1

Зіма ў 1486 годзе была доўгай і лютай. Яшчэ на пачатку сакавіка стаялі злосныя маразы. Усе рэкі скаваныя тоўстым вэлюмам лёду, бялюткага ад штодзённага напластаваньня сьнегу. Ужо каторы месяц спыніўся рух чаўноў і купецкіх баржаў па рацэ Дзьвіне. Дзе-каторыя зь іх пасьпелі сваім часам адысьці зполацкае прыстані і цяпер, як тыя абледзянелыя прывіды, агромністымі патарчакамі безнадзейна глядзелі на бясконцую беласьнежную роўнядзь шырака разьлеглага рэчышча. Чакаць ім і не дачакацца вясновай цеплыні, што павінна разваражыць заснулую прыгажуню і адрадзіць бурнае жыцьцё ўздоўж дзьвінскіх берагоў.

Не чуваць цяпер на тых берагох зухаватых выкрыкаў купецкіх людзей, што давалі загады найманым, як і куды разгружаць прывезеныя ў Полацак із Смаленску й Віцебску або з маёнткаў Паддзьвіньня футры й скуры, мёд і воск, лён і збожжа, смалу й попел. Ня рэжа цяпер тут мясцовае вуха мова рыскіх ды кралевецкіх купцоў, якія некалі ўжо зраньня гарлапанілі па-нямецку на мясцовых грузчыкаў, устаўляючы для зразумеласьці дзе-якое славянскае слова. Ня чуецца й зусім зразумелая тут гаворка віленскіх і гарадзенскіх купцоў. Замоўк стрыгат скрыняў зь сякерамі, нажамі, жалезам, волавам, медзьдзю й цынкам зь нямецкіх земляў. Заціхла водгульле гуканьня паміж людзьмі, калі перакідвалі адзін аднаму пакі вугорскага й валахійскага сукна, турэцкіх сукняў. Вецер даўно ўжо разьнёс і выветрыў дарэшты пахі перцу й міндалю ўздоўж прырэчных будынінаў, выпетрыўся смурод нямецкага піва й кіслы пах замежных вінаў. Жыцьцё як бы зусім запынілася, усё як бы занямела, на ўсім была адзнака зімы-чарадзейкі.

Аднак сіла тае вядзьмаркі слабела й сыходзіла на нішто ўсамім Полацку. Ужо на ягоным заходнім узьмежжы, уздоўж выкручастай ракі Палаты, натоўпы хлапчукоў-падлеткаў павыраблялі сабе сьцежкі на лёдзе і з крыкамі юнацкае радасьці насіліся на коўзанках. Вуліцы Вялікага пасаду кішэлі ад народу.

Быў гандлёвы дзень. Уздоўж Вялікай вуліцы на правым беразе Дзьвіны ды на Прабойнай вуліцы зраньня каля крамаў праходзілі грамадкі людзей, апранутых у цёплыя адзежыны зкуніцавымі й сабалёвымі каўнярамі ды лісінаю падшыўкаю. Звабленыя размаітымі вырабамі мясцовых і замежных майстроў, дзе-хто адчыняў дзьверы ў крамы. Па Віцебскай вуліцы, Невельскім тракце ды па Прабойнай з поўначы цягнуліся вялізарныя калымагі з дабром. Іхнім возьнікам проста ўперадзе, удалечыні, на Чорнай гары за Чорным ручаём, на Дзядзінцы, вымалёўваліся муры Верхняга замку. Над ім магутна ўзносіліся абрысы выцягнутых стромка ўвысь званіцаў Сафійскага сабору. Па гэты бок Дзядзінцу цягнуўся лес колькіпавярховых ладных дамоў полацкіх багацеяў Вялікага пасаду.

На поўначы гораду пад зімовым, але ўжо досыць высокім ізыркім у сакавіку сонцам зіхацела вясёлым золатам свайго купалу Спаса-Ефрасіньнеўская царква.

Мінуўшы ўзгорыстыя палі й перасекшы Задзьвінскую дарогу, кіруючыся на Гандлёвую плошчу, возьнікі ўпіраліся ў Бельчыцкія ўзгоркі. На іх нельга было ня ўбачыць чатыры высачэзныя крыжы над званіцамі Барысаглебскага манастыра, якія асянялі разьлеглыя там вялікакняжыя замкі. Праўда, возьнікам цяпер было не да тых дойлідзкіх пэрлаў. Ім трэба было трапіць як найхутчэй да пакупнікоў места.

Гандаль у Полацку пачынаўся ад самага сьвітаньня. Запозьненыя падводчыкі адно з зайздрасьцю паглядалі на пакупнікоў, якія ўжо ўправіліся валачы адтуль поўныя кошыкі. Купчыкі, якія ўжо выгадна прадалі свой тавар, цяпер цягнуліся да пітных дамоў. Каля каторых шынкоў чулася гамана людзей. Адтуль выходзілі ў кажухох рупныя дзецюкі, якія выглядалі ўжо зраньня падвесялелымі, зь вясёлымі словамі на вуснах.

Тым часам з Запалацьця й Вялікага пасаду новыя людзі ішлі й ехалі на конях усё ў тым жа кірунку да Гандлёвага пляцу. Чалавекі й жанкі, хлапцы й дзяўчаты, рухавыя дзеці ішлі на рынак, каб удзельнічаць ва ўсеагульным гандлі. Новы чалавек у Полацку мог вынесьці ўражаньне, што ўвесь Полацак бяз вынятку заняты ў той вымене.

А дзясятай гадзіне раніцы на Прабойнай вуліцы каля крутога берагу ручая зьявіліся ваяводзкія стражнікі й пачалі зганяць адтуль тыя падводы, якія заместа таго, каб зьехаць на Гандлёвую плошчу, запыніліся тут на прыбярэжжы й пачалі прадаваць на недазволеным месцы. Тымчасам на плошчы пачалі зьбіраць мыта, пяць пенязяў з падводы бралі мытнікі ваяводы. Зборка ішла гладка, тым болей, што тут жа для астуджваньня жарсьцяў побач знаходзіліся й стражнікі з баёвымі сякерамі на доўгіх паліцах. Сяньня той збор прынясе ў ваяводзкую казну ладны куш — багата копаў грошай. Аднак радаснае ўзбуджэньне панавала сярод людзей на Гандлёвай плошчы й вакол яе. Цэлае мора зычных галасоў будзіла гучнае рэха й несла яго далёка на вуліцы полацкага Вялікага пасаду.

2

Дом купца футраў і скураных вырабаў Лукаша Скарыны высіўся ў Вялікім пасадзе на Вялікай вуліцы на ўзьбярэжжы Дзьвіны. Адтуль добра быў бачны стары манастыр Багародзі цы, а за ім за Чорным ручаём на высокай далечыні ўздымаўся славуты Сафійскі сабор. Для тых, хто шукаў Скарынаву хату, бліскучы ў нябёсах Багародзіцкі крыж заўсёды быў добрым паказальнікам напрамку. Па той бок Дзьвіны ў паўднёвым кірунку красаваўся сваімі званіцамі манастыр Яна Папярэдніка. Кожны малы й стары мог паказаць знаны Скарынаў дом у тры паверхі з вычварнымі выкрутасамі на ліштвах. Фігура выразанага з моцнага дубу шарсьцістага бабра на падстрэшшы ўпрыгожвала той будынак. Па ім прыежджыя купцы лёгка знаходзілі патрэбны ім дом.

У пакоях кожны новапрыбылы бачыў разьвешаныя на сьценах сабалёвыя й гарнастаевыя скуркі. Яны ж засьцілалі крэслы й тапчаны. Чучала прыгатаванай да скоку на сваю ахвяру куніцы шчэрыла пашчу ў дальшым кутку прасторнай гасьцёўні. Высокія сьцены з усіх бакоў былі ўпрыгожаныя малярскімі палотнамі. На адным зь іх мастак перадаваў у колерах сцэну княскага паляваньня — конных паляўнічых з князёўскай сьвіты ўкалярова-парэстых гарнітурах і карункавых каўнярох, а ўперадзе іх— чараду ганчакоў з ашчэранымі ад узбуджэньня зяпамі. Аперад імі — уцёкі ашалелага ад пагоні, спалоханага лася. Наіншых абразах былі намаляваныя родзічы і заснавальнікі слаўнага дому Скарынаў. Вісела колькі іншых абразоў на біблейскія тэмы. Паміж імі вылучалася сваімі памерамі шматфарбная карціна, на якой было намалявана Ўваскрашэньне Хрыстовае.

Тут, у гэтай упрыгожанай абразамі гасьцёўні, адбываліся многія пагадненьні купцоў з усяго сьвету са старшынёй Полацкае купецкае гільдыі Лукашом Скарынам. Апошні ведаў сабе цану. Вялікая ягоная крама была недалёка адгэтуль, побач Гандлёвага пляцу. Калі ён часам ішоў пехатою да свае крамы каля яткаў, паглядаючы на дробныя крамкі, ён з гонарам думаў, што яны — драбяза, не раўня яму, купцу шырака знанаму ў сьвеце, часта нават згадванаму ў наказах князёў і каралёў. Кожны сустрэчны нізка кланяўся яму ў пояс, аддаючы належнае славутаму палачаніну.

Сяньня Лукаш Скарына не пайшоў у сваю краму. У той дзень, 6 сакавіка, ён меў вялікую турботу — жонка чакала дзіця. Старэйшаму сыну было ўжо восем гадоў. Але Іванка яшчэ не памочнік. Хлапчанё. З дачкі невялікая дапамога. А тымчасам гандлёвы абыходак расьце. Вось жа некалі свае хлопцы яшчэ як спатрэбяцца, каб было на каго абаперціся безь ніякае рызыкі й круцельства.

Лукаш цешыўся сваім сынам Іванкам, пелегаваў, як зрэнку вока, надзею, што расьце будучы спадкаемца, каб пасьпяхова весьці далей слаўны й багаты дом Скарынаў.

Акрамя ўсяго, Лукаш праз усё жыцьцё адзначаўся дзеталюбствам. Любіў гладзіць малых па галоўцы, калі сустракаў іх у часе сваіх шпацыраў або па дарозе ў краму. Наглядаючы за тым ці іншым хлопчыкам, ён заўсёды параўноўваў яго ўдумках са сваім малым Іванкам. Яму заўсёды ягоны малы здаваўся лепшым за іншых, больш кемлівым дый спрытнейшым. Цяпер прыгадваў, зь якім спрытам Іванка ў імгненьне вока мог апынуцца на самым версе даху, каб парадкаваць сваю галубятню.

Лукаш пры гэтым не забываўся, што той немец, які вучыць ужо Іванку лічэньню і дае яму ўрокі лацінскае мовы, надта ж ужо хваліць ягонага малога за посьпехі ў латыні ды і ў нямецкай мове. «Даймаю я свайго малога рознымі даручэньнямі, — думаў цяпер Лукаш. — То зьбегай туды, аднясі рахунак аднаму купцу-пакупніку, то паведамі другому, каб пасьпяшаўся з даўгамі, каб не было патрэбы скардзіцца ваяводзкім людзям аб няспраўнасьці. Ёсьць жа людзі для гэтага іншыя. Трэба будзе абмежаваць сынаву дапамогу. Няхай лепш вучыцца больш ды й гуляе ўволю. Лепш будзе гадавацца на нашую радасьць. Расьце хай на волі — некалі ў жыцьці мінецца яна».

Тут ён прыгадаў сваю Магдалену. «З часіны на часіну яна чакае дзіцяці. Паводле ўсіх адзнакаў роды мусяць стацца сяньня. Павітуха ўжо не адыходзіць ад яе ні на хвілінку. Адылі трэба й яму быць блізка. Кажнай хвіліны можа яно здарыцца. Яму трэба быць тут, каб распарадзіцца».

З гэтымі думкамі ён падаўся ісьці на другі паверх па шырокіх, бліскучых ад воску, драўляных усходках. Крыху задыхаўшыся ад таропкае хады, ён з хваляваньнем адчыняў дзьверы ў спальны пакой, дзе на шырокім ложку, затонутая ў пуховай пярыне, пад ватнаю коўдраю ляжала ягоная Магда. Ейны збляднелы твар выразна акаймляўся шатэністымі валасамі, што беспарадкавымі пасмамі рассыпаліся вакол галавы на падушцы. Збалелыя рысы твару выказвалі, што парадзіха ўжо цярпела ад болю. Павітуха трымала яе за руку й нешта прыгаворвала.

— Ну як, Магдачка, ці не прыйшоў ужо час? — запытаўся Лукаш, дарма што яно відаць было й без запытаньня. Лукаш глядзеў у вочы Магдзе, нібыта чакаючы ейнага слова. Але парадзіха павяла вачыма на свой жывот і ледзь чутна прамовіла:

— Пачынаецца ўжо... нешта надта забалела ўнізе. Балець стала і ў грудзёх... Можа, лепш лекара прывезьці. Таго немца, што некалі Іванку прымаў...

Яна хацела яшчэ нешта дадаць, але ад болю не магла прамовіць, і адно скрыўлены твар прамаўляў сам за сябе, што пачыналіся мучэньні.

— Я зараз жа загадаю паклікаць таго лекара, ён тут недалёка жыве... — прамовіў Лукаш і пабег стрымгалоў з пакою ўніз.

— Іваська, Івась! — гукнуў ён свайго хлопца на двары, дзе той гуляў зь іншымі дзецьмі, коўзаючыся на санках па абледзянелым дварышчы. — Бяжы хутчэй, Івась, на Нямецкую вуліцу да лекара, Курта Бэйкмана. Ты ж ведаеш, дзе ён жыве, быў уяго колькі разоў. Кажы яму, каб зараз жа на кані ехаў да нас. Скажы, што парадзіха чакае на яго дапамогу.

— Добра, татка, — адказаў танклявым галаском хлопчык ізараз жа пабег рухавымі крокамі ў бок Прабойнай вуліцы, каб адтуль дастацца да Нямецкай. Не прайшло й паловы гадзіны, як стары лекар Курт ужо злазіў са сваёй каламажкі ды ішоў са двара ў Скарынаву гасподу.

3

Тым часам сонца, якое ўжо стаяла досыць высока, пачало зусходняга боку засланяцца нейкаю цёмнаю плямаю. Тая паступова расла й гусьцела, рабілася менш пранікальнай для сьвятла, кожным сваім пасоўваньнем на сонечную кулю ўсё больш ібольш зьмяншаючы ейную сьвятлейшую часьціну. На вуліцах Полацку рабілася ўсё цямней і цямней. Ужо, як у тумане, пачалі хавацца ад зроку людзей абедзьве брамы Дзядзінца: паўночна-заходняя — Духаўская, што выводзіла на Себескую дарогу, і Астроская, што злучала з Астрогам дарогаю каля знанае Чырвонае вежы.

Народ з апаскай углядаўся ў тое дзіва на небе і пачаў хавацца, дзе мог. Было ўжо не да гандлю. Полацкія мяшчане беглі дахаты, каб прыхавацца пад дахам. Прыежджым не было куды бегчы ад сваіх коней, і яны адно палахліва пазіралі на неба й пакрыты змрокам горад. Аднекуль выпаўзалі шаптуны, якія прарочылі канец сьвету. А старая блазнаватая Анішчыха запынілася каля ятак і пачала апавядаць пра тое, як яна бачыла ўва сьне нікому тут не вядомага „сьвятога» Ахрыма, які раіў усім пакідаць Полацак перад нечуваным няшчасьцем. Горад нібыта апануюць нячыстыя сілы і будуць вышукваць усіх праведнікаў, каб спаліць іх у смале на вогнішчы на вачох блуднікаў. Гаварыла Анішчыха, што ўжо недзе бачыла тыя вялікія катлы ды нават нарыхтаваныя для гэтае мэты смалу й карчы для падпальваньня. Спачатку яе слухалі з увагай. А потым нейкі малады дзяцюк без пашаны вымавіў да старой:

— Дык чаму ж ты не ўцякаеш, падсмаліўшы пяткі, замест таго каб нам тут чмурыць галовы?

І ён, наблізіўшыся да яе, над самай галавой старой моцна засьвісьцеў, нібыта падуў у самаробную дудку. Хто-ніхто зарагатаў усьлед. Старая Анішчыха адно бліснула на яго злоснымі вачыма й адразу ж зьнікла... Яткі пачалі пусьцець, і адно адзінотныя пешаходы яшчэ дзе-нідзе кандыбалі сваёю дарогаю дадому.

Па часе вежа Спаса-Ефрасіньнеўскае царквы пачала таксама зьнікаць за даляглядам на поўначы гораду. У далёкай шэрасьці толькі залацісты высокі крыж цяпер ледзь прыкметнаю зданьню яшчэ заўважаўся на пачарнелым небе. Цемень адбірала ўсе адрознасьці на званіцах Сафіі, затуляла іх узорыстыя падкрыжжы. Ужо ня бачылася знаная мігатлівасьць Сафійскіх сьценаў. Адно сем вярхоў саборавых па-ранейшаму ахіналі горад унізе сьвятой раскошай і надавалі яму натхнёны высокай мудрасьцю выгляд. Паднятыя высака ўгару крыжы ледзь прыкметнымі прывідамі па-ранейшаму арыентавалі палачаніна і паказвалі кірунак ягонаму руху ў густым мораку.

Зацьменьне сонца над Полацкам таго шостага сакавіка захапіла палачан неспадзеўкі і напоўніла іхнія душы турботным неспакоем. Усе хутка пахаваліся па хатах, а каторых яно засьпела наводшыбе, гнала безаглядна ў кірунку хаты. Вуліцы неўзабаве апусьцелі і пачалі здавацца фантастычным марывам. Вялізарнымі прывідамі сярод маленькіх дамкоў вылучаліся шэрыя абрысы большых камяніцаў. Людзі жагналіся, гледзячы на Сафійскія крыжы, перад тым як увайсьці ў хату. Прайшло некалькі часу, пакуль зьнікла першае ўтрапеньне. А потым людзі, як краты, пачалі вылазіць са сваіх сховішчаў. Першымі пачалі выбягаць жэўжыкі-падлеткі з задымленымі шкельцамі, каб назіраць, як сонца будзе вызваляцца паступова з паланеньня. Хлапецкая дапытлівасьць відавочна брала верх над першым прыступам баязьлівасьці. Калі на пачатку зацьменьня хлапчукі беглі з рэчышча Палаты стрымгалоў дахаты, дык празь некаторы час яны зноў пачалі зьбірацца на ачышчаным лёдзе тае ракі. Але на гэты раз ня гэтак дзеля коўзаньня на ёй, а каб гуртам, дзеля весялосьці, наглядаць за тым полацкім дзівам, якое гэтак зьбянтэжыла напачатку ўсіх палачанаў і перавярнула на той дзень звыклы ход жыцьця. Дзіцячы гоман зноў перапаўняў лядовыя прасторы Палаты і поўніў рэхам бліжэйшыя да ракі вуліцы й плошчы. Малады запал перадаваўся старэйшым. Хутка сталі бачныя й дарослыя з задымленымі шкельцамі ў руках перад вачыма з узьнятай да неба галавой. Яны рабілі спробы нешта бачыць на сонцы, якое нешта надта доўга не магло вызваліцца ад навалы на яго цёмнае сілы.

4

У доме Лукаша Скарыны тым часам адбываліся іншыя падзеі. Нікога там зацьменьне ня спужала і выклікала адно нейкае невыразнае зьдзіўленьне. Калі ў хаце сьцямнела, пакаёўка запаліла сьвечкі і паставіла іх у гасьцёўні ды ў пакоі, дзе ляжала парадзіха. Лекар распрануўся й на запросіны Лукаша хуценька пайшоў у пакой да парадзіхі. Адтуль ужо чуліся голасныя енкі. Курт агледзеў Магдалену, паслухаў ейны пульс, абмацаў жывот і загадаў прынесьці цёплай вады й ручнікі.

Ад безупыннага руху людзей каля ложка хісталася полымя сьвечкі, і на твар парадзіхі клаліся сьцені і пасьпешліва, мітусьліва перабягалі зь ейнага твару на грудзі й коўдру. Курт ссунуў убок зь ейных ног коўдру, вызваліў іх з-пад лішняе ношкі. Цела парадзіхі адразу адчула палёгку, і стала лягчэй дыхаць. А Лукашу Курт Бэйкман загадаў выйсьці з пакою парадзіхі.

Лукаш з трапяткім сэрцам стаяў за дзьвярыма ў другім пакоі і ўслухоўваўся ў кожны шорхат. Ён пераступаў з нагі на нагу, шаптаў пацеры, вусны ягоныя ціхама вымаўлялі словы звароту да Бога. Час здаваўся яму вечнасьцю.

Калі ўжо пасьвятлела ў доме і сталася бачная ікона Божай Маці зь дзіцянём-Ісусам каля грудзей, ён раптам пачуў задзьвярыма выразны й прарэзьлівы крык дзіцяці. Во як закалацілася ягонае сэрца! Ён адразу памкнуўся быў ісьці ў той пакой і зрабіў нерашучы крок у той бок, але раптам спыніўся і пачаў чакаць адтуль навіны. Тыя лічаныя хвілінкі здаваліся яму гадзінамі...

Аж раптам адчыніліся запаветныя дзьверы, адтуль выйшла пакаёўка і радасным голасам абвесьціла:

— Сын, ладны хлопец, віншую! — прамовіла яна й запрашальна паказала, што Лукаш можа ўвайсьці. «Дзякуй Богу, відаць, дайшлі мае словы да Яго», — удзячна прамовіў ён шэптам і, калоцячыся ад хваляваньня, увайшоў у жончын пакой. Магдалена ляжала супакоеная, адкінуўшы голаў. Рассыпаныя па падушцы валасы падкрэсьлівалі змучанасьць ейнага зьбялелага твару. Але бачна было, што яе апанаваў ужо нейкі новы клопат. Задаволеная нараджэньнем моцнага і ўвесістага хлапца, яна цяпер турбавалася іншым. Яна ўсё не магла ў сваіх думках пагадзіць нарадзіны з гэтым зацьменьнем. Лукаш узяўся лагодна за ейную руку і моцна прыціснуў яе да сваіх вуснаў.

— Дзякую табе, Магдачка, за сынка і за ўсё, што вынесла за яго, — ціхама гаварыў Лукаш, нахіліўшыся над жонкай, узрушаны бачаным каля Магдаленавых грудзей ружовенькім смактуном, які прытуліўся да поўнае цыцкі чырвоненькім роцікам.

— Гэта ж такая цемень была найшла сярод белага дня, калі я раджала! Што гэта магло значыць, ці не на бяду якую? — запыталася Лукаша ледзь чутным слабым голасам Магда. Курт Бэйкман пачуў і пасьпяшаўся супакоіць парадзіху.

— Гэта звычайная прыродная зьява, добра ведамая астраномам. Раз у якое дзесяцігодзьдзе сонца засланяецца месяцам. Але зацьменьне звычайна прыносіць зямлі, над якой яно бачыцца, добрыя ўраджаі. Значыць, гэты год будзе ўрадлівым, зьявяцца новыя людзі, багата народзіцца скаціны і зьвяр'я, кожнае зерне дасьць багаты плён. А ў вас у хаце ўжо ёсьць добры плён — такога сына вам Бог паслаў. Асяні, Ойча, гэтую слаўную хату вечнай любоўю, ласкай Божай!

— А тое, што ваш сынок зьявіўся на сьвет якраз у момант, калі пачало сьвятлець і зьнікла цямнота, дык гэта таму, — дадаў аўтарытэтна Курт, — што яму наканавана вялікае прызначэньне быць сьветачам свайму народу: будзе множыць веду й добра паслужыць людзям паспалітым сваім навучаньнем.

Слова адукаванага чалавека было важкім для Скарынаў. Магдалена супакоена з удзячнасьцю зірнула на лекара. А Лукаш паціснуў ягоную старэчую руку. Раптам усе заўважылі, што ўпакоі зрабілася ўжо зусім сьветла. Пакаёўка кінулася гасіць сьвечкі.

Калі выйшлі на панадворак выпраўляць Курта Бэйкмана, іх зрокі прыпалі да неба на поўдні. Сонца зноў радасна сьвяціла над зямлёй і адбівалася бліскучымі іскрамі на паддахавых лядзяшках. Адылі левая частка сонца была накрытая маладзіко вым сярпом, які засланяў сабою прамяністую зыркасьць. Непранікальная шэрасьць таго сярпа на сонцы засталася ў памяці Лукаша. Ён даў сабе зарок расказаць, калі падрасьце сынок, якім выглядала сонца ў дзень ягоных нарадзінаў.

Ад таго дня ўсё жыцьцё і дзейнасьць нованароджанага пайшлі пад знакам месяца на сонцы. Ён надасьць ім чалавечыя твары і будзе ўжываць іх як друкарскі гуманістычны герб. Такім вызначальным стаўся сымбаль ягонага нараджэньня.