярталася ўвага на тое, што гіерархіяй і духавенствам Беларускай Праваслаўнай Царквы ігнараваліся дырэктывы нямецкай цывільнай адміністрацыі ў справе беларусізацыі царкоўнага жыцьця:
„Розныя падзеі й выказваньні ў Беларускай Нацыянальнай Царкве пераканаўча пацьвярджаюць той факт, што мітрапаліт Панцялейман і яго атачэньне спрабуюць перашкодзіць беларусізацыі зрусыфікаванай Беларускай Праваслаўнай Царквы. Гэтыя расейцы мелі магчымасьць напачатку зьбірацца перад усім у Беларускай Аўтакефальнай Нацыянальнай Праваслаўнай Царкве, пасьпяхова яе выкарыстоўваючы, што ў пэўным сэнсе дазволіла ім перайграць цывільную адміністрацыю. [...]
Менск падтрымоўвае сувязі з расейскімі цэнтрамі ў Варшаве, Гародні, Вільні, Пінску, Рызе перш за ўсё празь епіскапа Венэдыкта, які мае свае месцапрабываньне па-за Беларусьсю (Гародня) і зьяўляецца руплівым расейскім арганізатарам і пасыльным. Неаднаразова рабіліся спробы спыніць гэтыя сувязі-кантакты, але, на жаль, не заўсёды можна было гэта зрабіць пасьпяхова, бо сьвятары прыяжджалі ў Менск з дазволам на ўезд. [...]
Акрамя мітрапаліта Панцялеймана, чыя прарасейская палітыка й царкоўная пазыцыя не выклікаюць ніякага сумніву, з боку зрусыфікаванага беларускага праваслаўнага духавенства ў якасьці каардынатара й рухаючай сілы расейскага праваслаўнага царкоўнага разьвіцьця пастаянна называецца былы намесьнік Сергія з Масквы мітрапаліт Сергій, які цяпер рэзыдуе ў Вільні, а раней жыў у Рызе. Сергій неаднойчы спрабаваў усталяваць кантакты з Панцялейманам, каб мець магчымасьць умешвацца ў працэс арганізацыі Аўтакефальнай Нацыянальнай Беларускай Праваслаўнай Царквы.[...] Сергій імкнецца уплываць на Панцялеймана, каб затамаваць далейшае разьвіцьцё й арганізацыю Нацыянальнай Беларускай Царквы"[28].
Адной з прычынаў такой цяжкой сытуацыі ў „Беларускай Аўтакефальнай Нацыянальнай Праваслаўнай Царкве", як падкрэсьлівалі аўтары гэтых інфармацыйна-аналітычных рапартаў, была адсутнасьць адпаведнай колькасьці нацыянальна-сьведамых беларускіх праваслаўных сьвятароў.
Вось так, далека неаптымістычна, у сьвятле нямецкіх апэрацыйных матар'ялаў выглядала на пачатку лета 1942 году справа арганізацыі (аднаўленьня) Беларускай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы. Праз тры месяцы ў Менску адбыўся Усебеларускі Царкоўны Сабор (30 жніўня - 2 верасьня 1942 г.), на якім быў прыняты Статут БАПЦ й фактычна адноўлена яе аўтакефалія. Але й пасьля Сабору русыфікатарская дзейнасьць паасобных гіерархаў і духоўных БАПЦ не спынілася й мела далейшы, драматычны працяг. Сваё лягічнае завяршэньне яна атрымала ў лютым 1946 году, калі епіскапат БАПЦ перайшоў у Расейскую Праваслаўную Зарубежную Царкву.
Тымчасам пастановы й рашэньні, прынятыя ў верасьні 1942 году на Ўсебеларускім Царкоўным Саборы ў Менску, не знаходзілі свайго выяўленьня ў канкрэтных справах. Толькі праз восем месяцаў, у адпаведнасьці з пастановай Сабору Епіскапаў ад 20 красавіка 1943 году, былі нарэшце падрыхтаваны на беларускай мове лісты (зь нямецкім перакладам кожнага) да галоўных гіерархаў Праваслаўных Аўтакефальных Цэркваў у сьвеце. Уіх выказвалася просьба прызнаць аўтакефалію Беларускай Праваслаўнай Царквы. Лісты мелі атрымаць наступныя асобы: патрыярх Канстантынопальскі Вэніямін - у Канстантынопалі-Стамбуле (Фанар); патрыярх Александрыйскі Хрыстафор - у Александрыі (Егіпет); патрыярх Анціяхійскі Аляксандр - у Дамаску; патрыярх Ерусалімскі Цімафей - у Іерусаліме; патрыярх Румынскі Нікадзім - у Бухарэсьце; патрыярх Сэрбскі Гаўрыіл - у Белградзе; мітрапаліт Варшаўскі Дыянісій - у Варшаве; мітрапаліт Афінскі Хрысанф - у Афінах; мітрапаліт Сафійскі Стэфан — у Сафіі; мітрапаліт Маскоўскі Сергій - у Маскве й мітрапаліт Анастасій - у Белградзе[29].
Спробы беларускага незалежніцкага актыву й нацыянальна-сьведамых сьвятароў, у прыватнасьці а. М. Лапіцкага й а. I. Кушнера, яшчэ тут, на Беларусі, спыніць русыфікатарскія тэндэнцыі ў вышэйшых уладах БАПЦ, на жаль, не далі чаканых вынікаў.
Уся складанасьць становішча, у якім апынулася БАПЦ, знайшла неўзабаве сваё асьвятленьне ў аналітычным рапарце „Русыфікатарская праца ў Беларускай Царкве"[30], які ў чэрвені-ліпені 1943 году ў Менску апрацаваў, як можна меркаваць, I. Касяк у супрацы з а. М. Лапіцкім і а. I. Кушнерам. У рапарце паведамлялася:
„Беларуская Праваслаўная Аўтакефальная Царква сягоньня па складу гіерархічна-адміністрацыйнага апарату, па яго нацыянальным настаўленьні ўстабілізавалася як расейская, з моцным антыбеларускім характарам, і як такая праяўляе актыўную дзейнасьць. Сэнс гэтага той, каб і праз царкву ўтрымаць лучнасьць абшараў былой „адзінай-недзялімай" матушкі Расеі.
Аб гэтым сьведчаць далучаныя лісты. Стараюцца закулісна ўплываць у гэтым кірунку на Беларускую Царкву расейскія мітрапаліты - Сяргей Рыскі й Віленскі ды Серафім Берлінскі. Як чырвоны, так [і] белы расейскія мітрапаліты клапоцяцца аб непадзельнасьці Расеі. Мітрапаліт Рыскі Сяргей, прысланы бальшавікамі ў 1940 годзе ў Прыбалтыку, як зацяты расеец, для русыфікацыі і ўтрыманьня ў бальшавіцкай паслухмянасьці духавенства й вернікаў, сягоньня ўтрымлівае той самы расейскі дух „адзінай-недзялімай Расеі", а нават, як гэта сьцьвярджае ліст сьвяшч. расейца Іванкевіча да сьвяшч. расейца Балая з дн. 12.3.1943 г. робіць патаемныя захады ў гіерархіі Беларусі, каб перашкодзіць аўтакефаліі Беларускай Царквы, каб не парываць лучнасьці з Расейскай Маскоўскай Царквой. Калі гэта не ўдалося, то ён загадвае лічыць Беларускую Царкву праклятай і забараняе на абшары сваёй юрысдыкцыі служыць сьвяшчэньнікам Беларускай Аўтакефальнай Царквы, хочучы такой прэсыяй уплынуць на клір Беларусі. Сам-жа ён уважае й цяпер сваю Царкву за залежную ад Масквы, ад Маскоўскага Экзархату так, як гэта загадалі яму яшчэ бальшавікі, пасылаючы ў Прыбалтыку.
Аб кантакце гіерархіі Беларускай Царквы з расейцам, Берлінскім мітрапалітам Серафімам, сьведчыць паштоўка, напісаная 27.5.1943 г. расейскай фірмай „Производство русских знаков отличия в Берлине" расейцу, сьвяшч. Балаю. Маскуючы справу нібы перасылкай крыжыкаў, якія ўзапраўднасьці вырабляюцца і ў Менску, абгаворваецца справа кантакту расейскага духавенства ў Берліне зь менскім для іх супольнай мэты. Вонкавыя расейскія чыньнікі знаходзяць добры адгалосак сваім імкненьням у пануючай сёньня гіерархіі й царкоўнай адміністрацыі Беларускай Царквы. Антаганізм, існуючы паміж мітрапалітам Беларусі Панцялейманам і кіруючым архіепіскапам Філафеем, базуецца на падставе выключна асабістай - [барацьбе] за ўладу. Па зьместу працы абодва яны, карыстаючы зь небывалых паўнамоцтваў у адміністраваньні Царквой, дадзеных нямецкімі ўладамі, утрымліваюць яе расейскі характар, пакінуты бальшавікамі. Так усе благачынныя маскалі, якіх устанавілі бальшавікі, хаця часта неадукаваныя, сягоньня падтрымліваюцца імі абоімі й не замяняюцца беларускімі акадэмікамі, хаця аб гэтым прасіла беларускае грамадзства. Высьвечана больш 130 зацятых неадукаваных маскалёў у сьвяшчэньнікі, а не арганізавана навучаньне беларускіх кандыдатаў. Курсы праводзіліся толькі для змыльваньня фактычнай работы, бо выйшла зь іх толькі каля 11 (?) духоўнікаў.
Цяпер 7.7.1943 г. яны хочуць высьвяціць у епіскапы Беларусі зацятага маскаля з Бранску Паўла, які ніколі нічога супольнага ня меў зь беларускасьцю і мець ня хоча, а будзе добрым русыфікатарам Беларусь Тымчасам ёсьць лепшыя кандыдаты ў епіскапы, беларусы: акадэмік Дземьячонак і сьвяшч. Баслык Астап. Але маскальская гіерархія думае толькі аб умацаваньні расейскіх пазыцыяў у Беларускай Царкве.
У Менску яны стараюцца ўтрымаць той самы расейскі дух. Сюды сьцягнулі пераважна цёмнае, неадукаванае духавенства, якое зьяўляецца паслухмяным выканаўцам іх волі. Усімі справамі ў Менску запраўляе расеец сьвяшч. Балай, які мае шырокія карэспандэнцыйныя прыватныя зносіны, а таксама [вядзе іх] празь Беларускую Самапомач ня толькі з акругамі Беларусі, але нават з расейцамі ў Берліне. Празь яго выконвае сваю волю ўсё расейскае духавенства, зь якім Балай быў шчыльна зьвязаны праз увесь час сваей працы.
Сьвяшч. Юльян - расеец, без адукацыі. Сьвяшч. Кур'ян - без адукацыі, пры бальшавікох кінуў служыць у царкве і быў забаронены ў сьвяшчэннаслужэньні, нязвольнены ад забароны, што абурае агул веруючых. Але як паслухмяны чалавек і інфарматар, [ён] быў запрошаны арх. Філафеем на працу ў Менск. Сьвяшч. Брукін - стары расеец. Сьвяшч. Багалец - расеец, без адукацыі. Сьвяшч. Скабей - малады беларус, без адукацыі, паслухмянае арудзьдзе. У апошніх днях арх. Філафей сьцяг-нуў у Менск на працу свайго швагру - сьвяшч. Шашка, без духоўнай асьветы. На гэту колькасьць духавенства у Менску ёсьць толькі адзін акадэмік сьвяшч. Лапіцкі, якому арх. Філафей часта прыпамінае, што ён яго вышле зь Менску, а дзеля гэтага ён павінен быць паслухмяным усім пажаданьням арх. Філафея [падкрэсьлена намі. - Ю.Г.].
Дня 27.6.1943 г. у мітр. Панцялеймана й арх. Філафея была дэлегацыя паветавых начальнікаў з Глыбокага, якая прасіла выдаліць зь Менску сьвяшч. Балая, як шкоднага Беларускай Царкве, якога яны ведаюць як ворага беларушчыны й зацятага маскаля, і які пры Польшчы ладзіў спэцыяльны палянізацыйны курс. На гэта мітр. Панцялейман і арх. Філафей сказалі, што ў такім выпадку яны выдаляць зь Менску беларускіх сьвяшчэньнікаў Лапіцкага й Кушнера, а возьмуць саўсім новых. Так яны хочуць у Менску зрабіць выключна расейскі адміністрацыйны апарат.
Але існуючая расейская гіерархія з расейскімі благачыннымі ня толькі ўтрымлівае расейскі характар Царквы, але актыўна перасьледуе духоўнікаў-беларусаў. У той час, калі маскаль сьвяшч. Балай, без адукацыі, мае аж два прыходы (у Глыбоцкай акрузе і ў Менску, каб спраўней весьці русыфікацыйную работу), то беларус-акадэмік, сьвяшч. Пыск цэлымі паўгодзьдзямі сядзіць бяз працы, ня маючы чым нават карміць сваіх 5 малых дзяцей і пасылаецца арх. Філафеем пад пагрозай забароны ў сьвяшчэннаслужэньні ў далёкі небясьпечны прыход, як на сьмерць, бо сям'і ён і так туды ня зможа перавезьці. Так арх. Філафей пазбаўляе народ добрага прапаведніка, злоўжываючы небывалай воляй, якую цяпер мае духоўная адміністрацыя. Сьвяшч. Пазьняка, беларуса-акадэміка, таксама скуець маскальскае духавенства ў Глыбоцкай акрузе, стараючыся выкінуць з працы. Сьвяшч. Бягун, энергічны беларус, сядзіць амаль бяз працы ў той час, як стары 80-гадовы маскаль Ігнатовіч затрымлівае вялікі двухклірны прыход. Сьвяшч. Старыкевічу, беларусу, нашы гіерархі зусім забаранілі служыць. Таксама выгрызаюць і перакідваюць у горшыя прыходы сьвяшч. Стахо[ў]скага, беларуса ды іншых. Духавенства шмат якіх акругаў гавора пропаведзі й вядзе справаводзтва па-расейску, а арх. Філафей зь мітр. Панцялейманам толькі прыкрыва[юць] гэтыя факты.
Без прызначэньня сьведамага беларуса на рэфэрэнта царкоўных справаў (ці пры Генэральным камісарыяце, ці пры мітрапаліце) не прыпыніць русыфікацыйнай работы маскалёў у Беларускай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царкве"[31].
Спыніць расейскія тэндэнцыі ў царкоўных структурах БАПЦ, на думку аўтараў рапарту, магла-б хуткая й мэтанакіраваная рэалізацыя наступных заданьняў:
„ 1. Аформіць аўтакефалію Беларускай Царквы ў найбліжэйшым часе, урачыста абвесьціўшы аўтакефальнасьць.
2. Рэарганізаваць і беларусізаваць адміністрацыйны апарат:
а) арганізаваць Мітрапалітальнае Упраўленьне ў Менску, запрасіўшы на сяброў: сьвяшч. М. Лапіцкага, Н. Пыска й А. Несьцяровіча;
б) арганізаваць Епархіяльнае Упраўленьне ў тых епархіях, дзе яны яшчэ не сарганізаваныя (Віцебская, Магілёўская) і рэарганізаваць ужо існуючыя, выдаліўшы зь іх расейцаў па ідэалёгіі (сьвяшч. Балай у Менскай і інш.);
в) высьвеціць у епіскапы для неабсаджаных епархіяў кандыдатаў беларусаў (мгр. Дземьячонак і Баслык Астап);
г) зьмяніць благачынных расейцаў або асобаў з расейскай ідэалёгіяй на знаных беларусаў.
3. Прыпыніць цкаваньне сьвяшчэньнікаў-беларусаў (Пазьняк, Пыск, Бягун, Стахоўскі, Старыкевіч і інш.) і даць перавагу сьвяшчэньнікам-беларусам:
а) перавесьці сьвяшчэньнікаў-расейцаў па паходжаньні або па ідэалёгіі з прыходаў, знаходзячыхся ў адміністрацыйных цэнтрах, у сельскія, замяняючы іх беларусамі;
б) прыпыніць высьвячэньне ў сьвяшчэньнікі неадпаведных расейцаў, а высьвячаць толькі беларусаў.
4. Арганізаваць навучаньне беларускага духавенства:
а) адчыніць у Менску Духоўную Сэмінарыю;
б) адчыніць у меру патрэбы, як часовае мерапрыемства, пастырскіякурсы й псаломшчыцкія ў паасобных епархіях;
в) для сьвяшчэньнікаў, няведаючых беларускай мовы, правесьці адпаведныя курсы з абавязковым экзаменам, зложаным у слове й пісьмеперад камісіямі, у склад якіх увойдуць прадстаўнікі школьных уладаў.
5. Рэарганізаваць душпастырскую працу:
а) паставіць на адпаведны ўзровень справу пропаведзі ў цэрквах,праводзячы іх у абавязковым парадку ў беларускай мове;
б) навучаць дзяцей Закону Божаму па-беларуску;
в) ладзіць пэрыядычныя місіянерскія зьезды духавенства па благачыніях і епархіях;
г) арганізаваць адпаведныя бібліятэкі пры епархіях і благачыніях;
д) узьняць узровень благалепнасьці сьвятыняў (рамонты) і багаслужэньня (хор, інвентар і інш.).
6. Арганізаваць рэлігійна-ўзгадаваўчыя згуртаваньні вернікаў прысьвятынях (брацтвы).
7. Арганізаваць выданьне й пашырэньне духоўнай літаратуры ў беларускай мове:
а) пэрыядычныя (аднаднёўкі, календары, епархіяльныя лісткі й інш.);
б) непэрыядычныя (маліцьвеньнікі, падручнікі Закону Божага, Евангельлі, малітвы й інш.);
в) выданьне або справаджэньне сьв. абразоў.
8. Арганізаваць матар'яльную гаспадарку царквы:
а) даход царквы ад даходу кліра, і праводзіць адналіты ўлік гэтыхдаходаў (кнігаводзтва);
б) выконваць працу згодна зацьверджанаму гадавому бюджэту (мітраполіі, епархіі, па асобнаму прыходу), ліквідуючы безгаспадарнасьць;
в) арганізаваць прадпрыемсгвы вырабу царкоўных матар'ялаў (сьвечкі, крыжыкі, царкоўнае віно й інш.) пры Епархіяльных Управах, забіраючы ўжо існуючыя ад прыватных духоўных асобаў;
г) арганізаваць пры Епархіяльных Управах склады царкоўных матар'ялаў (сьвечкі, крыжыкі й царкоўнае віно ды інш., ліквідуючы спэкуляцыю)"[32].
Нямецкія ўлады ў Бэрліне й на месцах, занепакоеныя разьвіцьцём сытуацыі ў БАПЦ, імкнуліся мацней заангажавацца ў справу беларусізацыі царкоўнага жыцьця на акупаванай тэрыторыі Беларусі й падтрымаць беларускі незалежніцкі актыў. 1 чэрвеня 1944 году фон Мільвэ-Шродэн, кіраўнік Усходняга міністэрства па пытаньнях культуры, у службовым лісьце да сваіх падначаленых пісаў:
„Факты пераканаўча сьведчаць пра тое, што пераважная большасьць праваслаўнага духавенства на Беларусі настроена ў расейскім духу. З гэтай прычыны справа падрыхтоўкі беларускай нацыянальна-зарыентаванай гіерархіі сутыкаецца зь перашкодамі. Пасьпяховае яе вырашэньне магчымае, але толькі пры ўмове, што зь нямецкага боку будзе праяўлена ініцыятыва ў рэлігійным пытаньні. Але гэта пярэчыла-б раней прынятым палітычным дырэктывам. Асабіста лічу, што такая ініцыятыва з нашага, нямецкага боку, у царкоўным пытаньні проста неабходная. У гэтай справе я зьвяртаўся ўжо да обергруппэнфюрэра [Готтберга. — Ю. Г.]. Адказу яшчэ няма. У справе беларускіх падручнікаў я атрымаў неабходныя распараджэньні й пацьверджаньні"[33].
27 чэрвеня 1944 году ў Менску адбыўся Другі Ўсебеларускі Кангрэс, у якім, як дэлегат ад духавенства БАПЦ, браў удзел і а. М. Лапіцкі. Тым-часам наступ савецкіх войскаў на пачатку ліпеня перакрэсьліў новыя ініцыятывы беларускага незалежніцкага актыву й нямецкіх уладаў у справе рэарганізацыі беларускага царкоўнага жыцьця. Зь епіскапатам і часткай духавенства БАПЦ эвакуавалася на Захад і сям'я а. М. Лапіцкага: першапачаткова — у Чэхію, а пазьней — у Нямеччыну[34]. Тады наўрад ці думалася, што вярнуцца на Бацькаўшчыну ўжо не давядзецца.
Няпросты лес чакаў родных а. М. Лапіцкага, якія засталіся на Беларусь Яго бацьку, Сьцяпана Лапіцкага, савецкія ўлады напрыканцы 40-х гадоў пазбавілі ўласнай гаспадаркі й сваёй хаты, выгнаўшы паміраць на вуліцы. Недзе паміж Вялейкай і Менскам згубіліся сьляды сясьцёр Ніны й Настулі. Юзік, малодшы брат а. М. Лапіцкага, пасьля чарговага „вызваленьня" Беларусі ў ліпені 1944 году быў змабілізаваны ў савецкае войска й кінуты пад Кёнігсберг, дзе й загінуў у адным з баёў. Ня менш драматычна склалася жыцьцё малодшага брата а. М. Лапіцкага - Валодзі, які служыў у польскім войску. У верасьні 1939 году ён браў удзел ваенных дзеяньнях. Трапіў у палон. Прайшоў савецкія лягеры. Потым ваяваў на баку аліянтаў у II корпусе генэрала Ул. Андэрса. Удзельнічаў у баях супраць нямецкіх войскаў фэльдмаршала Ромеля ў Паўночнай Афрыцы й пад Монтэ-Касіна. У палове 50-х гадоў выехаў у ЗША, дзе й памёр. Ксенія Грышкевіч, старэйшая сястра сьвятара, была арыштавана савецкімі ўладамі. Знаходзілася ў Вялейскай хурме, дзе ў лютым 1945 году памерла ад тыфусу[35].
Пра ўсё гэта аднак стане вядома значна пазьней — на эміграцыі ў ЗША.
Першыя некалькі месяцаў Лапіцкія жылі пры Беларускім Епіскапаце ў курортнай мясцовасьці Францэсбад. Капітуляцыя Нямеччыны ў травені 1945 году й пагроза прымусовай рэпатрыяцыі ў Савецкі Саюз змусілі вышэйшыя царкоўныя ўлады й духавенства БАПЦ пераехаць у Амэрыканскую акупацыйную зону й асталявацца ў Тырсгайме (Баварыя). Пазьней у сваіх успамінах пра той час арх. Апанас, адзін зь гіерархаў БАПЦ, пісаў:
„Пасьля чатырохмесячнага туляньня, ня маючы сталага месца жыхарства, мы атрымалі ў сваё распараджэньне вялікі зручны дом у два паверхі ў гарадку Тырсгайм. Уладкавала нас туды УНРРА (Міжнародная арганізацыя Дапамогі перамешчаным асобам). Яна-ж выдала нам і харчаваньне. Зь нямецкай эканомікай мы справаў ужо ня мелі. За выключэньнем адзінага - зьбіралі ў навакольным лесе нямецкія грыбы"[36].
У Тырсгайме, такім чынам, апынулася шэсьць епіскапаў БАПЦ на чале зь мітрапалітам Панцялейманам, некалькі протаіерэяў зь сем'ямі, а таксама групка цывільных асобаў з атачэньня арх. Венэдыкта[37]. Тут, 10 сакавіка 1945 году адбыўся першы на эміграцыі Сабор епіскапаў БАПЦ. На ім разглядалася пытаньне далейшай арганізацыі й структурна-адміністрацыйнага афармленьня Беларускай Праваслаўнай Царквы на Беларусі, а таксама справа царкоўна-кананічнага статусу БАПЦ. Удзельнікі Сабору прыйшлі да высновы, што канчатковае вырашэньне гэтых пытаньняў магчымае толькі пасьля заканчэньня вайны й тады, калі будзе акрэсьлена палітычнае сгановішча Беларусі ў паваеннай Эўропе[38]. Там-жа, на Саборы, было пастаноўлена, што епіскапы БАПЦ павінны прадаўжаць сваю архіпастырскую працу й сумесна з духавенствам апекавацца беларускімі вернікамі, якія знаходзяцца ў межах Нямеччыны. Час аднак паказаў, што гэтая апошняя пастанова праводзілася ў жыцьцё непасьлядоўна.
I на бацькаўшчыне, і на эміграцыі а. М. Лапіцкі любіў паўтараць: „Там, дзе двох, - там царква". Таму і тут, у Нямеччыне, ён адразу-ж узяўся за зарганізаваньне праваслаўнага прыходу й пабудову беларускай царквы ў Рэгэнсбургу, якія сгаліся першымі царкоўнымі інстытуцыямі ў паваеннай гісторыі беларускай эміграцыі. Трэба адзначыць і тое, што менавіта ў Рэгэнсбургу закладваўся й трывалы фундамант пад ідэю адбудовы Беларускай Праваслаўнай Царквы на чужыне ў юрысдыкцыі Канстантынопальскага Патрыярхату.
У весну 1946 году была завершана пабудова беларускай царквы ў Рэгэнсбургу, якую высьвецілі ў гонар апякункі беларускай зямлі Сьв. Еўфрасіньні Полацкай. Цікавы й знамянальны факт: культ Сьв. Еўфрасіньні Полацкай на эміграцыі, як успамінае беларуская культурная й грамадзкая дзеячка Зора Кіпель, пазнавалі менавіта праз а. М. Лапіцкага. Яго „каньком" у Беларускай Гімназіі у Міхэльсдорфе быў курс лекцыяў пад назвай „Сьв. Еўфрасіньня - патронка Беларусі", які чытаўся вучням у рамках гімназіяльнай праграмы па навучаньню рэлігіі[39].
5 траўня 1946 году ў Рэгэнсбургу адбыўся Першы Зьезд Праваслаўных Беларусаў з Амэрыканскай, Ангельскай ды Францускай зонаў Нямеччыны. Яго скліканьне зарганізавала ініцыятыўная група беларускага царкоўнага актыву, у якую ўвайшлі а. М. Лапіцкі, Ю. Віцьбіч, М. Ігнатовіч, Хв. Шыбут, I. Касяк, Н. Арсеньнева, А. Асіпчык й М. Сяднёў. Напачатку былі прачытаны два рэфэраты царкоўна-гістарычнага характару й заслуханы інфармацыі а. М. Лапіцкага, Хв. Ільляшэвіча й В. Войтанкі пра беларускае царкоўнае жыцьцё ў трох акупацыйных зонах - Амэрыканскай, Ангельскай і Францускай. Потым са справаздачай выступіў Юрка Віцьбіч, рэдактар беларускага царкоўна-грамадзкага часапісу „Зьвіняць званы Сьвятой Сафіі". Ад епіскапату БАПЦ на зьезьдзе прысутнічалі арх. Філафей і еп. Апанас, якія ўжо напачатку падкрэсьлілі, што яны могуць прысутнічаць выключна ў характары гасьцей. Зь бягучых справаў разглядаліся: а) арганізацыя рэлігійнага жыцьця на чужыне; б) Праваслаўнае Беларускае Аб'еднаньне; в) Адозва да беларусаў на чужыне; г) Ліст да Прэзыдэнта ЗШПА Трумэна.
На зьезьдзе было запрапанавана ўтварыць рэлігійную арганізацыю, якая садзейнічала-б зарганізаваньню рэлігійнага жыцьця праваслаўных беларусаў на эміграцыі. Пасьля зацьверджаньня назвы арганізацыі як „Беларускае Праваслаўнае Аб'еднаньне" (БПА) удзельнікі зьезду прыступілі да выбараў яго кіраўніцтва - Тымчасовага Ўраду БПА:
„Разгарнулася шырокая дыскусія ў сувязі з падачай кандыдатаў - арх. Філафея й еп. Афанасія, якія пакуль што адмовіліся прыняць кандыдатуры. У выніку дыскусіі выявілася, што Епіскапат Бел.[арускай] Праваслаўнай Царквы мае замеры далучыцца да Зарубежнай Расейскай Царквы, якая пасягае на нашу незалежнасьць. Пастанову зьезд прыняў аднагалосна й прасіў сваіх беларускіх архіепіскапаў Філафея й Афанасія не далучаць Бел.[арускую] Прав.[аслаўную] Царквуда Зарубежнай Расейскай, а застацца незалежнымі з сваім народам. Тым болей, што Бел.[аруская] Прав.[аслаўная] Царква ўжо стаіць на глыбокім шляху да Аўтакефальнай Беларускай Праваслаўнай Царквы"[40].
Такі ход падзеяў дыктаваў прыняцьце неадкладных захадаў, каб прадухіліць пераход епіскапату БАПЦ у юрысдыкцыю Расейскай Праваслаўнай Зарубежнай Царквы. У пастанове, прынятай арганізатарамі і ўдзельнікамі зьезду ў Рэгэнсбургу, паведамлялася:
„Мы, праваслаўныя беларусы, прадстаўнікі ўсёй беларускай эміграцыі з Заходняй Нямеччыны, на агульным Праваслаўным Зьезьдзе з дня 5 травеня 1946 году просім наш Беларускі Епіскапат, які знаходзіцца на эміграцыі ў Тырсгайме (Баварыя), каб наш Беларускі Епіскапат захаваў усю тую поўню арганізацыйнай сваёй самастойнасьці, ня ўліваючыся ані ў якой форме у „Расейскую Зарубежную Царкву", якая поўнасьцю нэгуе нашы імкненьні да беларускай нацыянальнай самастойнасьці. Просім, захоўваючы чыстым дагматычна-кананічны бок нашай Праваслаўнай Беларускай Царквы, увайсьці ў маліцьвеннае абшчэньне зь іншымі самастойнымі Цэрквамі як адміністрацыйная адзінка"[41].
На пастанове ня скончылася. 31 травеня 1946 году ў Рэгэнсбургу беларускі царкоўны актыў выступіў са „Зваротам беларускай грамадзкасьці да Беларускага Епіскапату", у якім было выказана спадзяваньне, што епіскапы БАПЦ „у цяжкія хвіліны нацыянальнага й рэлігійнага жыцьця будуць заўсёды з народам, а ня супроць яго..."[42].
Усе гэтыя захады, у многім ініцыяваныя а. М. Лапіцкім, а таксама спробы ўзьдзейнічаць на арх. Філафея й еп. Апанаса як беларусаў, з мэтаю захаваньня БАПЦ на эміграцыі, прывялі да таго, што указам мітрапаліта Панцялеймана на сьвятара наклалі забарону ў сьвяшчэннаслужэньні. Трывала яна аднак толькі тыдзень і, як зьезд у Рэгэнсбургу, паказала, што справа пераходу гіерархіі БАПЦ у расейскае зарубежніцтва ня ёсьць выключна царкоўнаю, але агульна-нацыянальнаю справаю.
Але ў травені 1946 году арганізатары і ўдзельнікі Першага Зьезду Праваслаўных Беларусаў ня ведалі, што іх заклікі, звароты й пастановы да вышэйшых царкоўных уладаў БАПЦ былі дарэмнымі.
Яшчэ 10 студзеня 1946 году, у Тырсгайме, пад старшынствам мітра-паліта Панцялеймана адбыўся Сабор епіскапаў БАПЦ, на якім было сьцьверджана:
„1) Кананічнае палажэньне Беларускага Епіскапату, які знаходзіцца па-за межамі Беларусі й ня можа вярнуцца ў свае епархіі, дастаткова няпэўнае й да сёньняшняга часу неаформленае ў сэнсе прыналежнасьці да той або іншай Аўтакефалічнай Царквы. Хоць да сёньняшняга моманту Беларускі Епіскапат лічыў сябе асобнай самастойнай адзінкай, што вынікае з 34 Правіла Сьв. Ап., але такога прызнаньня з боку Праваслаўных Аўтакефальных Цэркваў пакуль што няма, не гаворачы ўжо пра тое, што Беларускі Епіскапат знаходзіцца па-за межамі Беларусі й ня мае падставаў прымаць якія-кольвек крокі ў кірунку афармленьня сваёй поўнай самастойнасьці й незалежнасьці ад якой-кольвек Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы;
2) Беларускі Епіскапат у цэлым, так як і паасобныя епіскапы, ня маеправа ўхіляцца ад аб'еднаньня ўсяго беларускага праваслаўнага духавенства й беларускіх вернікаў, якія знаходзяцца па-за межамі Беларусій па магчымасьці павінен дзяліць іх лёс і ў выгнаньніцкім жыцьці, усебакова клапоцячыся пра іх духоўнае акармленьне;
3) Вызначыць фармальна сваё кананічнае палажэньне, зрабіць магчымым і зручным агульнае ўладкаваньне паасобных епіскапаў, а таксама афармленьне беларускіх вернікаў Беларускі Епіскапат можа толькіпры цесным супрацоўніцтве й аб'еднаньні зь Епіскапатам РЗЦ, якуюўзначальвае Высокапрэасьвяшчэнны мітрапаліт Анастасій"[43]
На гэтай падставе Сабор епіскапаў БАПЦ, нягледзячы на пратэсг паасобных беларускіх епіскапаў, у прыватнасьці еп. Апанаса, пастанавіў:
„1) Вітаць прапанову першагіерарха Праваслаўнай Зарубежнай Царквы, Высокапрэасьвяшчэннага мітрапаліта Анасгасія ў справе магчымага аб'еднаньня Праваслаўнага Беларускага Епіскапату з Праваслаўным Епіскапатам Зарубежнай Расейскай Царквы й выказаць падзяку за яго бацькоўскі клопат пра Беларускі Епіскапат, духавенства й вернікаў.
2) Лічыць мэтазгодным неадкладна закончыць перамовы з Праваслаўным Епіскапатам Зарубежнай Царквы пра ўваход Беларускага Епіскапату з духавенствам і вернікамі ў поўныя братнія й малітоўныя суадносіны й адміністратыўнае аб'еднаньне пад кіраўніцтвам Высокапрэасьвяшчэннага мітрапаліта Анастасія для сумеснай агульнай працы накарысыдь Сьвятой Праваслаўнай Зарубежнай Царквы да моманту, каліадкрыецца магчымасьць вярнуцца на родную зямлю.
3) Згодна з прапановаю мітрапаліта Анастасія выбраць аднаго зь беларускіх епіскапаў у якасьці свайго прадстаўніка на правох сябра Архіэйскага Сыноду Расейскай Праваслаўнай Зарубежнай Царквы.
4) Выступіць зь пісьмовай дэклярацыяй у Архірэйскі Сынод РЗЦі з подпісамі ўсіх епіскапаў з просьбаю аб прыняцьці ў склад епіскапаўгэтай Царквы.
5) Прасіць Божага благаслаўленьня на сумесную працу й ахвярнаеслужэньне Сьвятой Праваслаўнай Царкве і ў славу Госпаду"[44].
У лютым 1946 году Сынод РПЗЦ фармальна прыняў епіскапат БАПЦ у сваю юрысдыкцыю[45].
Вось-жа, пераход беларускіх епіскапаў у Расейскую Зарубежную Царкву, як паказваюць факты й архіўныя дакуманты, ад пачатку быў заплянаваным крокам. Яго ініцыятарамі ад беларускай царкоўнай гіерархіі былі мітрапаліт Панцялейман і арх. Венэдыкт. З расейскага боку працэс гэтага пераходу-далучэньня каардынавалі й актыўна падтрымоўвалі мітрапаліт Серафім і, перш за ўсё, мітрапаліт Анастасій. Гэты апошні яшчэ ў кастрычніку 1943 году ў Вене, пры хіратоніі ў епіскапы БАПЦ архім. С. Сеўбы, распачаў нефармальныя перамовы з арх. Венэдыктам у справе пераходу БАПЦ у юрысдыкцыю РПЗЦ, што пацьвярджаюць перапіска й асабістыя блізкія кантакты арх. Венэдыкта й мітрапаліта Панцялеймана зь мітрапалітамі РПЗЦ Анастасіем і Серафімам. Зь іх вынікае, што з 1943 году й асабліва зь лістапада-сьнежня 1944 году старшыня Сыноду РПЗЦ мітрапаліт Анастасій неаднойчы зьвяртаўся да Епіскапату БАПЦ з прапановаю ўступіць у склад Расейскага Праваслаўнага Зарубежнага Епіскапату й сумесна працаваць „на духоўнай ніве Зарубежнай Царквы"[46].
Улетку 1945 году, бадай адразу пасьля заканчэньня Другой сусьветнай вайны, прарасейская частка Беларускага Епіскапату на чале зь мітрапалітам Панцялейманам і арх. Венэдыктам распачала актыўную падрыхтоўку да пераходу Епіскапату БАПЦ у юрысдыкцыю Расейскай Зарубежнай Царквы. Шлях да такога „пераходу-аб'еднаньня" арх. Венэдыкт, мітрапаліт Панцялейман і іх аднадумцы бачылі ў скліканьні гіерархам РЗПЦ мітрапалітам Анастасіем Сабору ўсіх епіскапаў за мяжой і стварэньні агульнага царкоўнага органу кіраваньня, які ўмацаваў-бы прававое палажэньне Праваслаўнай Зарубежнай Царквы й змог знайсьці найлепшы спосаб акармляць вернікаў, маючы на ўвазе нацыянальныя асаблівасьці кожнай з групаў, якія ўвайшлі-б у склад такога агульнага царкоўнага цэнтру[47]. Але гэтай прапановы епіскапаў БАПЦ мітрапаліт Анастасій не прыняў і ў лісьце ад 4 сьнежня 1945 году да арх. Венэдыкта напісаў, што ў сучасны момант склікаць Сабор епіскапаў Зарубежнай Царквы няма магчымасьці й таму аб'еднаньне беларускіх епіскапаў з Расейскай Зарубежнай Царквой можа адбыцца шляхам іх пераходу ў юрысдыкцыю Зарубежнага Архірэйскага Сыноду на падставе афіцыйнай заявы-просьбы, якую падпісалі-б усе беларускія епіскапы[48].
Зразумела, што пра ўсё гэта і беларускі незалежніцкі актыў, і нацыянальна-сьведамыя сьвятары наўрад ці маглі ведаць, а нават здагадвацца. Пераход беларускіх епіскапаў быў актам нацыянальнай здрады й на доўгія дзесяцігодзьдзі падзяліў беларускую эміграцыю на „крывічоў" і „зарубежнікаў".
У 1948 годзе Антон Адамовіч, адзін зь ідэёлягаў крывічоў, у брашуры „Здрада. Як запрадаўся былы беларускі епіскапат маскоўскаму зарубежжу" напіша:
„Нас ня ганьбіць назоў Крывіч, аналёгамі якога зьяўляюцца нацыяналіст, аўтакефаліст, незалежнік, патрыёт, змагар і жаўнер Беларускага Народу. Мы ня хочам цягнуцца за вамі ў Маскву і мець назоў зарубежнікаў, русафілаў, фэдэралістаў, абласьнікоў, рэакцыянераў, апартуністаў і здраднікаў беларускіх інтарэсаў - Аўтакефаліі Беларускай Праваслаўнай Царквы і Незалежнасьці Беларускай Народнай Рэспублікі. Мы - будучыня Народу. Вы і вам падобнае „беларускае" зарубежжа — брудная пляма ў гісторыі Беларусі"[49].
Са свайго боку не заставаліся ў даўгу й зарубежнікі. У вострых палеміках, з узаемнымі абвінавачваньнямі, сьвядома перакручваючы факты ці проста іх замоўчваючы, як адзін, так і другі бок імкнуўся давесьці сваей рацыі, а перад усім, засьведчыць сваё права на палітычнае лідэрства ў беларускай паваеннай эміграцыі. У гэтых зацятых спрэчках-дыскусіях, якія асабліва актыўна вяліся ў беларускім пэрыядычным друку на эміграцыі ў 50-я й 60-я гады, часьцей пераважалі эмоцыі, палітыканства й амбіцыі паасобных дзеячаў.
„Зарубежнікам-рэакцыянерам" у вачах крывічоў стаўся й а. М. Лапіцкі. Той самы а. Лапіцкі, які заўсёды быў незалежнікам, патрыётам, перакананым аўтакефалістам, ці не адзіным зь беларускіх сьвятароў з бацькаўшчыны, які пасьля далучэньня Епіскапату БАПЦ да юрысдыкцыі РПЗЦ не перайшоў у расейскае зарубежніцтва, ніколі ня служыў у расейскай царкве й да канца свайго жыцьця апекаваўся праваслаўнымі беларусамі на эміграцыі.
Актыўны ў царкоўна-рэлігійнай дзейнасьці, ён браў чынны ўдзел у арганізацыі беларускага рэлігійнага й грамадзка-культурнага жыцьця ў Заходняй Нямеччыне. Ня толькі ў Рэгэнсбургу, але таксама і ў лягерох ДП у Бакнангу, Міхэльсдорфе, Остэргофэне. Супрацоўнічаў з рэдакцыяй беларускага царкоўнага часапісу „Зьвіняць званы Сьвятой Сафіі", дзе публікаваў казаньні й матар'ялы па царкоўнай гісторыі. Падкрэсьліваў важнасьць беларускага друкаванага слова для еднасьці на беларускай праваслаўнай ніве, зьвяртаў увагу на патрэбу пропаведзяў у роднай мове й духоўнага ўдасканаленьня з дапамогаю друкаванага слова. Быў сябрам рэдкалегіі эміграцыйнага пэрыёдыку „Беларускае Слова". Працаваў на пасадзе дырэктара той часткі Беларускай Гімназіі, што пасьля падзелу функцыянавала ў беларускіх лягерох ДП у Міхэльсдорфе, а пазьней, па пераезьдзе лягеру - у Бакнангу[50].
Сьвятар, дырэктар гімназіі, настаўнік, публіцыст, апякун для тых, хто патрабаваў дапамогі й спагады, - гэтыя іпастасі вызначалі асабовасьць а. М. Лапіцкага ў яго царкоўнай і грамадзка-культурнай дзейнасьці ў Нямеччыне.
Напрыканцы 1949 году заходнія краіны, перад усім ЗША, а таксама Аўстралія, Аргентына й Канада распачалі прымаць на сталае пасяленьне эмігрантаў зь лягероў ДП у Нямеччыне[51]. У гэтую справу актыўна ўключыўся й а. М. Лапіцкі, дапамагаючы выехаць у краіны вольнага сьвету не аднаму дзесятку беларускіх сем'яў. Неўзабаве прыйшоў час пакаваць і свае валізкі.
Выезд а. М. Лапіцкага зь сям'ёй у ЗША вясной 1950 году распачаў яшчэ адну старонку яго рэлігійнай і грамадзка-культурнай дзейнасьці на эміграцыі. У рэаліях амэрыканскай рэчаіснасьці пачыналася арганізацыя беларускага царкоўнага жыцьця. Зьвязаны з Пассэйкам і з працай на адной зь мясцовых фабрык у штаце Нью Джэрзі, а. М. Лапіцкі не парываў лучнасьці зь беларусамі ў Саўт Рывэры. Па просьбе мясцовага парафіяльнага камігэту выконваў абавязкі настаяцеля аднаго зь першых беларускіх праваслаўных прыходаў у Нью Джэрзі. Вось як пра той час успамінае М. Сенька, нязьменны сакратар і адзін зь сяброў першай царкоўнай парафіяльнай рады ў Саўт Рывэры:
„У той час у штаце Нью Джэрзі апынулася даволі значная колькасьць беларусаў. Адзін з большых асяродкаў паўстаў у Саўт Рывэры, зь якім а. Мікалай навязвае лучнасьць. Пасьля зарганізаваньня беларусамі ў Саўт Рывэры прыходу Беларускай Праваслаўнай Царквы на просьбу парафіяльнага камігэту а. Мікалай прымае настаяцельства царквы. Жывучы й працуючы на фабрыцы, ён прыяжджае кожную суботу й нядзелю ў Саўт Рывэр. Адпраўляе багаслужбы, не беручы жаднай аплаты, апрача заахвяраванага яму парафіяльным камігэтам звароту коштаў падарожжа. Апрача служэньня, а. Мікалай аказаў вялікую помач парафіі, перадаючы царкве іконы, прывезеныя з Рэгэнсбурскай царквы, а таксама ўсё неабходнае пры адпраўленьні Сьвятой Літургіі.
Даезды з Пассэйку ў Саўт Рывэр у тыя часы былі нялёгкай справай, бо парафіяне й сам настаяцель ня мелі самаходаў, і трэба было карыстацца з аўтобусаў і цягнікоў, на што трацілася шмат часу. У Саўт Рывэры настаяцель быў змушаны карыстацца з гасьціннасьці й начлегу ў сяброў парафіі. Гэтакі стан трываў да 1958 году - часу прыезду а. Мікалая ў Саўт Рывэр. Зь пераездам у Саўт Рывэр ён не працуе больш на фабрыцы, а увесь свой час аддае парафіяльным справам"[52].
У 1950 годзе пры парафіі а. М. Лапіцкі зарганізоўвае суботнюю парафіяльную школу, у якой навучае рэлігіі й асновам праваслаўнай веры ды адкрывае курс лекцыяў па беларусазнаўству для дарослых парафіянаў. У сувязі з адсутнасьцю катэхізацыйнай літаратуры ў беларускай мове рыхтуе й выдае ўласным коштам для сваіх выхаванкаў „Першую кніжку для дзяцей па Закону Божаму"[53].
Айцец М. Лапіцкі ад пачатку сваёй царкоўна-рэлігійнай дзейнасьці выступаў за ідэю аўтакефаліі й за кананічны характар БПЦ на эміграцыі. У гэтым пытаньні быў бескампрамісным. Ніколі не заакцэптаваў БАПЦ, утворанай у 1948 годзе ў Канстанцы. Адзіным і трывалым фундамантам для ідэі аўтакефаліі Беларускай Праваслаўнай Царквы на эміграцыі ўважаў юрысдыкцыю Канстантынопальскага Патрыярха, Неаднойчы і ў казаньнях, і на старонках беларускага эміграцыйнага друку падкрэсьліваў, што вытокі беларускага праваслаўя - у Канстантынопалі, а не ў Маскве.
Змагаючыся за чысьціню праваслаўнай веры, а. М. Лапіцкі адмоўна ацэньваў вунію й яе ролю у гістарычным разьвіцьці беларускага народу. У гэтым пытаньні салідарызаваўся зь беларускім палітыкам й культурным дзеячам В. Ластоўскім, на якога часта спасылаўся ў сваіх публікацыях. Так падыходзіў да гэтай праблемы яшчэ з часоў вучобы на праваслаўным багаслоўскім факультэце Варшаўскага ўнівэрсытэту[54]. Але ў адрозьненьні ад свайго славутага папярэдніка разглядаў вунію, перад усім, як „польска-ватыканскую" інтрыгу ў беларускім незалежніцкім руху. Як у першых сваіх публікацыя, так і пазьней, на эміграцыі, а. М. Лапіцкі падкрэсьліваў:
Асобнае месца ў нашых дачыненьнях займае г. зв. вунія. Яна была створана ў 1596 годзе ў Берасьці й зьяўляецца пасьлядоўным працягам палітычнае вуніі ў Любліне (1569). Палітычная Люблінская вунія клала канец беларускай дзяржаўнасьці ў форме Вялікага Княства Літоўскага. З мэтаю паланіць беларускі народ ня толькі палітычна, але й духова, і была прыдумана г. зв. рэлігійная вунія. Яна ўвайшла ў гісторыю беларускага народу як адна з самых цёмных бачын. Здрада й прымус былі сродкамі пашырэньня вуніі на Беларусь Зараз на Беларусі ад вуніі апрача ганебнага ўспаміну не асталося ніякіх сьлядоў. Хіба-ж нельга лічыць нейкім гістарычна абумоўленым сьледам тыя адпадкі праваслаўнае беларускае грамадзкасьці, якімі карыстаецца вунія зараз, намагаючыся адрадзіцца ў беларускім асяродзьдзі. Вунія на Беларусі - не рэлігія. Гэта пераходны мосьцік з праваслаўя ў каталіцтва. Яна народжана не па тое, каб жыць, як гэта мае месца з сапраўднымі рэлігіямі. Посьпех і няўдача вуніі абазначае яе сьмерць. У першым выпадку яна павінна памерці для трыумфу Рыма-каталіцкага Касьцёлу, калі, адарваўшы вернікаў ад Сьвятога Праваслаўя, складзе іх да ног папскага прастолу. У другім выпадку яна памірае ў выніку браку грунту пад нагамі, як нежыцьцёвы твор, бо ня можа жыць тое, што нарадзілася, каб памерці ўва ўлоньні маткі"[55].
Айцец М. Лапіцкі ўважаў, што менавіта беларускія „вуніяцка-ватыканскія" чыньнікі зь ліку дзеячаў й прыхільнікаў БНР спрычыніліся ў 1948 годзе ў Канстанцы да зарганізаваньня некананічнай Беларускай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы на эміграцыі. Гэтая „некананічная" БАПЦ з часоў Канстанцы, а таксама актыўнасьць беларускіх вуніяцкіх асяродкаў у Лёндане (Англія) і Чыкага (ЗША), на думку сьвятара, у аднолькавай ступені шкодзіла як рэлігійнай, так і незалежніцкай беларускай справе:
„Вехі беларускай незалежніцкай барацьбы вызначаны Першымі Другім Кангрэсамі й Царкоўнымі Саборамі. А ў пастановах гэтых апошніх няма ані слова пра рэлігійную барацьбу, якую немінуча нясе вунія. Вунійны экспэрымэнт вельмі небясьпечны тым, што дае козыр у рукі ворагам беларушчыны. Выкарыстоўваючы вунійную акцыю, антыбеларускія колы будуць ачарняць чыстую вопратку беларускае незалежніцкае барацьбы, называючы яе польска-каталіцкай інтрыгай. Нас, як праваслаўных, вунійная акцыя не палохае, бо гісторыя паказала, што вунія ня можа пагражаць праваслаўю на Беларусі, але ў змаганьні за незалежнасьць гэтая акцыя толькі абцяжае наша й так цяжкое змаганьне"[56].
Зь ініцыятывы а. М. Лапіцкага ў 1950 годзе ў Саўт Рывэры была склікана нарада беларускага праваслаўнага духавенства й сьвецкага актыву, якая мела на мэце кананічна-праўнае ўрэгуляваньне статусу беларускіх парафіяў на эміграцыі. У сувязі з тым, што беларускія кананічныя епіскапы ў лютым 1946 году перайшлі ў Расейскую Зарубежную Царкву, яе ўдзельнікамі была прынята пастанова аб уваходзе беларускіх парафіяў у юрысдыкцыю Канстантынопальскай Патрыярхіі.
Ад моманту пераезду ў Саўт Рывэр а. М. Лапіцкі наладзіў цесныя кантакты й цёплыя адносіны з арх. Міхаілам, экзархам Канстантынопальскай Патрыярхіі на Паўночную і Паўдзённую Амэрыку, зь якім вёў пасьпяховыя перамовы ў справе юрысдыкцыі для новапаўсталых беларускіх праваслаўных парафіяў.
Асоба арх. Міхаіла займае важнае месца ў гісторыі беларускай эміграцыі. Ён адным зь першых прыйшоў з дапамогай беларускай дыяспары й спрыяў арганізацыі яе царкоўнага жыцьця ў Паўночнай Амэрыцы. Не ў апошнюю чаргу дзякуючы арх. Міхаілу ў Саўт Рывэры паўстаў адзін з найбольш моцных беларускіх рэлігійных й грамадзка-культурных асяродкаў у вольным сьвеце.
У хуткім часе самаахвярная праца а. Мікалая на беларускай царкоўнай ніве была адзначана высокай узнагародай. 5 чэрвеня 1954 году, на просьбу парафіяльнага камігэту арх. Міхаіл, экзарх Усяленскага Патрыярха на Паўночную й Паўдзённую Амэрыку ўзьвёў а. М. Лапіцкага ў сан протапрэсьвіцера з правам нашэньня мітры.
У кастрычніку 1959 году парафія Сьв. Еўфрасіньні Полацкай зь беларускай грамадзкасьцю ўрачыста адзначала 25-годзьдзе сьвятарскага служэньня а. М. Лапіцкага.
Але і на бацькаўшчыне, і на эміграцыі а. М.Лапіцкі неспачываўна лаўрах. Добра разумеючы, якую ролю адыгрывае царква й рэлігія ў кансалідацыі беларускіх вернікаў на чужыне, ён выступіў зь ідэяй заснаваньня самастойнай Беларускай Праваслаўнай Царквы ў краінах вольнага сьвету. Айцец М. Лапіцкі выдатна разумеў, што без уласна-беларускай гіерархіі й нацыянальна-сьведамага сьвятарства ідэю гэтую ажыцьцявіць будзе складана. Таму ўжо напрыканцы 50-х гадоў ён вядзе перамовы з архімандрытам Язэпам Строкам[57], а перад усім навязвае лучнасьць зь беларускімі епіскапамі Апанасам і Філафеем[58]. Чыніць актыўныя захады па вяртаньню былых гіерархаў БАПЦ да беларускіх вернікаў у рамках юрысдыкцыі Канстантынопальскага Патрыярхату. У гэтую справу актыўна ангажуе I. Касяка й беларускіх палітыкаў, у прыватнасьці прэзыдэнта БЦР Радаслава Астроўскага[59].
Ня ўсё аднак ішло лёгка й гладка ў гэтых перамовах. Часам бракавала ўзаемаразуменьня й памяркоўнасьці, іншы раз - звычайнай цярплівасьці й развагі. У выніку з аднаго й другога боку кідаліся вострыя словы й паўставалі непатрэбныя канфлікты. Хранічная непасьлядоўнасьць і адсутнасьць акрэсьленай пазыцыі былых гіерархаў БАПЦ, у прыватнасьці арх. Філафея й арх. Апанаса, у справе вяртаньня й ачольваньня Беларускай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы на Чужыне асабліва непакоіла царкоўны актыў у Саўт Рывэры. З гэтай прычыны ў студзені 1963 году ў адным зь лістоў да арх. Апанаса, не без дакору а. М. Лапіцкі напіша:
„Высокапрэасьвяшчэньнейшы Уладыка!
Атрымаў Ваш ліст, за які шчыра дзякую. Прачытаў яго два разы й прыйшоў да перакананьня, што Вы беларусаў трымаеце на ўсякі выпадак у рэзэрве. Магчыма, я памыляюся, але зь ліста вынікае: дадуць Вам тое, што Вы хочаце, — Вы астанецеся й надалей у Расейскай Зарубежнай Царкве.
Што тычыцца Вашых „засакрэчаных" плянаў, дык аб іх ведае РЗЦарква. Па прыезьдзе з Аўстраліі ў Рп. Бенку (недалёка ад Саўт Рывэру) служыў арх. Нікан і ў прыватнай гутарцы гаварыў аб іх. Тайнай можа быць толькі тое, што ведама аднаму чалавеку, калі-ж нешта ведама двум, дык гэту тайну, як кажуць, будуць і куры знаць. Атаму РЗЦаркве ведама, што бурляць міране, але за іх плячамі стаіць арх. Афанасій. А таму, на маю думку, у РЗЦарквы, каб выйсьці з паложаньня, ёсьць дзьве магчымасьці. Адна, гэта даць арх. Афанасію тое, што ён хоча. Другая, забараніць яго ў сьвяшчэннаслужэньні. Вось гэта мяне трывожыць, і я магчыма ізноў астануся ў дурацкім палажэньні, дзякуючы таму, што не паслухаў некаторых людзей, якія казалі, што з гэтага нічога ня выйдзе, дзеля таго, што арх. Афанасій з РЗЦарквы ня выйдзе. Раней за нос вадзіў арх. Філафей, калі ў яго [былі] непаладкі ў Вісбадэне, а цяпер тое самае робіць арх. Афанасій, калі і ў яго паўсталі пэўныя няўвязкі з РЗЦарквой. Давяраючы Вам, я з гэтым не пагадзіўся й [папрасіў] парафіі, каб яны выслалі Вам лісты з просьбай, каб Вы ачолілі Беларускую Праваслаўную Царкву. Прайшоў час, а справа наша стаіць на точцы замерзанія. Вы зразумела, скажаце, што ў гэтым вінаваты я, а я на гэта адказываю, што першы шаг з нашага боку зроблены й мы чакаем Вашага выхаду з РЗЦарквы. Калі гэтага Вы ня хочаце зрабіць, дык напрасна наша суета. Выбачайце, калі я памыляюся.
Даражэнькі Ўладыка! Не хістайцеся й ня бойцеся, палагодзьце прыхільна нашу просьбу, а Гасподзь Бог благаславіць Вашы сьвятыя пачынаньні. Ці-ж не зь яго дапамогі мы ў Саўт Рывэры пабудавалі новую царкву, а таксама і ў Нью Ёрку ўзвялі сьцены й сягоньня крыюць страху? Калі расходзіцца аб матар'яльны бок, таксама галадаць ня будзеце. Запэўніваю Вас у гэтым.
Нарэшце, што да пытаньня як аформіцца? Гэту справу мы будзем афармляць праз наш Экзархат, а Вы ў Аўстраліі - праз Ваш. Тым больш, што ў Вас добрыя суадносіны з экзархам, а па-другое, ім ведамы Сяргей Ахоценка, якога работа ў Аўстраліі ёсьць шкоднай і для грэкаў. Пры гэтым мушу зазначыць, што калі Вас забароняць у сьвяшчэннаслужэньні, дык справа аслажніцца, а таму найлепш выйсьці з РЗЦарквы і, пасьля ачоліўшы БПЦаркву, Вы можаце рэалізаваць свае пляны. Мы не будзем мець нічога супроць, каб да Вас належаў прыход іншай нацыя-нальнасьці. Жыць Вы можаце напачатку ў Аўстраліі, а пасьля, калі ўсё палагодзіце, пераедзеце ў Амэрыку. Гэта ўсё будзе залежыць ад Вас. Арх. Якава цяпер няма ў Нью Ёрку. Як толькі прыедзе, будзем зь ім гутарыць у гэтай справе. У асноўным яны ня маюць нічога супраць, каб мы мелі свайго епіскапа. Што тычыцца Канстантынопаля, дык там трэба дзейнічаць праз Фоціядзіса, зь якім, я думаю, у Вас добрыя суадносіны. Адрас яго падаю ніжэй. Здаецца, ён забыў славянскія мовы, а таму трэба пісаць, магчыма, па-ангельску.
За Калядныя пажаданьні я й матушка шчыра дзякуем, ды адначасна жадаем Вам шчаслівага Новага Году. Дай Божа, каб распачатая справа стала рэчаіснасьцю.
З любоую у Хрысьце
Ваш паслушнік а. М. Лапіцкі"[60].
Прынцыповасьць і бескампраміснасьць у справах кананічнасьці БАПЦ (Канстанца, 1948) і яе гіерархаў не перашкаджала аднак а. М. Лапіцкаму шукаць паразуменьня, а таксама й магчымасьцяў для пераадоленьня падзелу паміж „крывічамі" і „зарубежнікамі". Чыніў гэта ён, у першую чаргу, з думкаю пра аб'еднаньне ўсіх беларускіх парафіяў на аснове аўтакефальнасьці й з апірышчам на аўтарытэт і юрысдыкцыю Канстантынопальскага Патрыярхату. Ёсьць падставы меркаваць, што зь ініцыятывы а. М. Лапіцкага напачатку 60-х гадоў а. В. Сагайдакоўскі з Таронта вёў перамовы й намовіў арх. Васіля (Тамашчыка) з БАПЦ, каб ён падаў заяву арх. Міхаілу й стаў на кананічны шлях, аформіўшы паўторную хіратонію ў грэкаў[61]. 8 кастрычніка 1963 году ў адным з чарговых лістоў да арх. Апанаса, прысьвечаных гэтай праблеме, а. М. Лапіцкі напісаў:
„Справа Тамашчыка, яшчэ ня вырашана. Калі яе вырашаць? Ня ведаю. Ён перажывае й мае шмат непрыемнасьцяў ад крывічоў, якія вельмі злыя на яго за гэту заяву. Адным словам Тамашчыку ўшчамілі хваста і ён ня ведае, як далей будзе. Мае жаль да мяне й ня ведае, як я захаваюся нават тады, калі ён аформіцца. Можа для дабра нашай Царквы і варта яго выцягнуць з балота, абсушыць, абагрэць, прыласкаць ды разам славіць Госпада Бога.
Справа цяжкая, а таму цяжка яе й вырашыць. Падумайце й падскажыце, як паступіць. У нас ёсьць тэндэнцыя й такая, каб арх. Афанасій ачоліў Царкву й прыняў Тамашчыка пасьля яго кананічнага афармленьня ў сваю юрысдыкцыю. Гэта аб'яднала-бы нас, праваслаўных беларусаў. Праўда, знойдуцца з боку крывічоў і такія, каторыя з гэтым не пагодзяцца. Але такіх будзе няшмат, не рахуючы вуніятаў, якія за ўсякую цану будуць перашкаджаць.
Апрача гэтага ёсьць думка, каб прыцягнуць і еп. Мацьвея, які ня проч ачоліць нашу Царкву, але ня ведаю, ці ўвойдзе ў Яе, калі Яе будзе ачоліваць нехта іншы. Калі-б гэта сталася, мы-бы мелі вялікія магчымасьці для далейшай працы.
Пра арх. Філафея ні слуха, ні духа. У Амэрыцы яго, здаецца, няма, а з Гамбургу ён ня піша. Рабіў ён што-небудзь у справе Тамашчыка ці не? Ня ведаю. Вось, здаецца, усё, аб чым меўся Вам напісаць"[62].
Шляхі да пераадоленьня падзелу на царкоўнай ніве шукалі са свайго боку й дзеячы БАПЦ, у прыватнасьці В. Войтанка. У паразуменьні з арх. Васілём (Тамашчыкам) і са згоды Епархіяльнай Управы БАПЦ ён меўся распачаць перамовы зь беларускім праваслаўным актывам у Саўт Рывэры. З гэтай мэтай у сьнежні 1966 году В. Войтанка зьвярнуўся да а. М. Лапіцкага зь лістом, у якім, акцэнтуючы ўвагу на патрэбе канструктыўнага дыялогу й супрацоўніцтва, напісаў:
„Вельмі паважаны Ойча !
Найлепшыя навагоднія й сьвяточныя пажаданьні. Карыстаючыся з гэтай сьвяточнай нагоды, хачу паразумецца ў справе агульна-беларускай і праваслаўнай.
У мяне даўно ўжо маецца думка аб'еднаньня нас, праваслаўных беларусаў розных царкоўных юрысдыкцыяў, у некую Раду, ці каардынацыйны асяродак, які дапамог-бы нам супольна дзеяць у тых галінах рэлігійнага й царкоўнага жыцьця, дзе прыналежнасьць да розных епіскапаў мае малое значэньне.
Прыкладам, у друку царкоўных кнігаў, місійных лістоў, можа рэлігійна-грамадзкага часапісу, каляндара. У раскладзе летняга абслугоўваньня „Бэлэр-Менску", каб не было „канкурэнцыі", ці, наадварот, запушчаньне гэтага важнага беларускага гурту людзей праз праваслаўнае духавенства. Ваюючы з сабою, нашыя сьвятары толькі далей разганяюць людзей ад Царквы.
Дагэтуль мы стараліся пераканаць адзін аднаго ў тым, хто кананічны, а хто - не. Што гэта дало нам праз 15 гадоў? Хто каго пераканаў? А сварка йдзе са стратаю парафіянаў у Вас і ў нас на карысыдь таму трэцяму - ворагу беларусаў ці, нат, ворагу веры, наагул.
Я ўпэўнены, што знойдзеце сярод вашых колішніх парафіянаў кагось, хто ўжо ходзіць да баптыстаў, ці сьведкаў Яговы. Не, іх няшмат, але й гэтага шкода для праваслаўнай веры й для беларускага народу таму, што яны адышлі у чужую стыхію.
Мне ўдалося здабыць згоду ўладыкі Васіля й епархіяльнай управы на праводжаньне працы над такім праваслаўным беларускім паразуменьнем. Мая думка адкрытая для ўсякіх перагавораў і дагавораў. Трэба толькі адкінуць сварку аб кананічнасьці вас, нас ці іх. Ані будзем сварыцца, хто мае закон і права - БНР, БЦР, БВР, ці іншая [„]бэ["] і рэшта. Мы маем дзьве пэўныя рэчы як асновы гутаркі й згоды: беларускасьць кожнага з нас ды праваслаўная хрысьціянская вера. Toe, што можна зрабіць на гэтых асновах, трэба зрабіць. Гэта мой погляд, а які Ваш, Ойча?
Як гэта зрабіць тэхнічна? Зь кім і хто мае вясьці гутарку й дагавор? Які укладаць статут, арганізацыю, ці толькі часовае прадстаўніцтва? Ці маем сюды запрашаць людзей з Амэрыканскай мітраполіі, дзе маецца шмат старых і новых беларусаў? Маем запрасіць з Зарубежнай Царквы ўладыкаў Апанаса й Філафея?
Гэтыя пытаньні й справы патрабуюць абгаворваньня й разважаньня. Але яны могуць быць разважаныя й палагоджаныя, калі, наагул, будзем хацець гаварыць і тварыць супольны праваслаўны беларускі „фронт".
Мы маглі-б гэта рабіць даўно. Але тады мы яшчэ ня мелі гадоў практыкі, але сварку, якая нам нічога не дала, а толькі страту часу, атлясу, здароўя і нэрваў. Замест выбеліць нашыя грэшныя душы, яна выбеліла нашыя галовы.
Вашае слова ў рэлігійных і царкоўных справах было заўсёды паважанае так-жа Вашымі праціўнікамі. Так-жа і ў гэтым яно важнае. Калі ўважаеце, што нам варта гаварыць у новай плошчы праваслаўнага беларускага супрацоўніцтва, калі ласка, падавайце месца, час і людзей, ці, наадварот, пачынайма ад людзей, і будзем гаварыць, прынамсі, [каб] абмяняцца думкамі.
Мая ініцыятыва толькі „плошчы", а ўсё іншае будзе добра, калі гэта будзе Вашае, як асобы знаючай закон і людзей.
Памажэце зрабіць добрую беларускую й праваслаўную справу, хаця можа й ня верыце ў яе паводжаньне. Хай жыцьцё паказвае, але ня нашае ацяганьне.
Ваш В. Войтанка"[63] .
Можна меркаваць, што дзеячы БАПЦ, у прыватнасьці асобы з атачэньня арх. Васіля й В. Войтанкі, гатовыя былі пайсьці на немалы кампраміс у справе аб'еднаньня ўсіх беларускіх парафіяў на эміграцыі. Аднак а. М. Лапіцкі, відаць, досыць асьцярожна падыходзіў да гэтых прапаноў і не сьпяшаўся актыўна ангажавацца ў іх рэалізацыю. Цяжка сьцьвярджаць, але, магчыма, нечаканая ды шмат у чым загадкавая сьмерць арх. Васіля (Тамашчыка), аднаго з прыхільнікаў паразуменьня, вярнула справу перамоваў да пункту выйсьця й паставіла новыя пытаньні ды засьцярогі. Адказу на іх карэспандэнцыя а. М. Лапіцкага, на жаль, не дае.
27 - 28 сакавіка 1970 году на зьездзе духавенства й вернікаў ад беларускіх прыходаў у ЗША і Канадзе зь ініцыятывы а. М. Лапіцкага й саўтрывэрскага царкоўнага актыву зноў разглядаецца пытаньне заснаваньня самастойнай Беларускай Праваслаўнай Царквы на эміграцыі й справа беларускага епіскапа ў юрысдыкцыі Канстантынопальскага Патрыярха. Прымаюцца адпаведныя пастановы, якія былі перададзены ў Канстантынопальскую Патрыярхію.
У травені 1971 году ў адным з чарговых лістоў да арх. Апанаса а. М. Лапіцкі пісаў:
„Высокапрэасьвяшчэньнейшы Ўладыка!
Распачатая справа стаіць на пункце замерзаньня дзеля таго, што прыходы нашы выслалі Вам афіцыйныя лісты з просьбай, каб Вы выйшлі з Расейскай Зарубежнай Праваслаўнай Царквы й ачолілі нас, а Вы да сягоньня не адказалі на іх. Якая прычына - я ня ведаю? Магчыма, не прыйшоў яшчэ час. Але гэта стаіць на перашкодзе й мы ніяк ня можам выйсьці, як кажуць, з зачараванага кола.
У Вашых лістах Вы пішаце, што Вас могуць забараніць у служэньні, калі Вы пры выхадзе не захаваеце надежных фармальнасьцяў. Toecaмае адносіцца й да нас, духаўнікоў і нашых прыходаў. Мала гэтага, калі нас адпусьцяць, а мы не будзем мець свайго епіскапа, дык адразу паўстане праблема: куды ісьці? Бо павароту назад ужо ня будзе. Даражэнькі Ўладыка! Справа стаіць на месцы, а час ня церпіць. Мы ўжо амаль закончылі царкву й магчыма на Сьв. Пакрава будзем асьвячаць яе. У Нью Ёрку таксама падходзіць будова да канца. Хацелася-б, каб нашы беларускія цэрквы асьвяціў наш, беларускі епіскап - гэта значыць, Вы. А гэта можа стацца тады, калі Вы выйдзеце з РЗ Царквы. За нас Вы ня бойцеся. Мы свае паложаньне аформім безь ніякіх труднасьцяў, калі мы будзем мець свайго епіскапа.
Што тычыцца Вашай забароны. У свой час мелі судзіць арх. Філафея, але ён, як Вы казалі мне, заявіў, што яго можа судзіць толькі Епіскапат Беларускай Праваслаўнай Царквы, які тымчасова знаходзіцца ў РЗЦаркве. На падставе гэтай заявы суд не адбыўся. На падставе гэтага-ж паложаньня й Вас ня маюць права забараняць"[64].
У 1971 годзе Сьвяцейпіы Сынод у Канстантынопалі пратаколам за №424 заакцэптаваў просьбу беларускага царкоўнага актыву Паўночнай Амэрыкі й пастанавіў даць для Беларускай Царквы Заходняй Гемісфэры беларускага епіскапа[65]. Аднак цяжкасьці з падшуканьнем адпаведнага кандыдата, на жаль, не дазволілі зрэалізаваць намер.
У сваёй сьвятарскай дзейнасьці а. М. Лапіцкі памятаў пра тое, што на эміграцыі акрамя сьвятароў трэба яшчэ мець свае нацыянальныя цэрквы. I тут, за акіянам, неаднойчы паўтараў: „Будзе царква - будуць і людзі". Захады ў гэтым кірунку рабіў яшчэ ад 1952 году, калі царкоўны актыў і парафіяне пад кіраўніцтвам а. М. Лапіцкага ўпершыню паставілі на першы плян справу набыцьця пляцу й пабудовы ўласнай беларускай царквы ў Саўт Рывэры[66]. Актыўнасьць настаяцеля, яго сьвятарскі аўтарытэт, адданасьць й самаахвярнасьць, а таксама ўзаемаразуменьне й цеснае супрацоўніцтва з парафіяльным царкоўным камігэтам і вернікамі спрычыніліся да таго, што ў 1972 годзе ў Саўт Рывэры цягам трох гадоў былі збудаваныя царква й Беларускі Рэлігійна-Грамадзкі Цэнтр[67]. Падсумоўваючы зробленае, адзін з удзельнікаў і ахвярадаўцаў пазьней пісаў:
„Як настаяцель прыходу Сьв. Еўфрасіньні ў Саўт Рывэры а. Мікалай разам з прыхаджанамі прайшоў вялікі й цяжкі, але пачэсны шлях разбудовы царквы ад найманага малога склепіку, праз дастасаваны будынак сынагогі, да новазбудаванай велічнай царквы-сабору, а пры ёй вялікага царкоўнага будынку для патрэбаў рэлігійна-грамадзкага жыцьця"[68].
Зразумела, што царкву пасьвяцілі ў гонар патронкі Беларусі — Сьв. Еўфрасіньні Полацкай як працяг традыцыі з часоў царквы Сьв. Еўфрасіньні Полацкай у Нямеччыне.
Настала зьвязаны царкоўным і грамадзка-культурным жыцьцём з Саўт Рывэрам, а. М. Лапіцкі браў дзейны ўдзел у зарганізаваньні беларускіх парафіяў Грэцкай юрысдыкцыі ў Чыкага, Нью Ёрку й Таронта. Ён рабіў стараньні аб кансалідацыі вакол іх беларускай эміграцыі ў ЗША (Чыкага, Кліўленд, Нью Ёрк, Ракфорд, Пассэйк, Трэнтан)[69], Канадзе (Таронта)[70], а таксама ў Англіі (Лёндан, Манчэстэр)[71] і Аўстраліі (Адэлаіда, Мэльбурн)[72].
Далека ня ўсе праблемы пры гэтым удавалася вырашыць пасьпяхова. Адной з галоўных цяжкасьцяў пры арганізацыі новых беларускіх праваслаўных парафіяў на эміграцыі было (і застаецца да сёньняшняга дня) запатрабаваньне на сьвятароў. У такой няпростай сытуацыі а. М. Лапіцкі стараўся знайсьці й знаходзіў выйсьце. Вёў пошук кандыдатаў, дапамагаў сваім маладзейшым калегам словам, грашмі і ўласным прыкладам. Не хаваў ад іх усіх тых цяжкасьцяў, якія чакалі духоўную асобу ў паўсядзённым эмігранцкім жыцьці. У лісьце да аднаго з такіх беларускіх сьвятароў, а. Паўла Вялікага зь Лёндану, а. М. Лапіцкі пісаў:
„ ... пішу Вам гэты ліст з тым, каб паінфармаваць Вас аб варунках, зь якімі Вы спаткаецеся, калі пераедзіце ў Канаду ці Амэрыку. Варункі гэтыя для духаўніка, які працуе сярод беларусаў, вельмі цяжкія, але пачэсныя. Цяжкія, па-першае, тым, што народ наш расьсеяны і адначасна ў сваей масе нацыянальна нясьведамы. Па-другое, калі Вы прыбудзіце ў Амэрыку, Вы мусіце арганізовываць прыход і адначасна працаваць на фабрыцы. Магчымасьць арганізаваць беларускі прыход ёсьць у Пассэйку, Нью Ёрку й нават Трэнтане. Я арганізаваў прыход ў Саўт Рывэры. Ёсьць арганізаваны прыход у Чыкага й па нашай лініі там даездам з Канады служыць а. М. Мігай. [...]
Матар'яльны бок напачатку вельмі слабы. Я працаваў 8 год на фабрыцы, каб утрымаць сябе й радзіну. Цяпер не працую й маю 170 дал. у месяц плюс трэбы. Матушка яшчэ працуе, але магла-б і не працаваць. На кусок хлеба хватаіць, бо дзеці кончылі калэдж і таксама не забываюць пра бацькоў. Праўда, калі ёсьць лішні грош, высылаем пачкі ў Польшчу й на Беларусь. Вось так прадстаўляюцца варункі, якіх пужацца ня трэба, бо ўсюды ёсьць добрыя людзі і апека Усявышняга Бога. Тут Вы знойдзіце працу, кватэру й падтрыманьне сярод сьведамых беларусаў. Спаткаецеся з прыемнымі й непрыемнымі зьявішчамі, якія заўсёды бываюць у жыцьці й працы кожнага чалавека, а тым больш духоўніка. Я з свайго боку абяцаю дапамогу ўва ўсім тым, што ёсьць у маёй магчымасьці. Праўда, магчымасьці гэтыя ў мяне невялікія, але пры пераезьдзе, пры рукапалажэньні ў сан іерэя й пры арганізацыі прыходу, што ад мяне залежыць, ува ўсім дапамагу"[73].
Айцец Мікалай Лапіцкім стараўся быць усім для ўсіх. З набыцьцём Беларускага Рэлігійна-Адпачынкавага Цэнтру „Бэлэр-Менск" у штаце Нью Ерк дапамагаў улетку ў наладжваньні царкоўных урачыстасьцяў і багаслужбаў. Прычым, не толькі праваслаўных, але й рыма-каталіцкіх, якія са згоды а. Мікалая адпраўляў кс. Ф. Чарняўскі[74].
Не будзе перабольшваньнем той факт, што а. М. Лапіцкі, як мала хто з царкоўных і сьвецкіх дзеячаў беларускай дыяспары, разумеў архіважнае значэньне царквы й рэлігіі як кансалідуючых фактараў для беларускай эміграцыі. Яго празорлівасьць у гэтым пытаньні, уменьне бачыць працэс з розных пэрспэктываў вельмі трапна акрэсьліў беларускі эміграцыйны гісторык і грамадзка-культурны дзеяч др Я. Запруднік, які заўважыў:
„Пасьля нямецкіх лягероў умовы жыцьця на новым месцы радыкальна зьмяніліся. У Нямеччыне была лягерная цесната. На зьмену ёй прыйшла раскіданасьць. Патрэбен быў асяродак, вакол якога гуртаваліся-б людзі. Калі ў Нямеччыне яны жылі ў лягерох, адзін каля аднаго, й грамадзкае жыцьцё значна аблягчалася, нават стымулявалася гэтай лягернай базай, дык па пераезьдзе за акіян тэрытарыяльная база зусім зьмянілася. Зразумела, на новым месцы людзі стараліся сяліцца бліжэй адзін да аднаго, але абставіны былі ўжо зусім іншыя. Шмат каму давялося жыць наводдалі. Патрэбен быў свой цэнтар, куды зыходзілася-б ці зьяжджалася-б як мага большая колькасьць суродзічаў. Гэткім цэнтрам сталася свая царква. У нармальных, неэміграцыйных умовах шмат якія грамадзкія патрэбы задавальняюцца па-за царквой. Але эмігранты такіх магчымасьцяў найчасьцей ня маюць. Для іх царква з прыналежнымі да яе плошчамі — гэта і месца рэлігійных абрадаў, і месца праводжаньня самых розных грамадзка-культурных ды грамадзка-палітычных мерапрыемстваў. Айцец Мікалай выдатна бачыў гэтую ўзаемасувязь. Прайшоўшы частку свайго жыцьцёвага шляху на Бацькаўшчыне ў абароне праваслаўнае веры й беларушчыны ад польскага наступу, ён добра разумеў ролю царквы ў перахоўваньні народных традыцыяў і нацыянальнае саматоеснасьці. Пры палітычных разыходжаньнях, слабой нацыянальнай сьведамасьці некаторых суродзічаў, адукацыйнай рознасьці ды іншых разьяднальніках згуртаванасьць вакол царквы сталася натуральнай разьвязкай. Гэта было відавочным яшчэ ў Нямеччыне. Гэтак вось і на новым месцы пасяленьня, у Амэрыцы, пад наглядам а. Мікалая й пры ягоных намаганьнях была адразу закладзеная аснова, а з часам разбудавалася салідная рэлігійна-матар'яльная база, што трывае й да сёньняшняга дня як помнік вернасьці традыцыям і стваральнаму духу нашых суродзічаў"[75].
Поруч з працай на царкоўнай ніве а. М. Лапіцкі шмат часу аддаваў беларускай грамадзка-культурнай дзейнасьці ў Паўночнай Амэрыцы.
Ад 1950 году ачольваў Задзіночаны Беларуска-Амэрыканскі Дапамогавы Камітэт. Як сябра Беларускай Цэнтральнай Рады пастаянна прымаў удзел у пленумах Беларускай Цэнтральнай Рады (БЦР) і ў аддзеле рэлігійных спраў БЦР, а таксама ў Беларускім Кангрэсавым Камітэце. У 1950-х гад ох удзельнічаў у міжнацыянальных зьездах, зарганізаваных амэрыканскімі палітыкамі у Вашынгтоне. На працягу некалькіх гадоў чытаў малітвы за беларускі народ у Кангрэсе ў Вашынгтоне, прысьвечаныя дню абвешчаньня незалежнасьці Беларускай Народнай Рэспублікі 25 сакавіка 1918 году. Разам з матушкай Валянцінай у складзе беларускай дэлегацыі штату Нью Джэрзі наведваў губэрнатара штату ў Трэнтане й прысутнічаў пры ўрачыстым падпісаньні губэрнатарам сьвяточнай праклямацыі, якая абвяшчала дзень 25 сакавіка Днём Беларускай Незалежнасьці. Сярод іншага а. М. Лапіцкі браў удзел у беларускай калёне ў парадзе Амэрыканскага Дня Ляяльнасьці ў Нью Ёрку, у якім прымалі ўдзел арганізацыі народаў паняволеных савецкай Расеяй. Дзейна падтрымліваў удзел беларусаў у амэрыканскіх міжэтнічных фэстывалях. У памяці сучасьнікаў а. М. Лапіцкі застаўся чалавекам, які служыў дапамогай — словам і прыкладам — у кожнай беларускай ініцыятыве й цешыўся падтрымкай і зразуменьнем.
Асобнай увагі заслугоўвае царкоўна-выдавецкая й публіцыстычная дзейнасьць а. М. Лапіцкага. Ад травеня 1951 году ён выдаваў часапіс „Царкоўны Сьветач", у якім бараніў ідэю аўтакефаліі Беларускай Праваслаўнай Царквы й нацыянальную справу. Арганізаваў штогадовае выданьне беларускіх царкоўных календароў. Быў сябрам і дзейсна дапамагаў у рэдакцыйнай калегіі газэты „Беларускае Слова" і ў часапісе „Беларуская Думка". Служыу дапамогай ня толькі праваслаўным, але й беларускім рыма-каталікам, друкуючы ў Беларускай Друкарні ў Саўт Рывэры каталіцкі пэрыёдык „Siaubit", які выдаваў у Паўночнай Амэрыцы кс. Ф. Чарняўскі[76].
У 1975 годзе беларуская парафія ў Саўт Рывэры сьвяткавала свой 25-гадовы юбілей. На ўрачыстай акадэміі, аглядаючы з пэрспэктывы часу пройдзены шлях, а. М. Лапіцкі адзначаў:
„Калі мы арганізоўвалі прыход, дык мо ня ўсе ўсьведамлялі значэньне свайго чыну, бо ён ня выклікаў надзвычайнага вонкавага эфэкту, бо мы пачалі багаслужбы ў мэтадысцкай царкве, а пасьля - у заарэндаванай залі. Мне прыходзілася чуць, калі заклікалася беларусаў прылучыцца да нашага прыходу: „Нам надаела маліцца па гаражах у Нямеччыне, а вы й тут цяпер цягнеце нас у залі, калі пад бокам ёсьць такая прыгожая праваслаўная царква". Гэтыя людзі, хачу сказаць, не разумелі, што людзкія справы Госпад Ісус Хрыстос ацэньвае не паводле вонкавага эфэкту, а паводле выяўленых пачуцьцяў ды мэты.
Калі Марыя Магдалена абмыла ногі Вучыцеля, то у гэтым было пачуцьцё адданасьці, любові й яе пакаяньня, і Збаўца сьвету Ісус Хрыстос сказаў: „Яна зрабіла, што магла". Так і мы, арганізатары беларускае праваслаўнае царквы імя Сьвятой Еўфрасіньні, зрабілі, што маглі, а Госпад Бог благаславіў нашы сьвятыя намеры ды глыбокія пачуцьці любові да Бога, да сваёй Царквы й свайго народу.
Дзякуючы гэтаму, сягоньня, калі сьвяткуем юбілей 25-годзьдзя нашага прыходу, дык мы маем і вялікі вонкавы эфэкт — царкву, зямлю, парафіяльную залю, курган-помнік, могілкі й Рэлігійна-Адпачынковы Цэнтр „Бэлэр-Менск" у Глен Спэй (Нью Ёрк). Гэта, паводле нашага рэлігійнага разуменьня, - цуд і ласка Божая. Дык не забывайма аб міласьці й ласцы Божай, якую Ен праявіў для нас, дзякуючы чаму ў Саўт Рывэры паўстала яшчэ адна Царква - Праваслаўная й Беларуская, якая аб'яднала пераважна ўсю новую беларускую эміграцыю тут. Гэта Царква для беларусаў сталася супольным месцам малітваў, нацыянальным яднаньнем, кавалачкам старой бацькаўшчыны, апраўданьнем і напамінам. Утрымлівае яе ня столькі матар'яльная ахвярнасьць, колькі нязгасная вера ў Бога й вера ў вызваленьне нашай Бацькаўшчыны, дзеля якога мы яе й пакінулі. Бяз гэтых якасьцяў нам, безумоўна, не ўдалося-б арганізаваць свайго рэлігійнага жыцьця ў новай краіне. Праца й ахвярнасьць усіх, а ініцыятыва адзінак, прывялі да жаданага выніку. I было-б несправядліва зьменшыць чыё-небудзь значэньне.
У першую чаргу, сталай працай і непасрэдным удзелам для узросту й разьвіцьця парафіі спрычыніліся старшыні й старасты Царкоўных Камітэтаў, на чале якіх стаялі: Уладзімер Брылеўскі, Хведар Высоцкі, Васіль Місюль, Сьцяпан Прыдыбайла, Юры Мяжэвіч, Аляксандар Банкет і Барыс Плескачэўскі. Таксама нельга абыйсьці сястрыцтва, якое ачольвалі: Сафія Шчорс, Надзя Занковіч, Кацярына Высоцкая, матушка Людміла Махнюк і цяпер Рэня Касьцюк. Таксама нельга абыйсьці й Раду дырэктароў, якая кіруе Рэлігійна-Адпачынковым Цэнтрам „Бэлэр-Менск", на чале з Грыгорам Арцюшэнкам.
Неадлучнай часьцінай нашага царкоўнага жыцьця ёсьць наш царкоўны хор, якім напачатку кіраваў Аркадзь Евец, а пасьля яго рэзыгнацыі да сёньняшняга дня кіруе кампазытар Дзімітры Верасаў. Хор захоплівае нас сваім сьпевам у царкве, а таксама сваім сьпевам на залі"[77].
Наступнага юбілею а. М. Лапіцкі не дачакаўся. Ён раптоўна памёр 8 жніўня 1976 году ў Беларускім Адпачынкавым Цэнтры „Бэлэр-Менск" каля мясцовасьці Глен Спэй у штаце Нью Ёрк. Пахаваны на беларускіх могілках у Саўт Рывэры (штат Нью Джэрзі). Зь яго сьмерцю, як адзначалася на эміграцыі, беларускае грамадзтва страціла выдатнага нацыянальнага дзеяча й сьвятара, а на рэлігійнай ніве засталася незакончанай ініцыятыва а. М. Лапіцкага па афармленьню Беларускае Аўтакефаліі ва ўлоньні Усяленскага Канстантынопальскага Патрыярхату[78].
Матушка Валянціна надалей заставалася актыўнай у царкоўным і грамадзка-культурным жыцьці беларускай парафіі ў Саўт Рывэры. У памяць а. Мікалая ахвяравала ў царкву Сьв. Еўфрасіньні Полацкай чатыры іконы. З радасьцю вітала моладзь у парафіяльным камітэце і ў беларускім царкоўным жыцьці ў Саўт Рывэры[79]. Гэта дадавала веры ў тое, што справа а. Мікалая Лапіцкага будзе прадоўжана. На працягу ўсяго свайго жыцьця з адданасьцю служыла Богу, Беларускай Праваслаўнай Царкве й роднай сям'і. Памерла 23 лютага 2000 году й пахавана на беларускіх могілках у Саўт Рывэры.
Яны адышлі, каб назаўсёды застацца ў вечнасьці - зь беларускай царквой Сьв. Еўфрасіньні Полацкай у Саўт Рывэры, з сваімі парафіянамі, сябрамі, суседзямі, аднадумцамі, з жывымі й з памерлымі. Іх працяг - у дзецях і ўнуках.
Лёля, дачка а. М. Лапіцкага й матушкі Валянціны, атрымала вышэйшую адукацыю, закончыўшы дзьве прэстыжныя амэрыканскія вучэльні — Гарадзкі ўнівэрсытэт у Нью Ёрку (па спэцыяльнасьці хімік) і Радгарскі ўнівэрсытэт у Нью Брансвіку (па спэцыяльнасьці бібліятэкар-архівіст). Выйшла замуж за беларуса Лявона Касоўскага. Выгадавала двух сыноў - Нікаласа, якога назвалі ў гонар а. М. Лапіцкага, і Алекса. Дачакалася ўнукаў.
Сын Жорж закончыў Ньюёрскі ўнівэрсытэт па спэцыяльнасьці інжынер-будаўнік. Працаваў у кампаніі М. W. Kellog. Вёў будаўнічыя працы бадай ва ўсіх амэрыканскіх штатах. Працаваў па кантракту ў Турэччыне й Вэнэсуэлі. Мае двух сыноў - Стывэна й Нікаласа, таксама названага ў гонара дзеда. Абодва атрымалі вышэйшую адукацыю: Стывэн - выпускнік Бостанскага Паўночнаўсходняга ўнівэрсыгэту ў галіне геалёгіі, Нікалас закончыў Рэнссэльлерскі палітэхнічны інстытут і працуе інжынерам па электроніцы й кампутарных сістэмах.
Так, а. М. Лапіцкі адышоў у іншы сьвет, але ён прадаўжае жыць у тым, што пакінуў пасьля сябе. I на Бацькаўшчыне, і на эміграцыі, самаахвярна працуючы на царкоўнай ніве, а. М. Лапіцкі тварыў беларускую царкоўную гісторыю й яшчэ пры жыцьці стаўся неад'емнай часткай гэтай гісторыі. Яна мае мэтрыку нараджэньня й не закончыцца нэкралёгам, пакуль у беларускіх цэрквах Паўночнай Амэрыкі й на Бацькаўшчыне будзе гучаць сьвяточны канон у гонар патронкі Беларусі - Сьв. Еўфрасіньні Полацкай.
Творчая спадчына а. М. Лапіцкага багатая й шматгранная. Яна адначасна і фрагмэнт беларускай гісторыі, і дакумант эпохі. I так гэтую спадчыну варта ўспрымаць - у канкрэтным гістарычным ракурсе й кантэксьце, часам з праекцыяй на праблемы сучаснага беларускага царкоўнага жыцьця на эміграцыі і ў Беларусі.
Кароткі агляд напісанага а. М. Лапіцкім варта пачаць ад публікацый багаслужбовага зьместу. Асноўную іх частку склалі царкоўныя казаньні (пропаведзі) сьвятара з нагоды каляндарных праваслаўных сьвятаў — Стрэчаньня, Калядаў, Вербніцы, Крыжапаклоннай нядзелі, Вялікадня й Нядзелі міраносіц. Усе яны, бяз вынятку, у сваім часе былі апублікаваны а. М. Лапіцкім у беларускім рэлігійным друку ды ў сьвецкіх пэрыядычных выданьнях на эміграцыі. У прыватным архіве сьвятара захаваўся таксама арыгінальны тэкст малітвы, якая была ўкладзена а. М. Лапіцкім і чыталася ім па-ангельску ў Кангрэсе ЗША з нагоды чарговых угодкаў абвешчаньня БНР.
Асобнай увагі заслугоўваюць гісторыка-культуралягічныя дасьледаваньні, прысьвечаныя праваслаўю ў ВКЛ, ролі царкоўнай вуніі й гісторыі аўтакефаліі Беларускай Праваслаўнай Царквы ад старажытнасьці да XX стагодзьдзя. Яны займаюць адно з важных месцаў у беларускай царкоўнай гістарыяграфіі. У гэтых працах а. М. Лапіцкі выявіў вялікую эрудыцыю й глыбокае веданьне прадмета дасьледаваньня. Што важна, пры вывучэньні гістарычных шляхоў праваслаўя ў ВКЛ і аутакефаліі Беларускай Праваслаўнай Царквы падыходзіў зь беларускага пункту гледзішча, ламаючы стэрэатыпы расейскай і польскай царкоўных гістарыяграфіяў.
Безумоўна, галоўнае з дасьледаваньняў а. М. Лапіцкага - гэта магістэрская праца сьвятара. Яна прысьвечана вывучэньню праваслаўя і яго ролі ў Вялікім Княстве Літоўскім за часоў панаваньня Уладыслава Ягайлы. Аўтар даў дастаткова глыбокі аналіз дасьледуемай праблемы й паказаў складанасьці праваслаўнага царкоўнага жыцьця ў згаданую пару. Варта аднак зазначыць, што далека не з усімі тэзамі гэтага дасьледаваньня а. М. Лапіцкага сёньня можна пагадзіцца. I гэта зразумела. Бо яно адлюстроўвае стан ведаў свайго часу (міжваеннага дваццацігодзьдзя) і тыя архіўныя крыніцы, якімі аўтар меў магчымасьць карыстацца пры напісаньні працы.
Сёньня, дарэчы, цяжка ўстанавіць, ці (і ў якой ступені) тэкст дасьледаваньня рэдагаваўся пры жыцьці аўтарам, а пазьней, магчыма, і перакладчыкам а. С Каўшом. На жаль, пры падрыхтоўцы працы да публікацыі не было мажлівасьці параўнаць перакладу ў беларускай мове зь яе польскамоўным арыгіналам. Як высьветлілася, у архіве Варшаўскага ўнівэрсытэту магістэрскае дасьледаваньне а. М. Лапіцкага не захавалася. На жаль, і ў прыватным архіве сьвятара ў ЗША ўдалося выявіць толькі паасобныя разьдзелы. Сьпіс апублікаванай у працы літаратуры аднак не паказвае на тое, што а. М. Лапіцкі нешта дадаваў ці зьмяняў. Неаднатавана там новых царкоўна-гістарычных дасьледаваньняў паваеннага часу.
Яшчэ адзін важны фрагмэнт інтэлектуальнай спадчыны а. М. Лапіцкага — гэта публіцыстыка. Яна ахоплівае публікацыі сьвятара, што былі зьмешчаныя ў 1947 - 1975 гадах пераважна ў газэце „Беларускае Слова" (Нямеччына; Саўт Рывэр) і ў царкоўна-грамадзкім часапісе „Царкоўны Сьветач" (Саўт Рывэр). Паасобныя матар'ялы друкаваліся таксама ў часапісе „Беларуская Думка" (Нью Ёрк - Саўт Рывэр) і ў юбілейных выданьнях беларускай праваслаўнай парафіі Сьв. Еўфрасіньні Полацкай у Саўт Рывэры[80].
Публіцыстычныя артыкулы сьвятара закранаюць цэлы шэраг праблемаў беларускага царкоўна-грамадзкага жыцьця. Сярод іх на першы плян а. М. Лапіцкім нязьменна ставілася праблема юрысдыкцыйна-кананічнага афармленьня БАПЦ і яе гіерархіі. Як правіла, разглядалася яна ў кантэксьце палемікі з крывічамі пра „некананічнасьць" БАПЦ, якая была ўтворана ў Канстанцы ў 1948 годзе і якую а. М. Лапіцкі і яго паплечнікі называлі „польска-ватыканскай" і „вуніяцкай інтрыгай"[81].
Публіцыстыка а. М. Лапіцкага - гэта выдатны фактаграфічны матар'ял, які адлюстроўвае разьвіцьцё беларускай грамадзка-палітычнай, культурнай й рэлігійнай думкі на эміграцыі ў другой палове XX стагодзьдзя. Яе палемічны характар у многім вызначыла процістаяньне на лініі БНР - БЦР і падзел беларускай паваеннай эміграцыі на крывічоў і зарубежнікаў. Шэраг публіцыстычных артыкулаў а. М. Лапіцкага - гэта якраз яго палемічныя адказы апанентам зь лягеру крывічоў. Часам не пазбаўленыя катэгарычнасьці, а іншы раз - празьмерна суб'ектыўныя.
Як вядома, а. М. Лапіцкі моцна ангажаваўся ў дзейнасьць БЦР на эміграцыі. Без перабольшваньня быў адным зь яе цэнтральных філяраў. Аднак у ацэнках палітычнай і рэлігійнай сытуацыі на эміграцыі заўсёды стараўся мець свой пагляд.
Магчыма таму не стаўся ахвярай палітыкі.
Важнае месца ў творчай спадчыне а. М. Лапіцкага займае багатая карэспандэнцыя. Яна налічвае каля 500 архіўных адзінак (лістоў, паштовак, кароткіх допісаў). Ліставаньне а. М. Лапіцкага ахоплівае досыць вялікі прамежак часу: ад пачатку 50-х гадоў - да канца ліпеня 1976 году. Сярод адрасатаў і рэспандэнтаў сьвятара - беларускія эміграцыйныя палітыкі, царкоўныя дзеячы й актывісты з Аргентыны, Аўстраліі, Англіі, Нямеччыны, са Злучаных Штатаў Амэрыкі й Канады. Асобную ды колькасна невялікую частку эпісталярнай спадчыны а. М. Лапіцкага склала ліставаньне зь гіерархамі Усяленскай Праваслаўнай Царквы й Польскай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы за мяжой, а таксама лісты да сваякоў у Польшчы.
У пераважнай большасьці зьмест ліставаньня а. М. Лапіцкага закранае, як і ў публіцыстыцы, праблемы арганізацыі беларускага рэлігійнага жыцьця на эміграцыі ды паказвае на тыя складанасьці й перашкоды, якія паўставалі пры іх вырашэньні. У цэлым шэрагу лістоў нельга не заўважыць вострых эмацыянальных й суб'ектыўных адносін ды пасажаў аўтара эпісталярыяў і яго рэспандэнтаў да пэўных падзеяў, канфліктных сытуацыяў і канкрэтных асобаў.
Лісты а. М. Лапіцкага разам зь яго публіцыстыкай ня проста адлюстроўваюць гісторыю беларускай палітычнай і рэлігійнай думкі на эміграцыі. Яны зьяўляюцца каштоўным матар'ялам, які дазваляе глыбей зразумець спэцыфіку рэлігійнага жыцьця беларускай эміграцыі ў вольным сьвеце й наглядна паказвае, што ў варунках эміграцыйнага жыцьця менавіта „нацыянальная царква поруч з рэлігійнай функцыяй выконвала ролю культурнага й палітычнага цэнтру, свайго роду лобі для абароны нацыянальных інтарэсаў" (др Я. Запруднік).
Пашыраны вопіс публікацыяў а. М. Лапіцкага, якія ўвайшлі ў дадзенае выданьне, зьмешчаны напрыканцы кнігі ў разьдзеле „Камэнтары" (с. 597- 647) і суправаджаецца разгорнутымі бібліяграфічна-інфармацыйнымі анатацыямі.
У тэкстах і ў эпісталярнай калекцыі сьвятара, якая друкуецца ўпершыню, выпраўляліся відавочныя недакладнасьці й памылкі. Па магчымасьці таксама ўдакладняліся цытаты й спасылкі. На жаль, далека ня ўсе зь іх удалося зьверыць. У асобных публікацыях пры цытаваньні а. М. Лапіцкім былі апушчаны спасылкі на першакрыніцы. Ня ўзноўлены яны і ў нашай публікацыі.
У выданьні выкарыстоўваўся правапісны варыянт беларускай мовы (тарашкевіца), што ўжываецца беларускай дыяспарай на Захадзе. Адначасна ў тэкстах захоўваліся й асаблівасьці мовы а. М. Лапіцкага.
На вокладцы кнігі зьмешчаны здымкі сьвятара з розных пэрыядаў яго жыцьця.
Напрыканцы хацелася-б выказаць словы ўдзячнасьці ўсім тым, хто дапамагаў кваліфікаванымі кансультацыямі, парадамі й проста добрым словам пры падрыхтоўцы гэтай кнігі: родным і сваякам а. М. Лапіцкага — Лёлі Касоўскай, Жоржу Лапіцкаму й Рагнедзе Аляхновіч; кіраўніцтву й навуковым супрацоўнікам БІНіМа — др. Вітаўту Кіпелю, др. Янку Запрудніку, др. Аявону Юрэвічу й праф. Томасу Бэрду, а таксама праф. Аўгену Мірановічу зь Беластоку й др. Гэлене Глагоўскай з Гданьска; навуковым супрацоўнікам Інстытуту Славістыкі Польскай Акадэміі Навук у Варшаве - праф. Ірыдзе Грэк-Пабіс, праф. Квірыне Хандкэ і праф. Ірэне Марыняк; праф. Аляксандру Баршчэўскаму з Варшаўскага ўнівэрсытэту; Надзі Міцкевіч-Касмовіч са Штутгарту ў Нямеччыне; беларусам Нью Ёрку - Яніне Каханоўскай, Антону Шукелойцю, Алесю Міцкевічу, др. Алене Юрэвіч і Навуму Кацнельсону; парафіяльнаму царкоўнаму актыву й вернікам царквы Сьв. Еўфрасіньні ў Саўт Рывэры - Лізе Літаровіч, Надзі Запруднік, Віталю Цярпіцкаму, Міхасю Сеньку, а. Алегу Махнюку; у Канадзе - а. Паўлу Вялікаму й матушцы Зоф'і з Бэры, царкоўнаму актыву парафіі Сьв. Еўфрасіньні Полацкай у Таронта — Аўгену Рымшу, Браніславу Сладкоўскаму, Міхасю Жыбулю, а таксама Марыі Ганько з парафіі Сьв. Кірылы Тураўскага БАПЦ; у Чыкага - Мікалаю Латушкіну (парафія Сьв. Юрага); Васілю Шчэцьку й Эмігідыю Рыжаму; спадарыні Сацэвіч і Міхасю Белямуку з Кліўленду; кіраўніцтву беларускай парафіі Маці Божай Жыровіцкай БАПЦ у Гайленд Парку, у прыватнасьці Алексу Сільвановічу й Віктару Дубягу ды многім іншым.
Юры Гарбінскі
Спасылкі:
[1] Пэрсанальная справа студэнта М. Лапіцкага: AUW (Варшава), sygn.: 36058/8.
[2] Ibidem.
[3] Ibidem.
[4] Рэляцыя Лёлі Касоўскай, дачкі а. М. Лапіцкага ад 18 лютага 2004 году (Нью Джэрзі, ЗША).
[5] Пэрсанальная справастудэнта М. Лапіцкага: AUW (Варшава), sygn.: 36058/8.
[6] Пэрсанальная справа сэмінарыста М. Лапіцкага: LCVA (Вільня), ф. 220, воп. 2,спр.237.
[7] Uroczystosci obchodu drugiej rocznicy otwarcia Studjum Teologii Prawoslawnej Uniwersytetu Warszawskiego (1925-1927), “Elpis”, nr 4, Warszawa, 1928, ss. 87-88.
[8] Ibidem.
[9] М. S —ki, Latopis Kola Teologow Prawosiawnych Studentow Uniwersytetu Warszawskiego, “Путь Правды”,№ 1, Варшава, 1930, ss. 64-67.
[10] Гл.: “Путь Правды”,№ 1, Варшава, 1930;№2, Варшава, 1934.
[11] Гл.: М. tapicki, Dzialalnosc Kola Teologow Prawosiawnych Studentow Uniwersytetu Warszawskiego wrokuakademickim: 1932-1933 (17 IV 1932-17VI 1933 г.), „Путь Правды",№2, Варшава, 1934, ss. 324-325.
[12] Пэрсанальная справа студэнта М. Лапіцкага: AUW (Варшава), sygn.: 36058/8.
[13] Гл.: М. Лапіцкі, Як паўстала царкоўная вунія на Беларусі, „Путь Правды", № 2, Варшава, 1934,66.39-41.
[14] Пэрсанальная справа студэнта М. Лапіцкага: AUW (Варшава), sygn.: 36058/8.
[15] Лёля [Лёля Касоўская], С.п. матушка Валянціна Лапіцкая (1909 —2000), „Беларуская Думка", № 48, Нью Ёрк - Саўт Рывэр, 2000,6. 32.
[16] Гл.: Wykaz absolwentow Studjum Teologii Prawoslawnej z uwzglednieniem dat uzyskaniastopnia magistra Sw. Teologji oraz swiecen kaptanskich, „Elpis", nr 1-2, Warszawa, 1935,s. XXXIV.
[17] A.B.,Bialorusinii Cerkiew Prawoslawna, „Przeglad Wilenski", nr 9, Wilno, 1930, s. 7.
[18] Гл.: М. Papierzynska-Turek, Miedzy tradycjq a rzeczywistosciq. Panstwo wobec prawoslawia, Warszawa, 1989, s. 220 - 225.
[19] J. Garbinski, Wprowadzenie - у кн.: J. Garbinski, J. Turonek, Bialoruski ruch chrzescijanskiXX wieku. Stownik biograficzno-bibliograficzny, Warszawa, 2003, s. XLIV-XLVII.
[20] Гл.: Wykaz absolwentow Studjum Teologii Prawoslawnej z uwzglqdnieniem dat uzyshania stopnia ma-gistra Sw. Teologji oraz swifcen kaptanskich, „Elpis", nr 1 - 2, Warszawa, 1935, s. XXXIV.
[21] Лёля [Лёля Касоўская], С. п. матушка Валянціна Лапіцкая (1909-2000), „Беларуская Думка", № 48, Нью Ёрк- Саўт Рывэр, 2000, б. 32.
[22] Так, прынамсі, да нядаўняга часу лічылі ў сям'і а. М. Лапіцкага. Іншыя зьвесткі падае др. Гэлена Глагоўская, беларускі гісторык у Польшчы, якая, спасылаючыся на навочных сьведкаў, сьцьвярджае, што сям'ю Трафімюкоў забілі мясцовыя сяляне (Гл: „Czasopis", № 4, Беласток, 1994).
* Самымі запатрабаванымі асобамі для такой працы ў Менску зь сьвятароў называліся а.а. К. Комар, В. Багаткевіч, А. Майсееў, М. Лапіцкі, А. Несьцяровіч, М. Сеўба, В. Скурко, А Беляеў, а зь сьвецкіх М. Майсееў, Дз. Агіцкі, М. Бондар. Трох апошніх асобаў з гэтага сьпісу, „як здольных да навуковай працы", плянавалася выкарыстаць у характеры пра-фэсараў багаслоўскіх школ і сакратароў цэнтральных устаноў Мітраполіі.
[23] Плян працы па арганізацыі Беларускай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы: Архіў Епіскапату БАПЦ (1941-1946). Перахоўваецца ў архіве БІНіМа (Нью Ёрк, ЗША).
[24] I. Касяк, Протапрэсьвіцер Мікалай Лапіцкі - у кн.: М. Лапіцкі, Праваслаўе ў Вялікім Княстве Літоўскім за часоў панаваньня Ўладыслава Ягайлы. Пераклаў з польскай мовы і падрыхтаваў да друку а. Сьвятаслаў Коўш, НьюЁрк, 1978,66. 8-9.
[25] Гл.: N. Teodorovich, The Belorussian Autocephalous Orthodox Church (in): Religioninthe USSR. Institute for the Study of the USSR. Munich, 1960, series I, No 59, pp. 70-75.
[26] Гл.: Дакуманты № 134 - 135 - у кн.: М. В. Шкаровский, Политика Третьего рейха по отношению к Русской Православной Церкви в свете архивных материалов: 1935 -1945годов. Сборник документов, Москва, 2003, ее. 272 - 288.
[27] Дакумант №135,op.cit.
[28] Ibidem, с 286.
[29] Архіў Епіскапату БАПЦ (1941-1946). Перахоўваецца ў архіве БІНіМа (Нью Ёрк, ЗША).
[30] „Русыфікатарская праца ў Беларускай Царкве": Архіў Епіскапату БАПЦ (1941-1946).Перахоўваецца ў архіве БІНіМа (Нью Ёрк, ЗША).
[31] Ibidem, бб. 2-3.
[32] Ibidem, б. 3.
[33] Гл.: Дакумант № 136 — у кн.: М. В. Шкаровский, Политика Третьего рейха по отношению к Русской Православной Церкви в свете архивных материалов: 1935 — 1945 годов. Сборник документов, Москва, 2003, ее. 287-288.
[34] Архіў Епіскапату БАПЦ (1941-1946). Перахоўваецца ў архіве БІНіМа (Нью Ёрк, ЗША).
[35] Рэляцыя Рагнеды Аляхновіч, дачкі Ксеніі Лапіцкай-Грышкевіч ад 15 сьнежня 2003 году (Менск, Беларусь).
[36] Архіепіскап Апанас, На ніве Хрыстовай. У пяцідзесятыя ўгодкі сьвятарства: 1928 -1978. Успаміны, Нью Ёрк-Менск-Варшава, 2005. Машынапіс, с. 59.
[37] Ibidem.
[38] Архіў Епіскапату БАПЦ (1941 - 1946). Перахоўваецца ў архіве БІНІМа (Нью Ёрк, ЗША).
[39] Рэляцыя др. Вітаўта Кіпеля ад 25 кастрычніка 2003 году (Нью Ёрк, ЗША).
[40] Пратакол Беларускага Праваслаўнага Зьезду ў Рэгэнсбургу дня 5 траўня 1946 г. Перахоўваецца ў архіве а. М.Лапіцкага (Нью Брансвік, ЗША).
[41] Пастанова Праваслаўнага Беларускага Зьезду ў Рэгэнсбургу дня 5 траўня 1946 г. Перахоўваеццаў архіве а. М.Лапіцкага (Нью Брансвік, ЗША).
[42] Зварот беларускай грамадзкасьці да Беларускага Епіскапату. Рэгэнсбург, 31 травеня 1946 году. Перахоўваецца ў архіве а. М. Лапіцкага (Нью Брансвік, ЗША).
[43] Архіў Епіскапату БАПЦ (1941-1946). Перахоўваецца ў архіве БІНіМа (Нью Ёрк, ЗША).
[44] Ibidem.
[45] Краткое изложение организации Белорусской метрополии в 1941 году и положение еёдо настоящего времени в эмиграции, „Церковный Листок", № 2 — 3, Мюнхен, 1948.
[46] Архіў Епіскапату БАПЦ (1941-1946). Перахоўваецца ў архіве БІНіМа (Нью Ёрк, ЗША).
[47] Ibidem.
[48] Ibidem.
[49] Зьніч М. [Ант. Адамовіч], Здрада (Як запрадаўся былы беларускі япіскапат маскоўскаму зарубежжу), Нямеччына, 1948.
[50] Гл.: Я. Максімюк, Беларуская Гімназія імя Янкі Купалы ў Заходняй Нямеччыне: 1945-1950, НьюЁрк-Беласток, 1994.
[51] Гл.: А. Вініцкі, Матар'ялы да гісторыі беларускай эміграцыі ў Нямеччыне ў 1939 — 1951гадох. Частка I; Частка II: Рэлігійныя справы; Частка III, Лос Анжэлес, 1968.
[52] М. Сенька, Сьв. пам. айцец МікалайЛапіцкі, „Беларус", № 234, Нью Ёрк, 1976, б. 4.
[53] Першая кніжка для дзяцей па Закону Божаму, Саўт Рывер, 1959
[54] Гл.: М. Лапіцкі, Як паўстала царкоўная вунія на Беларусі, „Путь Правды", № 2, Варшава, 1934; яго-ж, Вунія й змаганьне за чысьціню праваслаўя, №1-2 (12), Саўт Рывэр,1962.
[55] Гл.: М. Лапіцкі, Беларуская Аўтакефальная Праваслаўная Царква, № 2 (3), „Царкоўны Сьветач", Саўт-Рывэр, 1951/1952.
[56] Гл.: М. Лапіцкі, Адкрыты ліст да беларускай грамадзкасьці..., № 2 (31), „Беларускае Слова", Саўт Рывэр, 1956.
[57] Ліставаньне а. М. Лапіцкага з архім. Язэпам Строкам. Перахоўваецца ў архіве а. М.Лапіцкага (Нью Брансвік, ЗША).
[58] Ліставаньне а. М. Лапіцкага з арх. Апанасам (Мартасам). Перахоўваецца ў архіве а. М.Лапіцкага (Нью Брансвік, ЗША).
[59] Ліставаньне а. М. Лапіцкага зь I. Касяком i P. Астроўскім. Перахоўваецца ў архіве а. М.Лапіцкага (Нью Брансвік, ЗША).
[60] Ліставаньне а. М. Лапіцкага з арх. Ананасам (Афанасіем). Перахоўваецца ў архіве а. М. Лапіцкага (Нью Брансвік, ЗША).
[61] Ліставаньне а. М. Лапіцкага з а. Віталіем Сагайдакоўскім (Таронта). Перахоўваецца ў архіве а. М. Лапіцкага (Нью Брансвік, ЗША).
[62] Ліставаньне а. М. Лапіцкага з арх. Апанасам (Афанасіем). Перахоўваецца ў архіве а. М.Лапіцкага (Нью Брансвік, ЗША).
[63] Ліставаньне а. М. Лапіцкага з В. Войтанкам. Перахоўваецца ў архіве а. М. Лапіцкага (Нью Брансвік, ЗША)
[64] Ліставаньне а. М. Лапіцкага з арх. Ананасам (Афанасіем). Перахоўваецца ў архіве а. М. Лапіцкага (Нью Брансвік, ЗША)
[65]I. Касяк, Протапрэсьвіцер Мікалай Лапіцкі - у кн.: М. Лапіцкі, Праваслаўе ў Вялікім Княстве Літоўскім за часоў панаваньня Ўладыслава Ягайлы. Пераклаў з польскай мовы і падрыхтаваў да друку а. Сьвятаслаў Коўш, Нью Ёрк, 1978, б. 11.
[66]V. Kipel, Belarusans in the United States. Lanham - New York - Oxford, 1999, pp. 303 - 306.
[67]I. К.[Іван Касяк], Сьв. нам. а. протапр. М. Лапіцкі, „Беларуская Думка", № 20, Нью Ёрк-СаўтРывэр, 1978,6.20.
[68] Ліставаньне а. М. Лапіцкага з П. Ракуцем (Ракфорд), Э. Ясюком (Пассэйк). Перахоўваецца ў архіве а. М.Лапіцкага (Нью Брансвік, ЗША)
[69] Ліставаньне а. М. Лапіцкага з Э.Ясюком (Пассэйк), В. Пунтусам, М. Латушкіным (Чыкага) і інш. Перахоўваецца ў архіве а. М. Лапіцкага (Нью Брансвік, ЗША).
[70] Ліставаньне а. М. Лапіцкага з Б. Сладкоўскім (Таронта). Перахоўваецца ў архіве а. М.Лапіцкага (Нью Брансвік, ЗША)
[71] Ліставаньне а. М. Лапіцкага з а. Паўлам Вялікім (Лёндан). Перахоўваецца ў архіве а. М. Лапіцкага (Нью Брансвік, ЗША)
[72] Ліставаньне а. М. Лапіцкага з С. Розмыслам і М. Зуем (Адэлаіда). Перахоўваеццаўархівеа. М.Лапіцкага (Нью Брансвік, ЗША)
[73] Ліставаньне а. М. Лапіцкага з а. Паўлам Вялікім (Лёндан). Перахоўваецца ў архівеа. М.Лапіцкага (Нью Брансвік, ЗША)
[74] Ліставаньне а. М. Лапіцкага з кс. Ф. Чарняўскім (Форт Эдвард). Перахоўваецца ў архіве а. М. Лапіцкага (Нью Брансвік, ЗША).
[75] Рэляцыя др. Я. Запрудніка ад 24лістапада 2004 году ў Самэрсэце (Нью Джэрзі, ЗША).
[76] Ліставаньне а. М. Лапіцкага з кс. Ф. Чарняўскім (Форт Эдвард). Перахоўваецца ў архіве а. М. Лапіцкага (Нью Брансвік, ЗША).
[77] Гл.: а.М.Лапіцкі, З пэрспэктывы часу, „Памятная Кніга. 1950-1975", СаўтРывэр, 1975.
[78] Рэляцыя др. Вітаўта Кіпеля ад 27 лістапада 2003 году (Нью Ёрк, ЗША).
[79] Рэляцыя Лёлі Касоўскай, дачкі а. М. Лапіцкага ад 18 лютага 2004 году (Нью Джэрзі, ЗША).
[80] Гл.: а. М. Лапіцкі, З пэрспэктывы часу, „Памятная Кніга. 1950 - 1975", Саўт-Рывэр, 1975.
[81] Гл.: а. М. Лапіцкі, У імя праўды, „Царкоўны Сьвета",№ 1 (4), Саўт-Рывэр, 1953; яго-ж, Адкрыты ліст да беларускай грамадзкасьці..., № 2 (31), „Беларускае Слова", Саўт-Рывэр, 1956.
