Найвыдатнейшаму змагару
за волю Бацькаўшчыны й Народу,
прэзыдэнту БЦР Р.Астроўскаму —
прысьвячаю.

Аўтар

ЧАСТКА ПЕРШАЯ

1. НА ЛЯСНОЙ ДАРОЗЕ

Нібы празь сіта імжэў восеньскі дождж. Вячорны змрок паволі гусьцеў, зьліваючы ўвесь краявід у адну бяскшталтную масу. Шэрыя хмары зьвісалі зусім нізка й быццам зьліваліся зь зямлёй.

Адзінокі дуб на скрыжаваньні дарог нізка схіліў гальлё, нібы прыгнечаны цяжарам вісельніка, падвешанага гакам за рабрыну. Дзьве кароткія стралы тырчэлі ў сьпіне павешанага. Твар, абрамлены рудой барадой, перакошаны ад болю. Доўгія валасы раскудлачаныя, і на іх сьляды засохлай крыві, як і на ўсёй багатай і прыгожай вопратцы павешанага. Пустыя похвы мяча й некалькі ранаў на плячох і рукох — красамоўна казалі, што дорага прадаў ён сваё жыцьцё.

Цемра згушчалася, цяжка было што-небудзь разабраць навокал... Аднекуль здалёк пачулася воўчае выцьцё, пасьля адгукнулася бліжэй, і ўжо зусім блізка ад дубу пракрычэў пугач. Адразу за гэтым пачулася чвяканьне конскіх капытоў па гразі.

Коньнікі хутка набліжаліся да дубу — іх было два. Першы, у бліскучым панцыры, неяк няпэўна сядзеў у сядле, зьвесіўшы галаву, пакрытую шоламам зь пёрамі, на грудзі. Пры сядле напалову прыкрыты чорным плашчом быў відаць невялікі шчыт з залатым ярылавым крыжом і прыгожай срэбнай насечкай. Другі коньнік, таксама ў баявым панцыры, ехаў трохі адстаўшы й увесь час зь непакоем азіраўся, трымаючы лук са стралой напагатове.

Здалёк пачуўся зноў конскі тупат і гіканьне. Першы коньнік зморана ўзьняў галаву й сарваным голасам паклікаў свайго спадарожніка. Гутарылі нядоўга — драб у бліскучых латах пры дапамозе свайго сябры зьлез з каня й, абапершыся на меч, зірнуў на павешанага.

— Гані! — махнуў ён рукой.

— Бывай, ваявода! Беражы цябе Ўсемагутны! — пачуўся ўадказ стары й бразгатлівы голас.

Яшчэ раз зірнуўшы на павешанага, ваявода рушыў проста ўцемру, цяжка пераступаючы нагамі й абапіраючыся на меч. Адышоўшы некалькі крокаў ад дарогі, ён спыніўся й прыслухаўся: «Стары Бай ужо далёка, амаль не чуваць, затое плясканьне капытоў і гіканьне з другога боку былі ўжо зусім блізка». Ваявода асьцярожна, колькі дазвалялі сілы, рушыў далей, часта спыняючыся й пераводзячы дух. Рана ў левым баку балела й не давала супакою. Ад страты крыві ваявода аслаб на гэтулькі, што меч, які ён ужо ці раз хацеў зьмяніць празь ягоную лёгкасьць, цяпер падаваўся непамерна цяжкім. А бывала ў часе бяседаў ваявода жартуючы выпростваў конскую падкову. Лёгкі ветрык цяпер хістаў яго, бы кволую саломіну.

Ісьці робіцца ўсё цяжэй і цяжэй. Сталёвы панцыр цягне ўніз, шпоры чапляюцца за траву й карэньні, імгла засьцілае вочы... Ногі пачынаюць грузнуць і правальвацца, на меч ужо ня можна абаперціся — уперадзе балота... Але сьпераду чуцён няясны аднастайны гул. Гэты гул і цягне ваяводу да сябе, толькі гэты гул дае яму сілы, у соты раз зваліўшыся, падняцца й пасоўвацца наперад. Лес — гэта адзіны ратунак, і ваявода гэта добра ведае. Апошняя натуга — і густы цёмны лес зашамацеў над галавой.

З палёгкай уздыхнуўшы, ваявода выпрастаўся ва ўвесь рост— высокі, у дарагім узбраеньні, зь мячом у рукох, ён рашуча закрочыў наперад.

Некалькі крокаў у гушчар лесу — і ваявода ўжо ляжыць пад густой ялінкай, ухутаўшыся з галавою ў шырокі плашч і падклаўшы пад галаву баявыя рукавіцы. Ня першы раз даводзіцца яму так спаць і, як ён ведае, не апошні. Ня раз хадзіў ваявода здружынай Вялікага Князя й на крыжакоў, і на маскалёў, і на татараў, але гэтакага, што цяпер здарылася, ня бачыў ніколі. Будзе ён памятаць Ворсклу аж да скананьня: разьбілі татары князеву дружыну. Шмат там палегла драбаў слаўных, рыцараў чужаземных і князёў літоўскіх, але яшчэ больш нехрыстаў татарскіх. Ад іх крыві аж вада ў Ворскле чырвонаю зрабілася. Аднак не надарма змагаліся дружыньнікі літоўскія, не надарма палеглі яны на полі сечы: няхай і перамаглі там бусурманы, але не адважыліся ўсунуцца далей на землі Княства Літоўскага. Шмат каштавала хану гэтая сутычка зь Вітаўтам. Хан знясілеў і не адважыўся йсьці далей, толькі некаторыя ваеначальнікі татарскія зь невялікімі аддзеламі ўрываліся на землі літоўскія, несучы з сабою сьмерць, агонь і гвалт... Шмат чаго яшчэ перадумаў ваявода, але ўсё ж страта крыві й сілаў зрабілі сваё, заснуў ён, ня ведаючы, што ад самага пачатку яго пешай вандроўкі за ім сочаць некалькі пар пільных вачэй...

2. У СЛУЦКУ

Напружана маўчала замчышча. Сівыя муры вежаў і сьценаў з пагрозай паглядаюць навокал. Перадзамкавыя равы напоўненыя вадой, масты паднятыя, з муроў не сыходзіць варта. Дзясяткі вялікіх кашоў напоўненыя гадзюкамі, каб пры першай пагрозе выпусьціць іх у равы — гэта трохі страшней за пасткі й стрэлы. Удзельны князь Слуцкі са слаўнага роду Алелькаві чаў— у недалёкім мінулым вялікі зух і нястомны вершнік, азараз ужо стары й аслабелы, сівы як голуб — рашыў бараніць свой замак на той выпадак, калі Вялікі Князь будзе разьбіты татарамі. Князь чуў, што татараў ідзе незьлічоная колькасьць, што іх дасюль ня здолеў затрымаць ніхто. Але ўсё роўна даў загад падрыхтавацца да абароны, а пра схіленьне галавы перад ханам не хацеў і слухаць.

— Хто яшчэ запрапануе мне, князю Дрыгвіцкаму, скарыцца перад ханам і пакінуць у бядзе гаспадара нашага Вялікага Князя Літоўскага, таго галава будзе па татарскім звычаі тырчэць на канцы рацішча і будзе выстаўлена на ганьбу! — прамовіў князь перад сваёй невялікай дружынай, большую частку якой ён адправіў з ваяводам Фёдарам Грозаўскім на дапамогу Вітаўту.

Пярэчыць яму ніхто не адважваўся, ведалі: у старога слова— мур, сказаў — выканае. Вось каб быў ваявода Фёдар, то ён мог бы й пераканаць князя ў бессэнсоўнасьці такога супраціву — князь яго любіў і слухаў яго парадаў.

Тым часам князь загадаў напоўніць усе каморы збожжам. Нават некалькі пакояў аддаў пад харчовыя склады. Замкавы двор напоўніўся быдлам. Стары прадбачваў доўгую аблогу й рыхтаваўся не жартуючы. Яго голас быў чутны ўсюды, ён ведаў законы вайны й сілу голаду. Сам ня раз быў абложнікам і абложаным і навучыўся асьцярожнасьці ды прадбачлівасьці.

Ужо другі дзень імжыць дождж. Шэрая мгла засьцілае зямлю й неба. Вільгаць, халодная й непрыемная, пранікае ўсюды: за каўняры, пад плашчы, асядае расой на вусах і бародах дружыньнікаў, сьцякае па кажухах вартавых.

У невялікім Слуцку, абнесеным абароннымі валамі, жыцьцё замерла. Толькі ў кузьнях грукат малаткоў ды бразгат жалеза — народ рыхтуецца сустракаць няпрошаных гасьцей. Усё мужчынскае насельніцтва не выходзіць з хаты безь мяча, пернача ці баявой сякеры. Хлапчукі шныраць усюды, дзе можна раздабыць якую-небудзь зброю: стары меч без дзержака, зламаную дзіду, лук, а шмат хто зь іх ужо апрануўся ў старую прадзіраўленую й заржавелую кальчугу.

Раптам па брукаванай вуліцы зацокалі падковы. Усё што было жывога насьцярожылася, рукі ўхапіліся за зброю. Напружана глядзяць твары й з пасівелымі бародамі, і здаровыя вусатыя, і маладыя, і нават зусім яшчэ дзіцячыя тварыкі хлапчукоў -падлеткаў.

Праімчаўся чорны, як воран, конь у напрамку да замку, коньнік у баявым панцыры і на шчыце — ярылаў крыж...

— Свой! — выдыхнулі з палёгкай сотні грудзей.

Коньнік тым часам даскакаў да замкавых равоў. На вежы прабілі трывогу. Коньнік спыніўся супраць галоўнае вежы й стаў чакаць.

— Хто ты? І чаго хочаш? — прагучэў голас вартавога.

— Пярун і Вітаўт! — адказаў коньнік.

Загрымелі ланцугі, і мост паволі апусьціўся, акутая жалезнымі цьвікамі брама паднялася й прапусьціла коньніка ў скляпеністы праход вежы. Зьявіўся сам стары князь са сьвітай і загадаў коньніку падняць забрала й паказаць твар.

Коньнік завагаўся й прыдушаным голасам запытаўся:

— А не было б лепей, каб пакуль што толькі Ваша Княжая Міласьць ведалі, хто я?

Сьвіта зь недаверам пазірала то на князя, то на чужынца, некаторыя зь іх ухапіліся за мячы й шчыльней пасунуліся да князя, падазраючы пастку.

— Князь! Ня слухай яго! Не адсылай нас! — выступіў наперад адзін з прысутных драбаў. — Загадай лепей скруціць яму рукі й даведацца, хто ён такі!

— Ідзіце! Усе! — прагучэў загад.

Калі апошні з вояў выйшаў, коньнік саскочыў зь сядлайукленчыў перад князем.

— Княжа, прабач твайму халопу, што не зьлез з каня ў тваёй прысутнасьці ды зажадаў заставацца з тваёй Міласьцю сам на сам. Я — страмяны твайго ваяводы Фёдара Грозаўскага, — згэтымі словамі стары Бай зьняў шолам, і густыя сівыя валасы рассыпаліся па плячох, у яго вачох блішчэлі сьлёзы.

— Устань, верны халоп! Я бачу, ня з добрымі весткамі ты прыехаў. Бачу, у цябе пры сядле й шчыт ваяводы Фёдара, нададзены яму гаспадаром Вялікім Князем Вітаўтам. Дзе ваявода? Забіты? — голас князя дрыжэў.

— Не, княжа, жывы ваявода, але дзе Яго Сьветласьць, ня ведаю. Паранены ён, ня мог у сядле трымацца, а бусурманы даганялі, дык пайшоў ён напеша ў лес. Балазе цемра памагла. А я адцягнуў увагу бусурманскіх нехрыстаў на сябе. Але ненадоўга, як здох пада мною конь, перасеў я на ваяводавага, а яны, убачыўшы труп каня майго, зразумелі наш хітрык і адсталі. Мусіць, шукаць будуць ваяводу, не адыдзе ён далёка, цяжкую рану ў баку мае.

Князь выразным жэстам загадаў Баю ісьці зь ім, і абодва зьніклі за дзьвярыма ў княжыя пакоі.

Хутка ўвесь замак і места абляцела вестка: «Вялікі Князь даў бой татарам на рацэ Ворскле. Амаль уся вялікакняжая дружына палегла. Рэшткі прабіваюцца ў Полацак і заклікаюць народ па ўсёй Літве ў свае харугвы. Ганцы з гэтым клічам разьехаліся па ўсіх княствах і землях Літоўскіх. Але й татары пасьля гэтага пабоішча не наважваюцца ісьці далей».

У цэрквах загудзелі званы, захваляваўся народ, хутчэй загрымелі молаты ў кузьнях. Небясьпека адкрытая рэзала ў сэрца. «Што будзе далей? Што будзе?» — шаптаў кожны і з надзеяй зварочваў пагляд у бок замкавых вежаў.

Замак маўчаў. Сівы й грозны, ён ашчэрыўся зубцамі вежаў і муроў. Вартавыя, як цені, нячутнай хадой безупынна ўзад і ўперад пасоўваліся каля байніц. Нічога не ўдавала на тое, што ўзамку зараз віруе жыцьцё, як у мурашніку: сядлаюцца коні, апошні раз аглядаецца зброя і падымаюцца апошнія кухлі старога пеністага мёду...

Зь лязгатам апусьціўся мост, паднялася брама, пачулася цоканьне падкоў, і некалькі закутых у жалеза коньнікаў з доўгімі дзідамі вураганам вылецелі з замку.

Пранесьліся па бруку места, і на поўным скаку мінуўшы вартавую заставу, зьніклі ўва мгле...

3. У ЛЕСЕ

Ранішні халадок забраўся пад плашч. Ваявода расплюшчыў вочы і, не высоўваючы з-пад плашча галавы, прыслухаўся: усё ціха, толькі лес шапоча ды дробна шапоціць дождж. Сеў, разгледзеўся: нікога. Спалоханы птах пераляцеў з дрэва на дрэва, страсянуўшы з галінаў цэлы вадаспад кропляў. Ваявода ўзьняўся на ногі. Ад нязграбнага руху аціхлы боль у баку ўзнавіўся. Умыўся расой і, аглядаючыся па баках, з роспаччу прамовіў:

— Нікога! Адзін...

— Ты не адзін, ваявода! — пачуўся ззаду басісты голас. Фёдар крута павярнуўся й выхапіў меч — так нечакана пачуўся гэты голас, што нават не было часу зьмеркаваць, адкуль і ад каго ён паходзіць.

— Не сьпяшайся, Ваша Сьветласьць. Мы свае... — з гэтымі словамі з хмызу вылез малады дзяцюк і, шырака ўсьміхаючыся, пакланіўся. Круглы ўсьмешлівы твар, задраны нос, рабацінкі й раскудлачаныя, саламянага колеру валасы, што выбіліся з-пад ірванай заечай шапкі, зрабілі на ваяводу добрае ўражаньне. Ёнупіхнуў меч у похвы й лагодна запытаў:

— Ты хто такі, хлопча? Што ты тут робіш?

— А мы цябе пільнавалі... Доўга ты спаў. Нас тут шмат... Татары не здагналі твайго... твайго, ну, халопа. Яго конь здох, дык ён на тваім уцёк. Здагадаліся яны, што ты напеша павандраваў, але знайсьці ім цябе не ўдалося, дый каб і знайшлі, то нічога не ўчынілі б, бо мы не далі б. Далібог, не далі б... Ні ўжысьць...

— Ты, хлопча, скажы мне, як дабрацца адсюль да Слуцка? Конь мне патрэбны.

Дзяцюк задумаўся, часта міргаючы вачамі й пазіраючы дзесь у шэрае неба, потым, раптоўна схамянуўшыся, расплыўся зноў ва ўсьмешцы й зь вялікай павагай прамовіў:

— Ты, ваявода, запытайся ў Васіля, ён скажа!

— Што за Васіль такі?

— Ты Васіля ня ведаеш? — недаверліва працягнуў дзяцюк,— Капыльскага Васіля?

— Не, ня ведаю.

— Ня ведаеш... — ніяк ня мог пагадзіцца бядак. — Як жа так?.. — дасюль ён быў пэўны, што Васіля мусіць ведаць увесь сьвет. — Ну то я яго паклічу, — і, сагнуўшыся, палез у густыя хмызы.

Хутка дзяцюк вярнуўся, а за ім прыйшоў волатаўскага росту мужчына ў прыгожай тонкай кальчузе й зь цяжкім мячом пры баку. Глыбокі чырвоны рубец прабягаў па яго левай шчацэ й хаваўся ў кучаравай каштанавай бародцы. Высокі чысты лоб, разумныя спакойныя вочы й доўгія каштанавыя валасы здаліся ваяводу знаёмымі.

Мужчына нізка пакланіўся й, радасна ўсьміхнуўшыся, так, як усьміхаюцца толькі сваяку ці добраму прыяцелю, запытаўся:

— Не пазнаеш, ваявода? Памятаеш, як пяць гадоў таму мы разам біліся ў гаспадарскай дружыне супраць крыжакоў пад Вільняй? Мне тады немец сякерай па шоламу задзяліў. Цэлае забрала зьнёс і вось гэтую памятку пакінуў, — паказаў ён пальцам на рубец.

Перад вачыма Фёдара паплылі ўжо амаль забытыя малюнкі: здаровыя й рослыя жамойты, але бедныя й абарваныя, іхныя бажкі й гліняныя ідалы. Закутыя ў жалеза рыцары ў белых плашчах з чорным злавесным крыжам. Цяжкая коньніца гэтых рыцараў, што зьмятла на сваім шляху безабаронныя вёскі й гарады пад нудны й жудасны напеў зьмеепадобных фанфараў. Жамойцкія паслы, якія прыйшлі ў Полацак, каб прасіць ад Вялікага Князя дапамогі й абароны ад зьдзеку й гвалту гэтых рыцараў. Памятаў ваявода яшчэ й словы, сказаныя пасланцамі: «...не самі ад сябе просім, а ад жонак і дачок нашых, пазбаў іх, гаспадар Вялікі Княжа, ад зьдзекаў і сораму, чыненых ім рыцарамі зямлі Нямецкае... Ты — наш валадар, і да цябе зьвяртаемся мы. Заступі, не аддай нас на зьдзек ворагу твайму й нашаму...»

Пасьля гэтага хутка сустрэча з крыжакамі, грукат, лязгат жалеза, звон сталі, енкі й стогны, конскае ржаньне... Невялікага росту Вітаўт, заўсёды выперадзіўшы свой штандар і дружыну, яго белыя пёры на шоламе маячылі далёка ўперадзе... Масы рыцараў у белых плашчах насядаюць на гаспадара, іх плашчы трапечуцца, як сьнежная завіруха. Ваявода Фёдар першы заўважае небясьпеку й кідаецца туды. Яго меч як цяжкі кавальскі молат абрынаецца на галовы рыцараў-крыжакоў. Вось побач зь ім нехта таксама ўпарта тне — толькі кроў ды іскры пырскаюць з-пад мяча. Шэрагі крыжакоў прыкметна радзеюць, ужо й гаспадар заўважыў небясьпеку, ваявода з палёгкай уздыхае... Раптам цяжкая баявая сякера абрушваецца на галаву коньніка побач. Ваявода заўважае: палова шоламу адляцела, пырснула кроў, коньнік падае... Сеча скончылася, рэшткі крыжакоў уцякаюць, забыўшыся на свой гонар. Ваявода памалу прабіраецца да свайго шатра, навокал конскія й людзкія трупы, зброя, плашчы, кажухі... Каля шатра яго чакае высокі мужчына, паціскае моцна руку: «Ты, ваявода, выратаваў гаспадара Вялікага Князя!» — чуе ён поўныя шчырага захапленьня словы незнаёмца са сьвежай ранай на левай шчацэ — даўгія каштанавыя валасы, высокі лоб... Больш яго ваявода ня бачыў, хаця й стараўся знайсьці, але вось зараз ён тут. Фёдар радасна працягвае незнаёмцу руку:

— Як называць цябе, і якога рамяства ты чалавек?

— Клічуць мяне Васілём, па прозьвішчы Капыльскі. Бацька гандлем займаўся й мяне прывучыць хацеў, але не да смаку мне яно прыйшлося, і зьмяніў я бязьмен на меч. А зараз вось падаўся ў лес, не даюць нехрысты праклятыя жыцьця ніякага. Бацьку забілі, сястру закатавалі, другая сястра тут у лесе са мной, астарая маці зь бяды ды жалю нядаўна памерла, валадарства ёй нябеснае. Маёмасьць татарва расьцягнула, а хату спалілі. Хаваемся вось у лесе, вандруем ды чакаем, калі ўжо нарэшце гаспадар Вялікі Князь сапраўды землі свае ачысьціць.

— Ачысьціць, дай толькі яму новую дружыну сабраць. Навядзе ён парадак, пагоніць татарву, дый крыжакам трэба яшчэ прыпомніць, што ў Жамойці й пад Вільняй ня маюць яны чаго шукаць, хіба косткаў спарахнелых!

— Дай Бог!.. Хадзем, ваявода, паснедаеш ды абсушысься. Рану перамыць трэба. Чым гэта? — прамовіў Васіль, рассоўваючы хмызы.

— Учора напала купа татараў, счапіліся мы, я ды стары Бай— страмяны мой, а іх шасьцёра. Доўга ня бавіліся, паклалі іх усіх да аднаго, але новыя падасьпелі. Здаецца, з паўсотні. Завярнулі мы коні й ускакалі, але дагнала страла, якраз пад наплечнік улезла, ледзь выдзерлі яе зь мясам. Як зараз да Слуцку дабрацца, трэба там хоць з сотню вояў сабраць...

— Я маю паўсотні! Удалыя хлопцы, зубры! Бяры нас з сабой, ваявода, разам пойдзем. А, дабраўшыся да Слуцку, можа, ітам сотню зьбяром, дык ня сорамна будзе й перад Вялікім Князем стаць.

Празь некалькі крокаў сталі паказвацца буды, складзеныя зжэрдак і ламачча. Зь некаторых проста праз страху выходзіў дым. Прыемна пахла шафранам, смажаным мясам, гарачым хлебам.

Падышлі да невялічкае халупкі. Тонкі дымок віўся над яе саламянай страхой, усярэдзіне нешта шыпела й апэтытна патрэсквала. Васіль адчыніў дзьверы й спыніўся, прапускаючы ваяводу ўперад. Фёдар зрабіў крок праз парог, і раптам нешта моцна стукнула яго ў паранены бок, здалося — зь некім сутыкнуўся. Міжволі пахіснуўшыся, ён выцягнуў рукі й за кагось ухапіўся, каб ня ўпасьці. Са сьпіны яго падтрымаў Васіль. Упаўзмроку памяшканьня ваявода ня мог нічога разгледзець і моцна трымаў штось мяккае, трапяткое.

Паступова яго вочы прызвычаіліся да змроку, і ён убачыў, што трымае ў сваіх жалезных абдымках маладую дзяўчыну здоўгімі жоўтымі косамі. Шчокі яе аж гарэлі ад крыўды й сораму, яна вырывалася й выкручвалася як магла, але ня так гэта было латва. Разгледзеўшыся, у чым справа, ваявода вінавата апусьціў рукі. Дзяўчына ластаўкай выпырхнула з хаты, але Фёдар пасьпеў заўважыць яе надзвычайнае хараство, хаця простая й невыдумная вопратка не пасавала да яе прыгожай і шляхетнай постаці. Усё гэта адбылося так хутка й неспадзявана, што ваявода, загартаваны й адважны ў баі, тут разгубіўся й не здагадаўся ў першы момант папрасіць выбачэньня.

— Гэта мая сястра, — прамовіў Васіль, — сядай, ваявода, пасьнедаем чым Бог паслаў. — Ён высунуўся зь дзвярэй і загадна гукнуў:

— Марыля, дай нам з госьцем пасьнедаць!

— Зараз! Іду! — пачуўся ў адказ звонкі й прыемны голас.

З дапамогай Васіля ваявода скінуў цяжкі панцыр і, кусаючы ад болю вусны, прыняўся аддзіраць ад раны кашулю, набрынялую крывёй і прысохлую. Васіль рыхтаваў павязку, разьдзіра ючы на паскі кавалак тонкага палатна. Раптам за сьпінай Фёдара пачуўся зноў той самы звонкі голас, але зараз ён дрыжэў ібыў гатовы перайсьці ў плач:

— Што вы робіце? Ці ж можна так ад жывога мяса йрваць? Гэта ж баліць!

Фёдар азірнуўся. У яго за сьпінай стаяла Марыля, пужліва ўтаропіўшы вочы ў пачаўшую сачыцца з-пад кашулі кроў.

— Гэта нам не ў першыню, — адазваўся з кута Васіль. — Ад татарына лёгкія раны застаюцца, а вось немец дык дзірку дзіркай пакіне, хоць латку прышывай. Кажуць, і шкоты ня горш за немца сякерай лашчаць?..

Ваявода хацеў штось дадаць, як Марыля ўскрыкнула:

— О, Божа літасьцівы! Калі ўжо гэтыя няшчасьці ды войны скончацца?! — і яна глыбака ўздыхнула.

Тут толькі Фёдар зьвярнуў увагу на яе гнуткі стан і падумаў: «Сапраўдная князёўна!» Яго пагляд не схаваўся ад увагі Марылі. Яна ўспыхнула, як полымя, і, заліўшыся чырваньню, хацела выбегчы з памяшканьня, але, угледзеўшы, што ваявода зноў бярэцца за кашулю, ускрыкнула:

— Ня рвіце, Ваша Сьветласьць! Дазвольце я зраблю!..

— Ну зрабі, — пагадзіўся, невядома чаму радуючыся, ваявода і, адразу ж адвярнуўшыся да Васіля, прамовіў: — Загадай, каб таго павешанага зьнялі. Трэба ж яго пахаваць па хрысьціянскім звычаі... Хто ён такі, ня ведаеш?

— Здаецца, купец лацінскі, — адказаў той і выйшаў з хаты.

Марыля, між тым, абярнуўшыся каля вогнішча, падышла да ваяводы з чарапком цёплай вады. Асьцярожна прамываючы рану, яна адымала размоклую кашулю, ня робячы ніякага болю. Паступова вызваліўшы ад лахмоцьця ўвесь бок, яна прамыла загноеную крываточыну й памазала нейкай пахучай мазяй, якая бы агнём апякла скуру. Фёдар аж скрыпнуў зубамі.

— Гэтая мазь з жучкоў на вішнях робіцца, — выпрасталася Марыля. — Пасьля яе ўсякая рана загоіцца.

Але памылілася дзяўчына, ня ведала, што сьвежую рану дастаў ваявода, і ад гэтай раны няма лекаў, няма мазі — нават зказюркаў на вішнях...

— Зараз прынясуць яго, — паказаўся ў дзьвярах Васіль. Ёнмоўчкі прысеў на лаву й пачаў сачыць вачыма, як Марыля спрытна абмотвае павязкай магутную сьпіну госьця.

— А зараз прашу за стол, — папрасіла яна Фёдара, скончыўшы зь перавязкай. — Чым багаты, тым і рады. Але, здаецца, пастыла ўжо ўсё.

— Нічога, — усьміхнуўся Васіль. — Апэтыту нам не забракуе. Праўда, ваявода?

— Ды няма чаго грашыць, прагаладаўся...

На стале зьявілася патэльня смажанага сала й бліны. Мужчыны адразу ж наваліліся на ежу так, што Марыля не пасьпявала падносіць. А смачныя яны, сьвежыя блінцы, ды з хрусткай скваркай. Некаторы час было чуваць толькі смачнае хрумканьне — абодва не любілі размаўляць у часе ежы. Раптам яны насьцярожыліся: здалёк набліжаўся нейкі гуд і галасы. Набліжаўся ня хутка, але ўпэўнена. Ужо можна было адрозьніць паасобныя выгукі:

— ...На асіну!.. Жыўцом у зямлю!.. Бі яго!..

Ваявода й Васіль, схапіўшыся за мячы, як былі ў кашулях выскачылі з хаты.

Гоман, у якім адчувалася нестрыманая прага помсты, набліжаўся:

— ...Вяроўку!.. На першы сук!..

Усё насельніцтва ляснога паселішча павысыпала з халупаў і бегма, старыя й малыя, кінулася на крык. Ваявода запытальна зірнуў на Васіля, той паціснуў плячыма і ўголас дадаў:

— Зараз даведаемся.

З кустоў вываліла з гоманам і ровам юрба людзей і накіравалася да Васілёвай буды. Людзі размахвалі рукамі, сякерамі, палкамі. Ваявода ня мог дачакацца — калі яны ўжо наблізяцца. Ён заўважыў, што людзі кагосьці ці то вядуць, ці то цягнуць.

— Ціха! Што сталася? — закрычэў Васіль, калі разьюшаная юрба апынулася даволі блізка. — Бачыце, які ў нас госьць?.. Гаспадарскі ваявода!

Людзі змоўклі й паскідалі шапкі. Уперад выступіў той самы дзяцюк, што ноччу пільнаваў ваяводу.

— Ваявода, глядзі, што мы злавілі! — і ён пацягнуў за вяроўку, што трымаў у рукох. Людзі заварушыліся, прапускаючы кагось наперад. Перад вачамі Фёдара зьявіўся малады татарын з накінутай на шыю пятлёй. Рукі палоннага скручаныя матузамі за сьпінай, але ён трымае сябе як належыцца мужчыне й вою. Яго вузкія раскосыя вочы неспакойна перабягаюць з ваяводы на Васіля і назад. Нарэшце ён такі выбраў ваяводу і нешта залапатаў. Але хутка зразумеў, што яго не разумеюць, і змоўк. Прымружыўшы вочы, стаяў, нешта надумваючыся, і час ад часу паводзіў плячыма, намагаючыся аслабіць пятлю, што сціскала шыю.

Натоўп пачаў нецярпліва варушыцца. Пачуліся зноў выгукі:

— На асіну нехрыста паганага!.. Загадвай, ваявода! Мы яго хутка!.. З намі яны ня дужа гутараць, прывяжуць да конскага хваста _ і канец!.. Давай, ваявода!..

Фёдар тым часам моўчкі прыглядаўся да палоннага, які ўпарта нешта абдумваў: вопратка досыць прыгожая й дабраякас ная, пас ды похвы ад кінжалаў і шаблі ўпрыгожаныя срэбнай насечкай, вельмі тонкай і мудрагелістай. Саф'янавыя боты згострымі й загнутымі ўверх насамі вышытыя срэбрам — усё гаворыць аб радавітасьці й дастатку.

Гуд у натоўпе ўзрос у суцэльны роў, калі з кустоў выйшлі чатыры дзядзькі, несучы на самаробных ношах зьнятага з дубу вешальнік а.

— Ціха! — злосна гукнуў Васіль і зь нерашучасьцю зьвярнуўся да ваяводы: — Дык што зь ім зробім? Хіба, напраўду, адправім яго да прашчураў?..

— Гэта мы заўсёды пасьпеем зрабіць. Я хачу пагутарыць зьім.

Ношы паднесьлі да ваяводы й асьцярожна апусьцілі на мокрую траву. Запанавала гнятлівая цішыня. Толькі лес шумеў ды дробна шапацеў дождж. Цяжка дыхаючы, людзі паглядалі то на Фёдара, то на татарына, то на нябожчыка...

Татарын некалькі разоў азірнуўся наўкола і раптам, шырака раскрыўшы вочы, нешта зноў залапатаў з жахам і крыўдай. Ёнзразумеў, што яго абвінавачваюць у забойстве гэтага чалавека, але, згадаўшы, што яго не разумеюць, упаў на калені перад ношамі й тры разы ім пакланіўся, кратаючы іх ілбом. Потым, не падымаючыся з каленаў, павярнуўся да ваяводы, прыклаўся лбом да яго бота й адмоўна затрусіў галавой.

— Дзе вы яго злавілі? — зьдзіўлена спытаў Фёдар.

— Ды яно, калі па праўдзе казаць, дык і лавіць ня трэба было, — загаварылі наперабой дзецюкі, што хадзілі да дубу. — Як мы сталі набліжацца да дубу таго, што павешаны на ім вісеў, а гэты злазіць адтуль. З гальля, знацца. Як убачыў нас, дык адразу за шаблю ўхапіўся ды за нажы свае, але потым спалохаўся й пакідаў усё на зямлю. Ну мы яго й зьвязалі...

— А зараз разьвяжыце! — перабіў ваявода.

Натоўп прыціх, зьдзіўлена пераглядаючыся. Але ніхто не варухнуўся, каб выканаць загад.

— Я кажу разьвязаць яго! — паўтарыў спакойна ваявода.

Ніхто не зварухнуўся.

— Так, так. А Васіль казаў мне, што хочаце, каб узяў вас зсабой да Вялікага Князя. Добрыя, казаў, дружыньнікі будуць.— Фёдар абвёў паглядам прыціхлую гурму. — Дайце сюды яго зброю!

Са звонам пад ногі ваяводы зваліліся крывая шабля й два кінжалы. Татарын зьдзіўлена назіраў за Фёдарам, які моўчкі, але рашуча падняў адзін з кінжалаў, паспрабаваў пальцам лязо і раптам маланкавым рухам перарэзаў пятлю. Потым, перадаўшы кінжал Васілю, паказаў на рукі палоннага. Васіль адразу ж перарэзаў тугія вузлы, што моцна сьцягвалі локці татарына. Зудзячнасьцю зірнуў той на свайго збаўцу і, моцна прыціснуў шы рукі да грудзей, нізка нахіліў перад ім галаву.

Натоўп у нерухомасьці прыглядаўся да незразумелых паводзін ваяводы, ня ведаючы, чым вытлумачыць гэтакую літасьць. Ён жа сам толькі-што вырваўся са стралой у баку ад гэтых самых татараў. Адзіны чалавек, які зразумеў ваяводу, быў Васіль, і таму, не хістаючыся, перарэзаў матузы.

Зрабіўшы Васілю знак адысьці ўбок, Фёдар ціха прамовіў яму некалькі слоў і накіраваўся ў хату. Васіль, вярнуўшыся да ношаў, загадаў:

— Нябожчыка — абмыць і пахаваць! Татарына каб ня сьмелі зачапіць!.. Ваявода бярэ яго з сабой. Я еду таксама...

Па натоўпе прайшоў гул:

— А як мы?.. Мы таксама хочам да Вялікага Князя!..

— Можаце й вы, але ня з намі! Ваявода кажа, што лепей ехаць самому, чым зь непаслухмянай хеўрай баягузаў.

Натоўп загудзеў, закалыхаўся. Пачуліся абураныя выгукі:

— Хто хеўра баягузаў?.. Мы да гаспадара хочам!.. Мы не баягузы!.. Якім правам...

— Вы хеўра! Вы баягузы! — гнеўна ўскрыкнуў Васіль, рубец на яго шчацэ аж пабарвовеў. — Абяззброенага чалавека маглі зьвязаць! А калі ваявода загадаў разьвязаць, дык ні адзін нават не варухнуўся, не адважыўся! А зброю не маглі па-людзку падаць? У ногі пакідалі? Ганьба!.. А зараз пытаецеся, якім правам? Быдла! Такім правам, што ня хоча пэцкацца! Зразумелі?! — і, падняўшы зброю, што ляжала на траве, ён, не азіраючыся, пайшоў у сваю хату, клікнуўшы знакам татарына.

Прыціхлыя людзі праважалі іх вачыма, аж покуль яны не схаваліся за дзьвярыма...

* * *

З дапамогай знакаў, рухаў, маляваньня на земляной падлозе ваявода даведаўся ад татарына наступную гістрыю: «Бацьку Кірым-бея прывязалі да хваста дзікага каня й пусьцілі ўстэп— за тое, што, як думаў хан, ён утаіў вялікую частку падатку, узятага з маскоўскіх князёў. Усе багацьці й маёмасьць па праву спадчыны мусілі б перайсьці яму, Кірым-бею, але хан Эдыгей забраў усё: і коней, і наложніц, і скарбы. Яго ж самога выслаў на мяжу Княства Маскоўскага ваяваць Літву— гэта значыць, на сьмерць. Кірым-бей затаіў у сэрцы нянавісьць да хана. Скардзіўся самаму Цімуру Кульгаваму, але не дапамагло. Тады рашыўся і пры першай нагодзе адстаў ад свайго аддзелу, які ўглыбіўся ў пошуках здабычы на землі Літоўскія, і схаваўся на гэтым дубе. За гэтыя два дні нічога ня еў, бо да ўцёкаў не рыхтаваўся, усё неяк сталася само сабою. Бачыў, як учора купа ўзброеных людзей, на чале якіх быў рыцар ззалатымі шпорамі й арліным крылом на шоламе, падвезьлі да дубу паўжывога чалавека, усяго ў крыві. Загачылі яго гакам за рабрыну і, падвесіўшы на сук, стрэлілі ў яго два разы з татарскага лука. Добра, што надвор'е было пахмурнае, іяго, Кірым-бея, не заўважылі паміж карчакаватым гальлём. Атрапіць да гэтых зьвяроў-людзей баяўся. Бачыў таксама, як учора пад вечар ваявода ўцякаў ад пагоні. Добра ведаў, што ўлесе жывуць людзі, але й да іх выходзіць таксама баяўся, змушаны быў гэта зрабіць сёньня, зза голаду...»

Знадворку пачуўся гоман. Васіль нехаця падняўся й выйшаў з хаты. Перад дзьвярыма тоўпілася юрба людзей, вінавата перамінаючыся з нагі на нагу.

— Чаго яшчэ трэба? — гукнуў Васіль, упіраючы рукі ў бокі й з выклікам паглядаючы на сабраных. — Можа, прасіцца прыйшлі? Ці дамагацца?

— Ня гневайся, Васіль, і Яго Сьветласьці ваяводу пакланіся за нас, — выступіў наперад стары Кандрат Тур. — Не дакумекалі мы сваім простым розумам, што й да чаго. Але Гасподзь Бог знаў, каго ваяводай зрабіць і розумам ясным надзяліць, акаго ў мужыках пакінуць гной калупаць...

— Эк, «Іванка-дурань» абазваўся, — перабіваючы яго, зарагатаў Васіль. — Ці ня ты, Кандраце, прыпадкам у мужыках застаўся гной калупаць? Га? Можа, я цябе зараз у першы раз бачу?

— Ды ня тое й ты, Васіль, гаворыш, і я не да таго вяду. Прасі за нас ваяводу. Кланяйся яму ў ногі. Ды абяцай за нас усіх, што верна й паслухмяна служыць будзем, аж пакуль супакой і дастатак запануюць над нашай зямелькай хрысьціянскай. Памыліліся мы... каемся... Пабач, што ў «лацінскага купца» на шыі было, — вочы Тура хітра бліснулі, калі ён разьняў жменю. Тоненькім струменьчыкам паміж растапыраных пальцаў пабег срэбны ланцужок. Васіль як зачараваны глядзеў на далонь, што паволі пусьцела, аж пакуль на ёй не застаўся маленькі праваслаўны крыжык са славянскай вязьзю: «Спасі і сохрані»...

Васіль тройчы перахрысьціўся й узяў крыжык. За ім перахрысьціўся Тур і ўвесь сабраны натоўп...

* * *

Ужо было блізка поўдня, калі аддзел коньнікаў на чале са старым Баем, парушаючы лясны супакой лязгатам зброі, спыніўся каля дубу.

— Бач! А вешальніка-та ўжо й няма! — зьдзівіўся Бай. — Вось адсюль нам і ваяводу шукаць...

— Ня трэба яго шукаць, — перабіў адзін з коньнікаў. — Вунь ён сам ідзе, дзякаваць Богу! Ды не адзін.

Коньнікі разам выхапілі мячы й віталі падыходзячых. Сам ваявода і яго спадарожнікі — Васіль Капыльскі, Кандрат Тур і яшчэ дзясятак узброеных мужчын — пахмура адказалі на прывітаньне.

— Ці мо' ня рады, што так хутка? — вылупіў зьдзіўлена вочы стары Бай.

— У Слуцак! — загадаў Фёдар, цяжка падымаючыся ў сядло. — Васіль, кліч астатніх!

4. КРАКАЎ

Кракаў гудзеў, як суцэльны кірмаш. Натоўпы людзей з гоманам і песьнямі бадзяліся па вуліцах, гандляры, стоячы на парогах сваіх крамніц ці шатроў, заклікалі народ, хвалячы свой тавар. З розных бакоў толькі й чуваць выкрыкі: «Дываны пэрсідзкія найлепшай работы, у самога шаха такіх няма!», «Мячы, сякеры, панцыры — дамаскія, нямецкія, валоскія, вырабу небывалага!», «Сёдлы, збруі... Соль... Віны... Сукно... Воск!..». Інад усімі гэтымі галасамі — раўнамерны пераліў касьцельных званоў...

— Чысты Бабілён, пся маць! — мармыча сабе пад нос запылены з ног да галавы рыцар, прадзіраючыся вярхом у Флёрыянскую браму праз накаты хваляў натоўпу. Конь пад рыцарам кульгае на пярэднюю нагу.

— Каб цябе шляк трафіў, пся маць! — не вытрымлівае яздок, калі стомлены конь, аступіўшыся, амаль не паваліўся на калені. — Прадам, баранова скура, прадам. Ня будзь я Януш зь Язерска, прадам!

Конь стомлена пырхае, выдзьмухваючы з ноздраў пыл. Навокал разлягаецца рогат, і нехта з натоўпу крычыць:

— Не туды! Не туды, пане Януш, завяртаеш! Мылаварня ўдругі бок, давай пакажу...

— А ну, пакажы, пся маць, дзе ты тут? — грозна абарочваецца пан Януш.

Крыкун не паказваецца, але рогат разьлягаецца з новай сілай. Пан Януш прышпорвае каня, і той нехаця прыбаўляе кроку.

Мінулі касьцёл Пана Збавіцеля, карчму Трох Апосталаў і выехалі на Рынак зь яго вялізным касьцёлам Панны Марыі. Дабраўшыся нарэшце да карчмы Пад Замкам, пан Януш дыхнуў вальней — адсюль да Вавэля [1] рукой падаць, ды й натоўп тут радзейшы. Выцягнуўшы біклагу, пан Януш зрабіў некалькі добрых глыткоў, абцёр далоняю даўгія вусы й, ня злазячы зь сядла, пакланіўся вежам Вавэля (а ну як глядзіць хто-небудзь) ірушыў рысцой далей. Бедная жывёліна, хракаючы селязёнкай й прыпадаючы на падбітую нагу (бо адарвалася падкова, і хаця пан Януш вёз яе ў торбе, ад гэтага не было лягчэй), прыпусьціла да каралеўскага замку, спадзеючыся хоць і не на доўгі, але ўсё ж адпачынак.

Ну вось ён, замак. Вялікі й грозны. Брамы зачыненыя, але мост спушчаны. На вежы каралеўская харугва.

Пан Януш спыніўся й моўчкі чакае перад брамай, нібы не адважваецца ўступіць пад скляпенні гэтых муроў. Выпітае віно пачынае йграць у жылах і галаве, якая ад доўгай дарогі й бяссоньняў вельмі аслабла.

Навокал патроху зьбіраецца натоўп. Дык і як жа йнакш — каля зачыненае брамы каралеўскага замку спыніўся запылены й змучаны рыцар. Не пагрукаўся, не пратрубіў у рог, а вось проста стаў і глядзіць...

У натоўпе пайшлі здагадкі, гутаркі:

— Гэта, напэўна, якісь рыцар-валацуга. Правініўся дзе-небудзь, а цяпер да караля прыехаў ласкі прасіць...

— Напэўна не! — чуецца другі голас. — Гэта пасланец ад Князя Вітаўта, прыехаў прасіць Яго Каралеўская Мосьць, каб ня гневаўся за няўдачу на Ворскле, бо Яго Каралеўская Мосьць не хацеў вайны з татарамі, а Князь Ві...

— А можа, ён па дапамогу прыехаў?

— Ня дасьць наш кароль Князю Вітаўту дапамогі. Гневаецца на яго, што Літву хрысьціць ня хоча.

— Гэтак пасланцы княжыя ня езьдзяць. Пошту ж ніякага няма.

— Зусім не ад Вітаўта ён, а ад князя Януша Мазавецкага, аб вайне з крыжакамі весткі прывёз, я сама чула, як ён...

— Мана! З крыжакамі вечны мір падпісаны. Тут у Вавэлі іхных камандораў [2] поўна, і ў белых плашчах, і ў чырвоных! Якая ж тут вайна?..

— У чырвоных плашчах то не крыжакі, то тампліеры...[3]

— Адно ліха! І тыя й тыя на плашчы крыжы панашывалі, аПана Бога забыліся, гневу Яго не баяцца...

Натоўп увесь час большаў, і ў меру гэтага ўзрастаў гул галасоў. Але нарэшце адчынілася фортка ў браме, і літоўскі лучнік гукнуў адтуль:

— Ціха! Яго Мосьць Кароль Польскі й Вялікі Князь Літоўскі Ягайла ймшу слухае!

Галасы прыціхлі. Людзі адступілі на некалькі крокаў назад. Лучнік зірнуў на замерлага пана Януша. А пан Януш тым часам ня чуў і ня бачыў нічога наўкола. Думкі як маланкі праляталі ў яго галаве: «І чаму гэта трэба было вяльможнаму пану Станіславу, пся маць, якраз мяне выправіць да Кракава? Ну што як кароль ня ў добрым настроі, дык замест залатога ланцуга, абяцанага панам Станіславам, ды «падаруе» жалезны. Весткіж невясёлыя... А калі ён яшчэ ў горшым настроі, дык і зусім кђту гатовы аддаць... Не, ня ў добры час мяне ў Кракаў прынесла, ненадарма гэтая праклятая падкова, пся маць, адарвалася... Акароль літовец, хоць і хрышчаны, але ж кроў мае літоўскую, пся маць. Зь ім жарты кепскія... Напэўна, лепей будзе ў другі раз прыехаць... — пан Януш раптам падняў вочы на фортку, празь якую ўсё яшчэ глядзеў зьдзіўлены паводзінамі рыцара лучнік.— Э-э-э, ненадарма кароль сёньня выставіў аж па чатыры барадатых ліцьвіны каля брамаў. Напэўна, пана Януша чакаюць, пся маць... Ды іх тут і не чатыры: вунь яшчэ чатыры праз форткі выглядаюць, і ўсе як адзін падобныя...»

— Эх, пся маць, не туды трапіў! — наўмысьля гучна выгукнуў пан Януш і рашуча завярнуў ня менш зьдзіўленага, чым натоўп і літоўскі лучнік, каня. Але затое цяпер конь ведаў напэўна, куды йсьці, бо бываў там ужо ня раз: карчма Пад Кляштарам на паўдзённай ускраіне Кракава, недалёка ад Францысканскага кляштара, дзе такі вясёлы й разгульны прыёр [4] айцец Барталамей...

* * *

Камандор ордэну мечаносцаў Фрыдрых фон Кройцэнбэрг ззадавальненьнем паціраў рукі, ходзячы вялікімі крокамі па пакоі. Яго міланскія латы з багатай залатой насечкай цьмяна паблісквалі пры сьвятле жарка распаленага каміну. Мізэрыкор дыя[5], што вісела з правага боку, аздобленая самацветамі й дыямантамі, выпырсквала снапы рознакаляровых праменьняў, якія, здавалася, патаналі ў бясколерных вачах суворага і пахмурнага тампліера, які зябка хутаўся ў чырвоны суконны плашч, хаця ў пакоі было даволі горача. Водбліскі ад распаленага ўкаміне дрэва прабягалі па чырвоным сукне, як крывавыя хвалі. Ад гэтых хваляў вочы камандора Кройцэнбэрга загараліся яшчэ большай радасьцю. Яму здавалася, што ён ужо бачыць як на яве зьдзяйсьненьне сваіх задумаў. Калі ўсё будзе як задумана, то дарога ў Капітулу [6], а можа, і ў магістры [7], забясьпеча ная. Пакуль што ўсё йшло так, як і павінна было, і надарма гэты асьцярожны ды вечна нечым незадаволены тампліер хныкае. Усё прадугледжана й прадумана яшчэ ў Мальборку [8]. Ненадарма ж сам Магістар Конрад вітаў камандора з надзвычайнымі здольнасьцямі й прарочыў яму вялікую будучыню. Усё будзе добра!

— Камандор, — прамовіў як бы нехаця тампліер, — а на мой пагляд, вам яшчэ рана цешыцца.

— Чаму рана? Глядзіце, дарагі браце, ці ня йдзе ўсё так, як я прадугледзеў? Найцяжэйшая частка майго пляну ўжо выкананая, а рэшту давесьці да канца ўжо вельмі латва!

— Не сьпяшайцеся, камандор... Вашымі вуснамі гаворыць маладосьць...

— Чаму не сьпяшаць? Я вам ізноў паўтараю, што першая частка, і ў дадатак найцяжэйшая, ужо выкананая: Князь Вітаўт зьвязаўся з татарамі, даў ім бой і страціў сілы. Ці ж гэта ня посьпех?

— Згодны, — уздыхнуўшы, пагадзіўся тампліер.

— Для гэтага ня шкода было ахвяраваць сотню нашых рыцараў [9] як знак нашае «добрасуседзкае прыязьні». Яны загінулі, але гэтым павялічылі славу й магутнасьць Вялікага ордэну Мяча, ці Крыжа, — як хочаце!

— Лепей сказаць «можа быць, павялічылі», — паправіў тампліер.

— Цяпер засталося выканаць другую частку майго пляну,— вёў далей Кройцэнбэрг, як бы не заўважыўшы папраўкі. — Аяе выканаць будзе вельмі лёгка, бо Кароль Ягайла прагавіты да ўлады й не праміне гэтакай нагоды накласьці сваю руку на ўладаньні Князя Вітаўта.

— Вялікага Князя, камандор! — перабіў нецярпліва тампліер.

— Усё роўна, вялікага ці малога. Цяпер кароль мацнейшы за Літву, аб гэтым пастараўся Цімур Кульгавы! Князь Вітаўт не чапаў Ягайлу, хаця й быў шмат мацнейшы, бо датрымліваў слова свайго бацькі. Дурная шляхетнасьць! Але кароль зачэпіць, аб гэтым пастараюся я!

— Вы забываецеся, што вы не паляк, камандор.

— І не прэтэндую на гэта. У мяне ёсьць уплывовыя людзі між палякамі, дый між літоўцамі здраднікаў не бракуе. Золата адчыняе шмат якія дзьверы.

— Але ня ўсе!

— Усіх мне й ня трэба, хопіць некалькіх. Затое гэтыя некалькі давядуць да таго, што ўспыхне вайна між Літвой і Каронай Польскай. Бо Вітаўт сам не паддасца, а гэта мне якраз і трэба! Па заканчэньні гэтай вайны ўсе землі Літоўскія, Мазавецкія й Польскія адыдуць пад сьвяшчэнную апеку нашага ордэну.

— Гэта ня так проста...

— Гэта проста, як выпіць кухаль віна, і вы хутка ў гэтым пераканаецеся, шаноўны браце!

— Камандор, хачу вас папярэдзіць, што Вялікі Князь Вітаўт акрамя таго, што хітры палітык, зьяўляецца не абы якім ваякам, і я ведаю, што чым мацней яго прыцісьнеш, тым мацней ён адштурхне. Запэўніваю вас, камандор, што не пасьпее кароль падрыхтавацца да вайны, як Вялікі Князь Вітаўт будзе ўнекалькі разоў мацнейшы, чым быў да бітвы на Ворскле. Такая ўжо яго натура.

На адзін момант у вачах крыжака бліснуў непакой, бо ён добра ведаў, што наконт Вітаўта тампліер гаворыць праўду. Каб сабрацца з думкамі, ён моўчкі падкінуў у камін дроў. Сухое дрэва з трэскам запалала, асьвяціўшы ўсе куткі памяшканьня. Пагляд Кройцэнбэрга спыніўся на скрутку паперы — той выглядваў са складак белага плашчу, што вісеў на сьцяне.

— Вось, дарагі браце, паглядзеце сюды, — падаў ён тампліеру скрутак. — Гэта сёньня раніцай прывёз пасланец зь Літвы, ад Станіслава ваяводы Крэўскага, каралю. У поўдзень, адразу пасьля таго як кароль меў з нагоды гэтых папераў нараду, яны трапілі да мяне. Весткі цікавыя. Мусіў іх перапісаць, каб мець пад рукою. Балазе, лацінай пісаныя.

Тампліер моўчкі ўзяў скрутак, прысунуўся бліжэй да агню й занурыўся ў чытаньне. Крыжак зь вясёлай усьмешкай назіраў, як сівыя бровы тампліера, па меры таго як ён чытаў, падымаліся ўсё вышэй і вышэй ад зьдзіўленьня. Але, прачытаўшы паперы да канца, тампліер спыніў дзівіцца, і на твары яго адбіўся выраз зьнявагі. Ён прамовіў:

— Старое! Зь Вялікім Княствам Літоўскім гэтак заўсёды бывае: з выгляду нібы хаос, а на самай справе найстражэйшы парадак. Каб зразумець, што зараз робіцца ў Літве, трэба альбо самому быць літоўцам, альбо зжыцца зь Літвой духам, чаго якраз і бракуе ваяводу Крэўскаму.

— Няўжо мой шаноўны брат сумняецца за ваяводу Крэўскага? — занепакоіўся Кройцэнбэрг. — На колькі я яго ведаю, то гэта разумная й хітрая галава. Душой і сэрцам адданы свайму каралю. А за праўдзівасьць вестак я адказваю!

— Усяго гэтага мала! — стаяў на сваім тампліер. — Ваяводу бракуе ведання духу Літвы, і таму ягоныя весткі нічога ня вартыя. Ва ўсялякім выпадку, для вас, камандор, хай зь іх карыстае кароль.

— Чаму ж вы тады, шаноўны браце, з такім падзівам чыталі гэтыя самыя «нявартыя» весткі?

— А таму, камандор, што гэта сапраўды годна падзіву, каб надаваць такую вагу гэтакім дробязям!

— Дык па-вашаму, гэта дробязі? — шчыра зьдзівіўся крыжак.

— Зразумела! Скажэце мне, якая розьніца, ці гэта татарскі аддзел нападае й рабуе на вялікай дарозе, ці мясцовыя апрышкі? Як, напрыклад, у вас у прусах?

— Пагаджаюся... Ніякай... Але там ёсьць і аб чымсь іншым...

— Адно другога варта! Бедны ваявода, ён хоча, каб па ўсёй Літве званілі ў званы й заклікалі люд у княжыя дружыны. Ачаму гэта не зрабіць моўчкі, без галасу? І я пэўны, што якраз так яно й робіцца! Прыгадайце сабе, камандор, сутычкі вашага ордэну зь Літвой у Жамойці і вы тады прыгадаеце сабе не адзіны выпадак, падобны да гэтага. А найлепей, прыпомніце Вільню...

— Памятаю! Я там здабыў шпоры й пас! [10]

— Дык памятаеце, як вы былі ўжо пэўныя, што Вітаўт разьбіты, і спадзяваліся ня сёньня, дык заўтра пераможна ўвайсьці ў муры Вільні?

— Памятаю! Тады трэба было не чакаць здачы, а браць Вільню штурмам.

— Дарагі камандор, вы забыліся, што вы чатыры разы хадзілі ў штурм і нічога не дасягнулі. Нічога ня даў бы й пяты! Толькі яшчэ болей аслабіў бы ваш ордэн. Але я не аб тым кажу, я хачу прыгадаць вам, як раніцай пасьля чацьвёртага штурму вы ўсе былі пэўныя, што места мусіць паддацца. Але на наступную раніцу, пасьля раскошнага й спакойнага сну, вас пабудзіў гул шматтысячных літоўскіх палкоў, якія, як вам здавалася, зьявіліся пад Вільню зь небыцьця, зь ніадкуль! А на самай справе — зь Берасьця, Слуцку, Смаленску, з Турава, зь Пінску... Карацей кажучы, зь Літвы. Ніхто не званіў тады ў званы, усё было ціха й спакойна. Чым усё скончылася? Вы, напэўна, таксама памятаеце: падпісаньне вечнага міру й адыход вашых рыцараў уПрусы. Ці ня так? А магло быць і горш.

— Гм... — толькі й змог прамармытаць крыжак, зьбянтэжа ны гэтым довадам.

— Але, камандор, — вёў далей тампліер, — не пераймайце ся так моцна. Выйсьце ёсьць з кожнай сытуацыі! І гэтая не зьяўляецца выняткам.

— Дык што вы прапануеце? — узрадаваўся Кройцэнбэрг, катораму ўжо здалося, што ўсе надзеі на Капітулу, тым болей на магістра, пайшлі марна. Але зараз уважней прыгледзеўшы ся да тампліера, Кройцэнбэрг адчуў, што гэты стары й дасьведчаны муж зьявіўся тут не дарма. Чыясь нябачная рука накіравала яго сюды, якраз тады, калі сам Кройцэнбэрг ужо гатовы быў нарабіць непапраўных памылак. Адначасна адчуваючы, што гэтая рука працуе на дабро Ордэна Крыжа, а значыць, і на дабро яго, Кройцэнбэрга, вырашыў уважней прыслухоўвацца да парадаў тампліера.

— Так, шаноўны камандор, не пераймайцеся першымі няўдачамі. А й не сьпяшайцеся ў дзеяньнях. Пастарайцеся паглыбей азнаёміцца з сытуацыяй, а рашэньні прыйдуць тады самі па сабе. Што робіцца ў Польшчы, вы ўжо ведаеце. Цяпер вашае мейсца ў Літве, пабліжай да Вялікага Князя Вітаўта! — слова «Вялікага» тампліер прамовіў з асаблівым прыціскам.

— Амэн! — адказаў Кройцэнбэрг, пачціва пахіліўшы галаву.

* * *

Пана Януша ўвялі ў прыёмную залю й загадалі чакаць. Разьбіўшыся на групкі й там і сям, вялі гутаркі ў чаканьні аўдыенцыі з каралём польскія рыцары й шляхта, літоўскія драбы, крыжакі, маскоўскія баяры. Вочы пана Януша разьбегліся ад бляску й багацьця вопраткі прысутных. Яму здавалася, што ён у сваім пашарпаным панцыры трапіў як варона сярод галубоў. Але, разгладзіўшы вусы і як бы неахайна паклаўшы на згін левай рукі свой шолам, ён рушыў праз залю. Наўмысьля голасна бразгаючы шпорамі, рашуча падышоў да невялікае купкі шляхціцаў, сабраных каля скляпеністага вакна, недалёка ад запаветных дзьвярэй, за якімі зараз знаходзіўся Вялікі Ўладар Польшчы Кароль Ягайла.

— Хай будзе Пахвалёны!.. — урачыста прывітаўся пан Януш.

— На вякі вякоў! Амэн! — адказалі няскладным хорам прысутныя.

— Адкуль пан будзе? — спытаў адзін са шляхціцаў, зь цікавасьцю разглядаючы ягонае незвычайнае для каралеўскага палацу ўбраньне.

— Зь Вільні, — схлусіў пан Януш. — Хачу да свайго маёнтку падацца. Стары ўжо ваяваць, пся маць, пара й на адпачынак.

Шляхціцы ў знак згоды заківалі галовамі, добра ведаючы, для чаго ваякі, такія як Януш, прыяжджаюць зь межаў у Вавэль: выпрасіць у Караля што-небудзь за свае заслугі перад Каронай.

— У добры час пан прыехаў, — прамовіў ізноў той самы шляхціц. — Яго Мосьць сёньня ў небывала добрым настроі. Кажуць, ганец зь Літвы з добрымі весткамі прыбыў, і запэўніваю пана, дастане пан добры кавалак. А як там у Вільні?

— У Вільні ўсё спакойна, пся маць. Вось, а як у вас тут? — пастараўся перавесьці зь сябе гутарку пан Януш.

— Што там у нас. Хай пан распавядзе, як пачувае сябе Князь Вітаўт пасьля бойкі з ханам? — не сунімаўся шляхціц.

— Ня бачыў Князя Вітаўта. Як доўга прыходзіцца чакаць на сустрэчу зь ясьнейшым? — не саступаў у сваю чаргу пан Януш.

Шляхціц ганарыста выставіў правую нагу ўперад, падпёр рукі ў бокі і, задраўшы нос, прамовіў:

— Залежыць як каму! Хто паважнейшага роду, той чакае дні са тры, як я, напрыклад. А пану прыйдзецца пачакаць трохі даўжэй!

Пан Януш бразнуў рукой па мячы й шырака ўсьміхнуўся ў твар шляхціцу:

— Калі гэтак, пся маць, то я яшчэ сёньня ўпраўлюся.

Шляхціц аж падскочыў ад такой нечуванай абразы і, яшчэ раз агледзеўшы пана Януша з ног да галавы, упэўнена й са злосьцяй прамовіў:

— Пане! Пан тут мае перад сабой шляхетнага пана Вацлава з Пагарэліч, шляхетнага пана Казіміра зь Бялішак, шляхетнага пана Януша з Бжазоўца, шляхетнага пана Мсьціслава з Пажуціна, а я естэм панам з Чэрвіц. Ежы з Чэрвіц! — пры гэтым ён рукой паказваў на выменаванага, у адказ на што кожны зь іх узнак згоды пахіляў галаву.

— А я естэм панам зь Язерска, пся маць! — адцяў пан Януш.

— Мала з тым! — ганарова запярэчыў пан з Чэрвіц. — Тут не Літва. То ў Князя Вітаўта пан мог ганарыцца сваім Язерскам, але ня тут у Кракаве. Мае Чэрвіцы, напэўна, у дзесяць разоў большыя за панскі Язерск!

— Ну й добра, пся маць! — узрадаваўся пан Януш. — Буду іх і прасіць у ясьнейшага караля.

— Каго прасіць? — не зразумеў адразу пан з Чэрвіц.

— Панскія Чэрвіцы... у караля, — удакладніў пан Януш.

Чэрвіцкі шляхціц, як і рэшта сабраных, аслупянеў ад такой нечуванай задзірлівасьці нягеглага з выгляду й нязграбнага ў рухах пана Януша.

— Я пана... Я з панам... — пачаў было пакрыўджаны, як раптам запаветныя дзьверы адчыніліся, і ў іх зьявіўся, бліскаючы золатам і багацьцем зброі, капітан літоўскіх лучнікаў ваявода Пашкевіч. Гутаркі ў залі мігам заціхлі. Пагляды ўсіх прысутных утаропіліся ў твар вялізнага цельпукаватага ваяводы.

— Ці пан Януш зь Язерска ўжо тут? — прарычэў ваявода.

Пан Януш, неўзаметку штурхнуўшы Чэрвіцкага шляхціца локцем, прашаптаў:

— Чэрвіцы мае, пся маць! — і, выступіўшы ўперад, нізка пакланіўся Пашкевічу. — Яснавяльможны пане ваявода, я буду Януш зь Язерска.

Ваявода зірнуў на яго зьверху ўніз і, адчыніўшы дзьверы ўкаралеўскія палаты, прапусьціў уперад.

Суразмоўцы, стоўпіўшыся каля вакна, перапалохана перазірнуліся.

— Прапалі Чэрвіцы!.. Прапалі... — разгублена заенчыў дасюлешні іх валадар, не адрываючы вачэй ад дзьвярэй, за якімі зьнік непераможны й таямнічы пан Януш зь Язерска.

Між тым, пан Януш, дрыжучы як асінавы ліст, стаў перад ясныя вочы Караля Польскага й Вялікага Князя Літоўскага Ягайлы Альгердавіча.

У пакоі акрамя караля, ваяводы Пашкевіча й пана Януша знаходзіліся яшчэ чатыры асобы. Адзін зь іх, ксёндз, сядзеў збоку. Тры іншыя ў бліскучых панцырах, з залатымі ланцугамі на грудзях і ў багатых плашчах зь цікавасьцю разглядалі пасланца ад ваяводы Крэўскага. Сам кароль сядзеў за сталом, падпёршы рабром далоні вузкі лоб. Чорныя даўгія валасы, зачасаныя гладка за вушы, адлівалі сіняй. Вочы Караля, захаваныя ў ценю ад далоні, таксама ўважна разглядалі замёрлую каля дзьвярэй постаць. Ад гэтага пагляду пану Янушу зрабілася холадна і па сьпіне пабеглі мурашкі.

Маўчаньне цягнулася даволі доўга, і перад вачмі Януша пачалі бегаць рознакаляровыя чорцікі. Аж нарэшце кароль паволі паклаў руку на стол і выпрастаўся ў крэсьле. Твар яго прыняў лагодны выраз.

— Цябе прыслаў Станіслаў ваявода Крэўскі. Лісты ваяводы мы ўжо прачыталі, цяпер мы хочам ведаць, што загадаў ён перадаць на словах?! — вусны караля амаль не варушыліся, але пан Януш адразу зразумеў, што гэты валадарны голас, падобны да звону сталі, належыць толькі каралю.

Ваявода Пашкевіч лёгка падштурхнуў яго ўперад, каб падышоў бліжэй да стала, што Януш пасьпешна й выканаў, не забыўшыся адвесіць нізкі паклон.

— Ваша Каралеўская Мосьць! — пачаў, запінаючыся на кожным слове, пан Януш, — ваявода Крэўскі загадаў перадаць, што тут у палацы ёсьць чужыя людзі, якія сочаць за Ясьнейшым Каралём і перадаюць... весткі ў Літву... Князю Вітаўту.

Пачуўшы такую навіну, Ягайла аж заскрыгацеў зубамі, яго й без таго малыя вочы яшчэ больш звузіліся. «Закатую!» — прашыпеў ён, але хутка суняўшы гнеў, голасна запытаў:

— Адкуль ваявода гэта ведае?

Яшчэ больш дрыжучы ад страху, пан Януш пачаў расказваць:

— Праехаўшы Слуцак, мы спыніліся ў паселішчы Абідзямля, каб пераначаваць і пакарміць коні. У карчме яснавяльмож ны пан Станіслаў сустрэў нейкага лацінскага купца, каторы ехаў у тым самым накірунку, што й мы, — на Ворсклу. Пана ваяводу зацікавіла, што гэты купец ехаў сам, безь ніякага тавару, добра ўзброены й вельмі сьпяшаўся. Пан ваявода стаў больш уважна прыглядацца да яго й заўважыў у купца на руцэ пярсьцёнак зпадвойным крыжам, як на шчытах у дружыньнікаў Літоўскіх. Тады пан ваявода загадаў схапіць купца й выпытаць, хто ён такі. Купец стаў бараніцца, але нас было болей, і нарэшце купец такі ўпаў, цяжка пасечаны. Як мы каля яго ні біліся, што яму ні рабілі, нічога не сказаў перад сьмерцю. Абшукаўшы яго, знайшлі вось гэты ліст... — тут пан Януш выцягнуў мізэрыкор дыю і, падважыўшы ёю сталёвы набедранік, выцягнуў адтуль невялікі кавалак паперы й паклаў на стол перад каралём. Усе зь цікавасьцю нахіліліся над паперкай, толькі ксёндз застаўся сядзець непарушна. Ваявода Пашкевіч прачытаў ліст і зірнуў на караля. У лісьце значылася:

«Гаспадару.

Кароль вядзе перамовы з крыжакамі аб усуненьні Вашай Высокасьці, карыстаючыся з Вашай адсутнасьці й будучай немачы пасьля сутычкі з ханам.

Млынар».

Пан Януш выцягнуў дзесь з-пад панцыра пярсьцёнак зь ярылавым крыжам і таксама паклаў перад каралём.

Асьцярожна, двума пальцамі, Ягайла падняў пярсьцёнак. Разгледзеў яго і раптам павярнуўся да пана Януша:

— У грамаце разумееш?

— Не, Ваша Каралеўская Мосьць!

— Ведаеш, што тут напісана?

— Не! Ваша Каралеўская Мосьць!

...Запаветныя дзьверы зноў адчыніліся, і адтуль, горда падняўшы галаву, выйшаў пан Януш. На шыі ў яго цьмяна, але прывабліва, пабліскваў залаты ланцуг. Ні на каго нават не зьвярнуўшы ўвагі, пан Януш накіраваўся да выхаду.

Пераганяючы яго й ласкава ўсьміхаючыся, да выхадных дзьвярэй кінуўся пан з Чэрвіц і, шырака іх расчыніўшы, нізка пакланіўся:

— Маё ніжэйшае ўшанаваньне яснавяльможнаму пану рыцару зь Язерска!

— Мае Чэрвіцы, пся маць, але дарую іх табе! — горда кінуў пан Януш, нават не зірнуўшы на прыніжанага валадара тых Чэрвіц.

У гэты самы дзень пан Януш выехаў з Кракава назад у Літву.

5. НА ПЕРАВОЗЕ

Распырскваючы вадкае балота, па шляху на Тураў рысьсю пасоўваўся невялікі аддзел коньнікаў, закутых у жалеза. На чале аддзелу ехаў рыцар з залатымі шпорамі й арліным крылом на шоламе. На шышаку адразу ж пад крылом — ядвабная рукавічка, прышпіленая паннай сэрца, паннай Карусяй Хадкевічоў най. Рукавічка намокла й згубіла вобраз чароўнай ручкі... Але ня гэта зараз займае думкі шляхетнага рыцара. Рукавічка высахне, але вось да Турава трэба дабрацца сёньня.

А ці будзе яшчэ паромшчык на Прыпяці ў гэтакую пару? Рыцар паддае шпорамі, і яго шэры ў яблыкі конь пераходзіць на галоп. Адсталы на некалькі крокаў пошт — таксама паддае хады. Чмякае балота, бразгае зброя, храпцяць коні. Калышуцца тонкія доўгія дзіды. Шырокія плашчы коньнікаў і пакрывалы мігочуць шматколерным вураганам.

Да Прыпяці яшчэ далёка, а з коней ужо камякамі ляціць шум. Ад пошту аддзяляецца коньнік у чорнай расе, але зь мячом пры баку і, параўнаўшыся з рыцарам, прамаўляе:

— Сыне мой, ці не пара даць коням перадыхнуць? Цішэй едзеш — далей будзеш, як кажуць старыя людзі...

— Ад таго мейсца, куды едзеш... — бурчыць незадаволена рыцар у адказ, але пачынае патроху стрымліваць бег каня. — Вам бы ўсім толькі перадыхаць ды адпачываць...

Празь некаторы час едуць моўчкі, прыслухоўваючыся да перадвячорнае цішыні. Рыцар шчыльней захінаецца ў зьвільгат нелы плашч, падтыкае яго за калені й стульвае мацней да шыі.

З далечыні даносіцца яшчэ няясны, але зразумелы шоргат. Рыцар ізноў паддае шпорамі, і ўся кавалькада на поўным скаку выносіцца на бераг магутнае Прыпяці. Адліваючы колерамі сталі, паўнаводная рака спакойна й упэўнена плыве на ўсход. Густыя непраходныя лясы, поўныя дзічыны, шчыльна абступілі яе берагі. Неабсяжныя абшары балот разьлегліся наўкола. Дзе-нідзе ў гэтым «Гэрадотавым моры» трапляецца стойкі грунт. Вось на адным з такіх «востраваў» сярод гразкіх балот вырас непрыступны Тураў.

На правым беразе ракі праз шэры паўзмрок ледзь бліскае асьветленае лучынай акенца ў хаце перавозчыка.

— Гэ-э-э-эй! На пераво-о-зе! — гукае адзін з коньнікаў.

Ніхто не адзываецца. Коні ўзбуджана чмыхаюць, спрабуючы дабрацца да вады, і коньнікам каштуе вялікага высілку, каб утрымаць іх. Нарэшце знаходзяць звон, прывешаны да галіны старое карчакаватае бярэзіны, і праз раку нясуцца поўныя загаднага прызыву гукі...

* * *

Між тым, у хаце перавозчыка сабралася ўся сям'я. Перавозчык Мацей Вадзянік празваны так за вялікае сяброўства з вадой — паром ягоны працаваў у часы найбольшых паводкаў ініколі ня быў сарваны. Рыба, як здавалася, сама йшла яму ўрукі, плаваў сам, як рыба, і сыноў навучыў. Меў ужо за семдзесят гадоў, але сілай і здароўем мог паганарыцца перад кожным. Сыны яго — Якуб, Кірыла й Марка — не адставалі ад бацькі ні ў сіле, ні ў здароўі, ні ў спрыце. Маці іх, Грыпіна, была з роду Клубоўскіх, а ў гэтым родзе, як ведама, не было такога, каторы сам-насам не заваліў бы мядзьведзя.

Павячэраўшы пасьля шчырай працы на пароме й пры гаспадарцы, уся сям'я ўважна слухала, як бацька пры сьвятле лучыны па складах чытаў Эвангельле. Якуб, Кірыла й Марка чытаць ня ўмелі і з захапленьнем прыглядаліся да вуснаў бацькі, які, не сьпяшаючыся й водзячы пальцам па радкох стараславянскага пісьма, вымаўляў:

«...І скажа Цар ім у адказ: "праўду кажу вам: як што вы зрабілі аднаму з гэтых меншых братоў Маіх, вы зрабілі Мне". Тады скажа і тым, якія леваруч ад Яго: "ідзіце ад Мяне, праклятыя, увагонь вечны, прыгатаваны чарту і анёлам ягоным. Бо я хацеў есьці, і вы не далі Мне; быў сасьмяглы, і вы не напаілі Мяне; быў у дарозе, і вы не прынялі Мяне; быў голы, і не адзелі Мяне; быў хворы і ў вязьніцы, і не даведаліся Мяне". Тады і яны скажуць Яму ў адказ: "Госпадзе! Калі мы бачылі Цябе галоднага, ці сасьмяглага, ці ў дарозе, ці голага, ці хворага, ці ў вязьніцы, і не паслужылі Табе?" Тады скажа ім у адказ: "праўду кажу вам: як вы не зрабілі гэта аднаму з гэтых меншых, то не зрабіліМне". І пойдуць гэтыя на пакуты вечныя, а праведнікі ўжыцьцё вечнае». — Мацей замоўк і прыслухаўся. Знадворку несьліся прызыўныя гукі звону.

— Бач, яшчэ нехта едзе! — зьдзівіўся ён. — У гэтакую пару толькі на печы сядзець, а не па лесе бадзяцца.

Але нічога ня зробіш, людзі чакаюць, і ўся сям'я Вадзяніка, апранаючыся на хаду, рушыла да ракі.

— Эк, як разьнесла маладзіцу! — прамовіў Мацей, акінуўшы вокам паўнаводную Прыпяць.

— З дапамогай Божай як-небудзь малым паромам і перавязём, — адказаў Якуб, стараючыся праз змрок разглядзець супрацьлежны бераг.

Перахрысьціўшыся, Мацей, Кірыла й Марка скочылі на хісткі памост парому. Грыпіна й Якуб узяліся за корбу. Корба зарыпела, застагнала, і паром паволі адчаліў ад берагу ды паступова растаў у цемры. Тоўсты прасмолены канат нацягнуўся, як струна. Вада з шумам і булькатам абмывала тоўстыя палі прычалу. Грыпіна й Якуб з усіх сілаў паварочвалі драўлянае кола корбы, якое праз просты блёк на другім беразе цягнула паром. Нарэшце корба стала...

Пачулася конскае ржаньне, галасы людзей і ўмоўны сьвіст Мацея. Закруцілі корбу ў адваротны бок. На гэты раз праца йшла лягчэй — нехта застаўся на тым беразе й дапамагае.

— Яшчэ раз прыйдзецца, — заўважыла Грыпіна.

— А можа й ня раз... — дадаў Якуб, налягаючы на корбу.

Паром ішоў усё лягчэй і лягчэй. Прайшоўшы самую быстрыню й не адчуваючы ўжо моцнага напору вады, ён хутка набліжаўся да берагу.

— Гэ-гэ-гэй! — даляцеў голас Мацея. — Павольней! Павольней!

Грыпіна й Якуб круцілі кола штораз павольней, але на столькі, каб ня даць канату аслабнуць, і паром прыстаў да прычалу амаль без штуршка. Моцныя рукі Якуба хутка замацавалі канат, кінуты Мацеем, за ўбітую ў зямлю палю. Прыбраўшы жэрдку, што служыла поручнямі на пароме, на бераг сышлі, ведучы ўповад коней, восем узброеных людзей.

— Ці шмат там яшчэ? — пацікавілася Грыпіна.

— Чатырох... — буркнуў у адказ Кірыла, адштурхаючы доўгім вяслом паром ад берагу.

Перавёзшы рэшту падарожных, Мацей запрасіў іх у хату — пагрэцца й абсушыцца. Рыцар, зірнуўшы на неба, запытаў:

— Ці Князь Вітаўт ужо ў Тураве?

— Чаго ж бы яму тут быць? — зьдзівіўся Мацей. — Яго чакаюць у Мазыры. Будзе там дні праз два, а мо й раней.

Госьці моўчкі перазірнуліся...

— Вядзі, хаме, у хату! — загадаў рыцар, перадаючы каня свайму збраяносцу.

Мацею не спадабаўся гэты пыхаты госьць, але, будучы чалавекам набожным і гасьцінным, прамаўчаў і, звяртаючыся да старэйшага сына, прамовіў:

— Ты, Якуб, дапамажы там з коньмі. Завядзі там у стайню й сенца падкінь, бач як змарыліся бедныя. Хай паастынуць трохі, тады напоіш.

Падарожнікі разьмясьціліся ў хаце як у сябе ўдома, не пакінуўшы мейсца гаспадарам і не пытаючыся дазволу. Паразьвеш валі мокрыя плашчы й папоны, панцыры, зброю, шчыты. Расьселіся й разьлягліся, хто дзе змог: на лавах, на печы, на палку й нават на падлозе. Мацей, абапёршыся плячом на касяк, пахмурна назіраў за нахабнымі гасьцямі.

— Чаму, пане, піўцом не частуеш? — зьвярнуўся да яго падарожнік у чорнай расе.

— Хто пачувае сябе як дома ў чужой хаце, той павінен сваё мець, а я частую толькі гасьцей, Богам пасланых!

— А ты ведаеш, з кім ты гаворыш?

— Усё роўна! Я гэтак і з самім мітрапалітам Маскоўскім і Наваградзкім Фоціем гутару! — адрэзаў Мацей, рашыўшы сабе, што мае справу з ксяндзом ці нейкай іншай духоўнай асобай.

— Я не пра сябе кажу, — сумеўся ксёндз. — Я пра яснавяльможнага пана... — і ён паказаў на рыцара, каторы, прытуліўшыся сьпінай да гарачай печы, праз апушчаныя павекі назіраў за Мацеем.

Мацей зьмерыў яго паглядам і адказаў:

— Шмат людзей я перавозіў на сваім вяку праз Прыпяць — і з залатымі шпорамі й бяз шпораў, і мужыкоў і шляхціцаў, іваяводаў і князёў, і ніколі ніхто не назваў мяне хамам. Ніколі не было такога, каб мне не было мейсца ў маёй хаце. У нас на Белай Русі прызвычаіліся шанаваць гаспадара, а ў адказ і гаспадар шануе госьця. Так-та яно!

Ксёндз ужо адкрыў рот, каб нешта адказаць на такую дзёрзкасьць, як рыцар, які дасюль маўчаў, спыніў яго гнеўным жэстам і, звяртаючыся да Мацея, прамовіў:

— На сёньня досыць! Трэба спаць! Заўтра пагутарым болей!

У гэту ноч сям'я Вадзяніка спала ў хлеве на сене.

Уначы ўдарыў першы мароз. Скаваў лужыны звонкім лядком і пакрыў усё наўкола крохкай намаразьзю. Неба праясьнілася й адкрыла бяздонную блакітную далячынь, ад якой аж рэзала ў вачох.

Мацей ціхенька, каб не пабудзіць сыноў і жонку, выйшаў зхлева і, удыхваючы поўнымі грудзьмі сьвежае марознае паветра, стаў над берагам Прыпяці. Акінуў позіркам яе вольныя магутныя воды, прыбярэжныя дрымучыя лясы, і ўчорашняя крыўда яшчэ з большай горыччу падступіла да горла ды сьціснула сэрца.

— Эх, крумкаччо ненавіснае! Няма ўправы на вас... Але дачакаецеся...

— Не журыся, бацька! — пачуўся голас Якуба. — Пацярпі! Пагуляем яшчэ й мы ў гэтых паноў на трызьне!

Мацей са зьдзіўленьнем глянуў на сына, які, апрануты ў кальчугу і падпярэзаны мячом, нячутна падышоў ззаду.

— А адкуль ты ведаеш мае думкі?

— Бо яны й мае! Вось толькі ты, бацька, затрымліваеш гэты момант...

Паміж бацькам і сынам завязалася гутарка, якая адбывалася кожную раніцу, ад таго часу як Вітаўт вырушыў з войскам насустрач мангольскай ардзе.

— Як жа ж гэта? — схітрыў Мацей, робячы выгляд, што не разумее нацяку сына. Яму было радасна на душы, што сын не выракаецца раз вызначанай мэты й усёй сваёй істотай ірвецца да яе, але аслухацца бацькавай волі не адважваецца.

— Звычайна! Гнаць трэба ўсякую пошасьць з нашай зямлі!— ухіліўся й Якуб ад простага адказу.

— Але ж, але! Гнаць іх у шыю! Вось Гаспадар Вялікі Князь і гоніць іх. Крыжакоў пагнаў з-пад Вільні, татарву спыніў на Ворскле, маскалям строга заказаў не патыкацца да Смаленску, пагоніць і гэтых панкоў, толькі поўсьць на іх закурыць! Дачакаюцца!

— Эх, бацька, бацька, ведаеш добра, аб чым я кажу, — уздыхнуў Якуб.

— Нічога я ня ведаю. Не разумею, што ты круціш і куды гнеш...

— Пусьці мяне да гаспадара! Ня будзе табе сорамна за Якуба! Вось на гэты меч прысягаю...

— Э, не! Калі так кажаш, то прыпомні наказ самога гаспадара!

А наказ гэты вялікакняжы Якуб добра памятаў:

«Каб стаяў Вадзянік на мейсцы сваім! Каб працаваў перавоз спраўна, і не было б затрымкі ні ўдзень, ні ўночы, бо на карацейшым шляху стаіш да земляў Кіеўскіх і службу нясеш дзяржаўную, і ня менш адказную, чым найадважнейшы з драбаў маіх! І карысьць Вялікаму Княству Літоўскаму прыносіш вялікую!»

Нічога тут ня зробіш, супраць волі бацькі й Гаспадара ня пойдзеш. Пастаяўшы трохі на мейсцы, як бы спадзеючыся, што бацька перадумае й што-небудзь суцяшальнае скажа, але не дачакаўшыся, Якуб уздыхнуў, пайшоў пад паветку, набраў абярэмак дроў і панёс у хату.

Мацей, правёўшы сына вачмі, поўнымі пяшчоты й гонару, узваліў сабе на плечы торбу з воўчымі пасткамі й рушыў уверх уздоўж берагу,