1

Андрэй ня чуў, калі зачыніліся за ім дзьверы. Апынуўшыся на мокрым цёмным ходніку, ступіў некалькі крокаў і, зябка здрыгануўшыся, спыніўся.

— Куды ж гэта яно мне? — сутаргава зашавяліліся ягоныя палушчаныя пазаўчарашняю гарачкаю губы. — Сюды ці туды?..

— Сюды, чалавеча, сюды... — зазьвінелі, здалося яму, у правым вуху выразныя словы нейчага спагадлівага жалю.

— Пэўне ж сюды... — зашавяліліся зноў губы.

І Андрэй Сякера, сьціснуўшы рукою вузел клунку, кінуўся ўправы бок.

Ён ніколі ня быў у гэтым крывым непрыемным завулку. Ён ня ведаў нават і самых Шыбеніцаў. Толькі адзін-аднюткі раз на сваім вяку быў ён у маладзіковую нядзелю на Шыбеніцкім кірмашы. І было тое даўно, тады, калі «багацей Сякера», як зпашаноўляй звалі іржаўцы Андрэя, прывозіў на продаж гладкую белабокую цялушку свае гадоўлі. І цяпер яму ўсё роўна куды ісьці. Аднак кінуўся ў падказанае «сюды» — у правы бок,— думаючы барджэй мінуць шалёны будынак і апынуцца ў відне нейкага далёкага ліхтара, што, здавалася, міргае, хістаючыся густым мокрым ветрам, каб выбавіць чалавека з глухой цішыні завулку й паставіць яго худым валасатым тварам да ягонае роднае Іржаўкі.

Сьпяшаючыся, Андрэй пасьлізнуўся, хлюпнуўся левым каленам у лужыну, наткнуўшыся грудзьмі на адтапыраную з плоту штакеціну. Ад болю навіліся сьлёзы, рука ыпусьціла клунак, іпарывісты кастрычніцкі вецер выхапіў халодны скрыгат зубоў і прыглушыў яго шумам мокрых кляновых кронаў. Падняўся, прытуліўся плячыма да плоту, каб ізноў ня ўпасьці. Ад замараку Андрэю здалося, што нехта дужы ўхапіў яго вышэй локцяў і пачынае зноў валачы ў той самы будынак, дзе ён пакінуў пярэднія зубы, кончык адбітага зубамі языка й пахварбаваную крывёю падзёртую зрэбную кашулю... Зь перапалоху крыкнуў і так моцна, што нават не пачуў, як аднекуль зблізу вырваўся раптам глухі страхотны голас: «Ходу няма. Назад!». І толькі тады, калі той самы голас уварваўся ў вушы другім наваратам, Андрэй, ачнуўшыся ад прывіду, апраўдаўся: «Мяне ж пусьцілі дадому…» І пайшоў назад — у левы бок.

На бруку шыракаватай вуліцы, ледзь-ледзь асьветленай двума ліхтарамі, сакаталі колы трох калгасных хурманак. На першай Сякера пазнаў цукровыя буракі з бацьвіньнем, на другой— пукатыя мяшкі, накрытыя рабымы посьцілкамі, а на трэцяй — самай даўгой і высокай — увязаныя вераўчакамі карчакі на распал у печы. Андрэй здагадаўся, што людзі вязуць усё гэта на продаж і не абы-дзе, а на Шыбеніцкім рынку. Гэтак ён увазнаў дарогу й пайшоў, мінаючы хурманкі, на ўскрай Шыбеніцаў, адкуль пойдзе спачатку гасьцінцам, а потым — адтуль, дзе гасьцінец збочвае да спаленага летась вялікім перуном калгаса «Круты уздым», у старых багатых Стаўбуновічах — возьме нацянькі, пярэйдзе каля муроў сыраварні, разбуранае ў дваццаць дзявятым годзе, уброд раку і сьценкамі напрасткі ў Іржаўку.

Так думаў Андрэй Сякера, ідучы на ўскрай Шыбеніцаў.

2

Нешта каля трэціх певуноў, калі Андрэй Сякера мінаў ужо Шыбеніцкія могільнікі, ушчалася навальніца. Цяжка было ісьці, хворыя балючыя ногі ня трымалі на сабе спакутаванага ў турме цела. Маланка раз-пораз асьляпляла Андрэевы вочы ды зноў упірала іх у пустую чэрню ночы. Раскацістыя грымоты і ўзьюшаны вецер зьбівалі з тропу. На целе — ні сухога рубца. Ададому ісьці трэба, і трэба сьпяшацца. Бог сьвяты ведае, што там дома робіцца! Гэта ж паўвеку, здаецца, прайшло, як Андрэй ня бачыў ні Тэклі, ні Аленкі. Заўтра ж ёй васямнаццаты гадок. Тэкля зь вялікай радасьці будзе плакаць і выціраць хвартухом сьлёзы, а Аленка абдыме бацьку, выцалуе аброслыя шчокі й не адступіцца ні на часіну.

Радасныя думкі абарваліся сыгналам грузавіка. І сталася гэтак: Андрэй, стараючыся адступіцца набок, каб добра разьмінуцца з грузавіком, чамусьці апынуўся пасярэдзіне гасьцінца. Грузавік заскрыгатаў і спыніўся каля самага Андрэя. Раззлаваны шофэр пачаў крычэць і лаяць чалавека-разявяку, які стаіць, як той вадзянік, і не варушыцца. Аднак, зірнуўшы на ягоныя лахманы, на падвязаныя матузамі ашчэраныя падэшвы выцертых ушчэнт бесхалявак, на невялікі чорны клунак, зжаліўся:

— Куды, бацька, паўзеш такою парою? Га?

— Дадому. У Іржаўку, — вінавата адказаў перапалоханы Андрэй Сякера, адступаючыся ўбок. Грымоты зьбілі мяне зпанталыку... Можа б падвёз, сынок, калі па дарозе?

— Давай, вадзянік, у кузаў, — загадаў шофэр і падпіхнуў Андрэя на бакавіцу грузавіка. Калі ж той нечым забарабаніў, шофэр ужо зусім ветліва параіў:

— Глядзі ж, бацька, не зваліся. Трымайся! Дарога выбоістая.

Грузавік заскрыпеў, заскрыгатаў і паімчаўся, абіваючы нечым мулкім балючыя Андрэевы бакі. А дождж — небывалы, як з луба. Учасьціліся й маланкі. Пры іхнім вокамгненным сьвятле Андрэй Сякера ўбачыў у кузаве грузавіка дзьве навюткія нехварбаваныя труны й пачуў нейкія нечалавечыя цягучыя стагноты. Андрэя апанаваў жудасны страх. Ён, ня могучы вымавіць ані слова, пачаў стукаць кулакамі ў шыбіну шофэравае кабіны. Шофэр, чуючы грымоты, пяруны і стукатню трунаў, не здаўмеўся, што гэта барабаніць ягоны «вадзянік» у кузаве. Пазьней, калі вярнуўся Андрэю дар мовы, шофэр пачуў ягоны голас ратунку:

— Стань, чалавек Божы! Стань! Мерцьвякі твае варушацца!.. — крычэў Андрэй, малоцячы кулакамі ў шыбіну шофэравае кабіны.

Шофэра гэты енк узлаваў, і ён хацеў высадзіць няўдзячнага баязьліўца, але ж чалавек — чалавекам і жаль чалавечы ў сэрцы сваім мае. Такім надвор'ем і сабакі крыўдзіць ня можна. Гэтак падумаў, памякчэўшы, шофэр, пачуўшы, можа, трэцім наваратам тое самае:

— Стань, чалавек Божы! Стань! Мерцьвякі твае варушацца!..

Прыцішыўшы язду, шофэр прыклаў шчаку да шкла і, крычучы, ізноў парадзіў:

— Гэта шыбеніцкая цялушка... шырпатрэбаўская... У другую труну хавайся, бацька!.. Хавайся!

Ляскочучы зубамі, Андрэй зьвіхнуў века труны, зь якой ня чутно было стогну, улез у яе, выпрастаўся і накрыўся тым самым векам.

Стомлены і целам і душою, Андрэй неўзабаве заснуў.

3

«...Пра тое, што чуў і бачыў, — нікому ані слова. Ні жонцы, ні родным, ні блізкім, Андрэй Сякера»... «Стаў свой крыжык!»— стагнаў у сьне Андрэй, хаваючы ў кішэні лахманоў пакінутыя ў Шыбеніцах пярэднія зубы, кавалачак адбітага зубамі пры катаваньні языка й пахварбаваную крывёю зрэбную кашулю...

Стагнаў і сьцішыўся...

На сьвітаньні грузавік спыніўся каля канторы «Іржаўскі шырпатрэб».

Века труны, у якой, расчыніўшы валасаты рот, соладка спаў Андрэй, ляжала збоку, каля левае бакавіцы грузавіка. Шофэр, будзячы свайго «вадзяніка», адштурхнуўся ад нечаканага зьдзіўленьня назад:

— Дык гэта ж ты... Наш Андрэй Сякера...

Сьпяшайся ж, чалавеча, дадому!.. Сьпяшайся!..

4

На парозе хаты Андрэя Сякеру пераняла ягоная суседка Лукера. Узяла за рукі, сьціснула, зірнула ў вочы, заплакала й потым, апусьціўшы галаву, сказала: — Чакала бедная Тэкля... і не дачакалася... Пухам ёй будзе наша сьвятая зямелька...

5

Папаўдні Андрэй Сякера адчыніў дзьверы «Іржаўскага шырпатрэбу»