Год: 2007 Cерыя: “Бібліятэка Бацькаўшчыны” МГА “ЗБС “Бацькаўшчына” Раздзел: Успаміны, Бібліяграфіі, Персаналіі, Проза Краiна: Беларусь, ЗША, Ізраіль Крыніца: Бібліятэка МГА "ЗБС "Бацькаўшчына": http://lib.zbsb.org/

Прадмова

Сьветлай памяці Зоры Кіпель прысьвячаецца

Ад укладальніка

У Пасланьні Сьвятога апостала Паўла да Эфэсянаў прамоўлены наступныя словы, скарыстаныя ў назове гэтага зборніку:

«Умольваю вас я, вязень у Госпадзе, каб вы хадзілі дастойна пакліканьня, якім пакліканыя, з усёй пакорлівасьцю і лагоднасьцю, з доўгацярплівасьцю і любоўю адны адных пераносячы, імкнучыся захаваць адзінства духа ў саюзе супакою. Адно цела й адзіны Дух, як пакліканыя вы ў адной надзеі пакліканьня вашага. Адзін Госпад, адна вера, адзін хрост. Адзін Бог і Айцец усіх, які над усімі, і праз усіх, і ва ўсіх нас» (Эф., 4, 1-6).

Адзін Госпад, адзін Спадар — для праваслаўных, католікаў, уніятаў. Адзін — для беларусаў у Беларусі й па-за яе межамі. Гэтае адзінства — у Богу й веры — і ёсьць зьместам і ідэяй прапануемай кнігі.

У першым разьдзеле, «Хрыстовым шляхам», аўтары беларускага замежжа — сьвятары й навукоўцы — ва ўспамінах, нарысах-партрэ тах і навукова-публіцыстычных артыкулах распавядаюць пра цярністыя шляхі Рыма-каталіцкай царквы на Беларусі, Беларускай каталіцкай (усходняга абраду) й Беларускай Аўтакефальнай Праваслаўнай цэркваў ды лёсы іх зямных апосталаў.

Другі разьдзел, бібліяграфічны, зьмяшчае артыкулы з буйнейшых эміграцыйных газэтаў «Бацькаўшчына» й «Беларус», якія датычаць рэлігійнага жыцьця ў Беларусі й на выгнаньні.

У апошнім, трэцім, разьдзеле надрукаваны мастацкі нарыс Уладзімера Глыбіннага «На Сьвятой зямлі» пра ягонае падарожжа ў Ерусалім у 1966 г.

Спадзяемся, што гэтая публікацыя спрычыніцца да ўшанаваньня памяці людзей — сьвецкіх і сьвятароў, — якія прысьвяцілі сваё жыцьцё пашырэньню Божага Слова сярод беларусаў, і да ўмацаваньня ідэі царкоўнае й нацыянальнае еднасьці беларускага народу, еднасьці ў разнастайнасьці, што ёсьць падставай да дыялёгу паміж беларусамі розных канфэсій у духу ўзаемнае павагі і любові.

Хрыстовым шляхам

Aйцец Леў Гарошка

Беларускiя сьвятары
й рэлiгiйныя дзеячы Беларусi

Айцец Мацей Магнушэўскi

Гэта самы першы беларускi рэлiгiйны дзеяч з пачатку ХІХст. Ён кiдаў першыя зярняты ў душы сялянскае моладзi, зь якiх узыходзiлi першыя парасткi беларускага адраджэнскага руху. На жаль, вестак аб ягоным жыцьцi захавалася вельмi мала. Зусiм няведама аб ягоным паходжаньнi й ягонай маладосьцi. А нават i тое, што можа быць ведама з дакумэнтаў аб ягоных пазьней шых гадох, цяпер зусiм сьведама замоўчваецца.

З тых вестак, якiя ўбачылi сьвет да гэтага часу, ведама, што Мацей Магнушэўскi быў дамiнiканскiм манахам i сьвятаром, меў добрую асьвету i нават вучыў дзяцей князя Мацея Радзiвiла — Канстантына й Антанiну. Калi дзецi вырасьлi, тады князь выслаў айца Магнушэўскага ў багатую парахвiю ў мястэчка Крошын. Але як дамiнiканiн ён праўдападобна належаў да дамiнiканскага манастыра ў Вэрках, каля Вiльнi, i нават лiчыўся там супэрыёрам, але практычна супэрыёрства выконваў ягоны намесьнiк. Жыхары Крошына былi пераважна мяшчанамi й часткова дробнаю шляхтаю й сялянамi. Iм шанцавала з ксяндзамi. Ужо папярэднiк Магнушэўскага кс. Малiшэўскi там адчынiў парахвiяльную школу, у якой вучылiся сялянскiя дзецi. Калi ў Крошын прыехаў а. Магнушэўскi, дык далей вёў парахвiяльную школу, у якой навучаў толькi рэлiгiю, а iншыя прадметы выкладалi: арганiсты Арлоўскi, вiкарны ксёндз Пiюс Гарбачэўскi й касьцёльны дзед Парафiяновiч.

Наагул а. Магнушэўскi ўважна апекаваўся школаю, асаблiва найбольш здольнымi вучнямi. У 1828 г. там быў 51 вучань; зь iх 35 хлопчыкаў i 16 дзяўчынак у веку ад 7 да 13 гадоў. Там вучылi чытаць, пiсаць, лiчыць i катэхiзму. А да таго ксёндз Гарбачэўскi стараўся вучыць сялянскiх дзяцей усяго таго, чаго вучылi ў iншых школах панскiх дзяцей. Ён чытаў iм казкi Эзопа, вершы польскага паэта Нарушэвiча, чытаў таксама некаторыя артыкулы з газэтаў, якiя выдавалiся ў Вiльнi i ў якiх гаварылася аб дрэнным палажэньнi сялян i аб патрэбе скасаваньня паншчыны. Ён стараўся навучыць сваiх вучняў думаць самастойна. Дык ня дзiва, што з тае школы выйшаў грамадзкi дзеяч Камiнскi, якi потым баранiў крошынскiх сялянаў перад панам i перад урадам.

Са складу настаўнiкаў крошынскае школы магчыма дагадвацца, што яна стаяла вельмi высока, i гэта вымоўна даказва юць падзеi, якiя потым адбылiся ў Крошыне. Вучнi тае школы, чуючы ад настаўнiкаў шмат агульнаасьветных вестак i чытаючы ды вывучаючы на памяць вершы старажытных i тагачасных паэтаў, нават самi спрабавалi пiсаць вершы. Да гэтага iх нават заахвочваў а. Магнушэўскi. Дзякуючы ягонай спагаднай апецы там, у Крошыне, зьявiўся першы беларускi сялянскi паэт Паўлюк Багрым. Ужо першыя вершы таго юнака сьведчаць аб ягоным высокiм паэтычным таленце й аб глыбiнi думак, якiя ён стараўся выказваць.

Крошынская парахвiяльная школа мела паважны ўплыў на ўсiх крошынскiх жыхароў. Праца айца Магнушэўскага падняла iхнюю сьведамасьць i нават заможнасьць.

Але той спакойны час разьвiцьця i ўздыму мiнуўся, калi ў 1822 г. дачка Мацея Радзiвiла — Антанiна — выйшла замуж за простага шляхцiца Станiслава Юрагу, i Крошын перайшоў да яго як прыданае Антанiны.

Юрага хацеў за ўсякую цану разбагацець, дык прыехаў у Крошын з мэтаю перавесьцi ўсiх жыхароў на становiшча сваiх прыгонных мужыкоў. Ён зажадаў ад усiх крошынцаў дакумэн таў аб шляхецтве або аб мяшчанстве. Калi ж яны паказвалi такiя дакумэнты, дык абвясьцiў iх няважнымi. Пасьля гэтага заклiкаў каморнiка перамерваць зямлю й загадаў, каб рабiлi яму паншчыну. Маючы за сабою Радзiвiлаў (ягоны швагер быў наваградзкiм маршалкам шляхты), Юрага дамогся таго, што пасьля доўгае судовае валакiты 26 лютага 1826 г. Гродзенскае Губэрнскае Праўленьне крошынцаў прызнала мужыкамi. Але сяляне не паслухалi начальства. Тады Юрага данёс губэрнатару, што крошынцы бунтуюцца, i прасiў прыслаць войска. Вясною 1828 г. войска сапраўды прыйшло з самым губэрнатарам. У гэтым грозным палажэньнi спачатку нават некаторыя сяляне спалохалiся й паддалiся Юрагу, але а. Магнушэўскi шчыра падтрымоўваў усiх i нават у аблiччу войска раiў трымацца згодна разам. Тады й тыя, што спачатку спалохалiся, адышлi ад Юрагi й трымалiся разам з усiмi.

Тады Юрага зьвярнуў увагу начальства на а. Магнушэўска га й на школу. У прысутнасьцi губэрнатара Юрага дакараў айца за тое, што гэта ён прычына бунту сялянаў, бо мае ўплыў на народ i мог бы ўгаварыць iх слухаць паноў. Юрага нават пагражаў пажалiцца бускупу за такую дзейнасьць а. Магнушэў скага. Ды й губэрнатар лiчыў айца дзiваком, зусiм непадобным да iншых ксяндзоў.

У вынiку сьледзтва, якое было зьдзекам над самымi асноўнымi вымогамi праўды, расейскi царскi ўрад зачынiў у 1828 г. крошынскую школу, айца Магнушэўскага ўзялi пад ваенны надзор, Паўлюка Багрыма аддалi ў маскалi на 25 гадоў. Такое вырашэньне справы моцна прыгнобiла айца Магнушэў скага, i ён у тым жа 1828 г. памёр перад самымi Калядамi, 24 сьнежня, маючы семдзесят гадоў.

Максiм Гарэцкi ў сваёй «Гiсторыi беларускае лiтаратуры» так гаворыць аб айцу Магнушэўскiм: «Гэты ксёндз быў шчыры прыхiльнiк працоўнага народу; ён хацеў падняць людзей з голаду й цемнаты i памагаў крошынцам процiў пана судзiцца за зямлю». На жаль, у сучасных падручнiках беларускае лiтаратуры, выдадзеных у Менску, нават i не ўспамiнаецца ягонае iмя.

Магiлёўскi мітрапалiт Эдвард дэ Роп

Для рэлiгiйнага жыцьця кожнага народу зьяўляецца вельмi важнаю справаю ўжываньне роднае мовы ў сьвятынях i ў навуцы рэлiгii. Гэтую патрэбу роднае мовы паказаў нам сам Бог, калi даў апосталам ды iхным вучням дар моваў, каб яны маглi абвяшчаць па ўсiм сьвеце сьвятое Эвангельле ў зразумелай для ўсiх мове, i такiм чынам яны пашыралi Божае Валадарства на зямлi.

Дзеля розных гiстарычных прычынаў у Беларусi беларускiя сьвятары навучалi людзей малiтваў i праўдаў веры ў чужых мовах: польскай i расейскай. Але на пачатку стагодзьдзя (ХХст.— Рэд.) ужо некаторыя беларускiя каталiцкiя сьвятары пачалi гаварыць свае казаньнi па-беларуску i праз гэта запачаткавалi новую эпоху ў беларускiм рэлiгiйным жыцьцi.

Адным з рэлiгiйных дастойнiкаў, якi шмат зрабiў у гэтай важнай справе, быў магiлёўскi архiбiскуп Эдвард дэ Роп. Ён паходзiў з вэстфальскiх графаў фон Кiрбург. Адзiн зь ягоных далёкiх продкаў у ХІІІ ст. прыехаў у Лiфляндыю й асялiўся ў мясцовасьцi Роп, дзе збудаваў сабе замак.

Эдвард дэ Роп нарадзiўся ў Лiксьне каля Дзьвiнска 2 сьнежня 1851 г. Пачатковую навуку атрымаў у родным доме, а вышэйшую асьвету — на аддзеле права ў Пецярбурскiм унiвэрсытэце. Хутка пасьля сканчэньня навукi, чуючы ў сабе Божы заклiк да духовага стану, пакiнуў сэнацкую службу i ўступiў у духоўную сэмiнарыю ў Коўне. Скончыўшы яе й атрымаўшы ў 1886 г. сьвятарскiя сьвячэньнi, выехаў на вышэйшыя багаслоўскiя студыi за гранiцу й вучыўся на тэалягiчных факультэтах у Iнсбруку й Фрайбургу, пасьля чаго нейкi час працаваў парахам у Тыролі ў Аўстрыi, а затым у Любаве ў Латвii, а потым як канонiк у Коўне.

У 1902 г. 2 чэрвеня быў пасьвечаны на саратаўскага бiскупа, але ў Саратаве аставаўся нядоўга, бо ў наступным 1903 г. быў назначаны на чало Вiленскае дыяцэзіi, дзе першы раз спаткаў ся зь беларусамi.

У Вiльнi бiскуп дэ Роп паказаў сябе з найлепшага боку. Нават шмат гадоў пасьля людзi, якiя яго памяталi, адназгодна сьведчылi, што ён быў чалавекам ня толькi высокае асьветы, але таксама й высокае ўроджанае культуры. Ён умела лагодзiў польска-летувiскае нацыянальнае змаганьне, стараючыся быць справядлiвым для ўсiх. У час рэвалюцыi 1905 г. ён успакойваў народ сваёю павагаю й не дапускаў да габрэйскiх пагромаў нават тады, калi iх арганiзоўваў жандарскi палкоўнiк. I ўжо тады ўсплыла наверх справа беларускае мовы ў рэлiгiйным жыцьцi. Нягледзячы на тагачасныя палiтычныя цяжкiя абставiны, ён умеў знайсьцi справядлiвы выхад у гэтым дачыненьнi. Але затое ён рашуча супрацiвiўся ўвядзеньню расейскае мовы ў каталiцкае рэлiгiйнае жыцьцё ў вiленскай дыяцэзii. Праз гэта ён стаўся нялюбым для царскага расейскага ўраду i за гэта быў высланы на выгнаньне ў 1907 г. Тое выгнаньне трывала ажно 10 гадоў. Вярнуўся ён у Вiльню толькi пасьля Лютаўскае рэвалюцыi ў 1917 г. i адразу пачаў укладаць шырокi плян актывiзацыi рэлiгiйнага каталiцкага жыцьця ня толькi ў Вiленскай дыяцэзii, але значна шырэй.

У тым часе ўжо беларускi адраджэнскi рух ахапiў i рэлiгiйнае жыцьцё. Бiскуп дэ Роп паставiўся вельмi прыхiльна да гэтага руху. Вось што пiсала аб iм газэта «Гоман» (1917. № 101) у артыкуле «Вiленская дыяцэзiя й выклад рэлiгii ў школах па-беларуску»: «Першая расейская рэвалюцыя знайшла на пасадзе вiленскага бiскупа ... Эдварда барона дэ Роп, каторы праз увесь час свайго ўпраўленьня дыяцэзiяй цьвёрда стаяў на краёвым становiшчы, не зьвяртаючы ўвагi на незадавольства тых цi iншых кругоў... Бiскуп Роп ня раз выказваў сваю прыхiльнасьць да беларусаў i не вагаўся называць фанатыкамi тых, што не хацелi прызнаць прыродных правоў беларускай мове... У 1905г. бiскуп дэ Роп выдаў цыркуляр, у якiм гаворыцца: «Для дзяцей, якiя ўжываюць беларускай мовы ў пачатковых школах, дапускаецца ў меры патрэбы тлумачэньне прадмету па-беларуску». Каб ацанiць як трэба вагу гэтага кроку, мы павiнны прыпомнiць, што тады ў нас толькi пачалi выяўляцца першыя пробліскi адраджэньня беларускага народу.

Калi бiскуп дэ Роп пачаў рабiць пастырскiя вiзытацыi парахвiяў, дык беларускiя сьвятары, ведаючы ягоныя пагляды, рыхтавалiся да беларускiх казаньняў.

У лiпенi 1917 г. ён прыехаў у Дзiсну. I вось 20 лiпеня мясцовы дзекан пайшоў да бiскупа Ропа запытацца, цi можна сказаць казаньне ў роднай мове народу? I на гэта пачуў адказ: «Ня толькi можна, але й трэба».

Радасьцi беларускiх сьвятароў не было канца. Да гэтага часу, хоць i рабiлiся спробы гаварыць казаньнi па-беларуску, але тыя спробы сустракалiся зь вялiкiмi перашкодамi з боку варожага да беларусаў духавенства, бо яны такiя спробы ўважалi за здраду Каталiцкай царкве. I вось нарэшце бiскуп дэ Роп дазволiў беларускiя казаньнi. Першае такое казаньне сказаў у той жа Дзiсьне ў прысутнасьцi самога бiскупа ксёндз Адам Станкевiч. Бачачы радасьць людзей, што слухалi навуку ў роднай мове, бiскуп дэ Роп загадаў гаварыць беларускiя казаньнi ўсюды, дзе людзi гэтага хочуць. Такiм чынам i ў Беларусi быў прызнаны прынцып Каталiцкай царквы, каб размаўляць да кожнага народу ў ягонай роднай мове. Пасьля гэтага дэ Роп нават сам, нягледзячы на свой паважны век, пачаў вучыцца беларускае мовы. I да ўсiх тых, што да яго гаварылi па-беларуску, ахвотна прамаўляў хоць некалькi слоў па-беларуску.

Але ў Вiленскай дыяцэзіi бiскуп дэ Роп заставаўся нядоўга. Напрыканцы 1917 г. папа Бэнэдыкт ХV назначыў яго архiбiскупам у Магiлёўскую мітраполiю. Iнтранiзацыя адбылася ў Петраградзе, i там папская була аб ягоным назначэньнi архiбiскупам была прачытаная ў некалькiх мовах, у тым лiку й па-беларуску. Чытаў яе ксёндз Хвецька. На становiшчы архiбiскупа дэ Роп прадаўжаў сваю працу ў тым самым духу, што i ў Вiленскай дыяцэзii. Але гэта ўжо быў час, калi бальшавiкi распачалi антырэлiгiйны наступ, i таму ён цярпеў шмат нападаў зь iхняга боку. 29 красавiка 1919 г. бальшавiцкая ўлада яго арыштавала. За сьвятара заступiлiся вернiкi, а такжа апостальскi нунцый Ахiлес Раццi.

Пабачыўшы такую рашучую абарону й забаяўшыся выступленьняў, 5 лiпеня перавезьлi яго зь Петраграду ў Маскву, дзе некалькi месяцаў трымалi ў Лубянскай турме, потым у Бутырках, а затым перавезьлi ў Грузiю. Але паколькi пратэсты не спынялiся, дэ Роп 17 верасьня 1919 г. быў высланы за гранiцу. Ён асеў у Варшаве, дзе 9 лiпеня 1927 г. адзначыў 25-я ўгодкi свайго бiскупства. У 1931 г., ужо ня маючы надзеi на паварот у сваю мітраполiю ў Магiлёў, выдаў разьвiтальны лiст да свайго духавенства. У тым лiсьце ён яшчэ раз зьвяртаў увагу сьвятароў на патрэбу шанаваньня ўсiх народаў i прызнаньня iхных прыродных правоў.

Памёр архiбiскуп дэ Роп у Познанi 25 лiпеня 1939 г.

Iмя гэтага вялiкага пастыра беларускi народ будзе заўсёды ўспамiнаць зь вялiкаю пашанаю. Ён хоць i ня быў беларускага паходжаньня, але сапраўды па-апостальску любiў беларускi народ i стараўся быць для яго духоўным правадыром. З багаславеньня архiбiскупа дэ Ропа пачалася вялiкая справа ў беларускiм рэлiгiйным жыцьцi.

Бiскуп Сьцяпан Данiсевіч

Гаворачы аб беларускiх рэлiгiйных дзеячах, якiя былi ведамыя сваёю працаю на беларускай рэлiгiйнай адраджэнскай нiве, звычайна называюць iмёны толькi беларускiх каталiцкiх сьвятароў. Але трэба таксама памятаць, што мiж беларускiх рэлiгiйных дзеячаў ёсьць i бiскупы. Такiм быў бiскуп Сьцяпан Данiсевiч. Ён нарадзiўся ў набожнай каталiцкай сялянскай сям'i ў 1836 г. у Чарэйскай парахвii Магiлёўскае губэрнi. Духоўную асьвету атрымаў у Каталiцкай духоўнай сэмiнарыi ў Менску й далей у 1859 г. яшчэ студыяваў у Каталiцкай духоўнай акадэмii ў Пецярбургу. Закончыўшы яе ў 1863 г. i атрымаўшы сьвятарскiя сьвячэньнi, працаваў у розных парахвiях у Воршы, Смаленску, Магiлёве. Там ён атрымаў годнасьць пралата. I калi ў 1903 г. памёр магiлёўскi архiбiскуп Клапаткоўскi, ён быў абраны генэральным вiкарыем да часу назначэньня бiскупа Слупаў-Шэм бэка ў 1904 г. Але гэты бiскуп памёр у наступным годзе, i тады зноў пралат Данiсевiч стаўся генэральным вiкарыем i гэтым разам ён кiраваў Магiлёўскаю архiдыяцэзіяю аж да 1908 г., калi бiскупам быў назначаны Ўнукоўскi.

Бiскуп Данiсевiч часта карыстаўся ў сваёй душпастырскай працы беларускаю моваю й дзе толькi мог уводзiў беларускiя казаньнi й навуку рэлiгii ў беларускай мове. Сам выдаў дзьве беларускiя катэхiзiмоўкi ў 1906 i 1907 гг. Ён заахвочваў iншых ксяндзоў карыстацца беларускаю моваю ў душпастырскай дзейнасьцi.

Памёр бiскуп Данiсевiч у 1913 г. Сьляды ягонае працы былi доўга адчувальнымi ў некаторых парахвiях.

Ксёндз Аляксандар Астрамовiч

Жыцьцёвы шлях ксяндза Астрамовiча быў цяжкiм i цярнiстым, але ён прайшоў яго цьвёрдым i ўпэўненым крокам, не адступаючы перад нiякiмi перашкодамi. На жаль, пра ягонае жыцьцё захавалiся няпэўныя звесткi.

Аляксандар Астрамовiч нарадзiўся 26 лiстапада 1878 г. у вёсцы Навасяды Гальшанскае гмiны Ашмянскага павету ў сялянскай набожнай каталiцкая сям'i. Скончыўшы гарадзкое вучылiшча ў Ашмяне, ён рабiў паважныя стараньнi вучыцца далей. Чуючы ў сабе моцнае паклiканьне да духоўнага стану, стараўся дапоўнiць сваю асьвету, каб паступiць у духоўную сэмiнарыю ў Вiльнi, і дзеля гэтага зьвярнуўся да аднаго ксяндза ў Вiльнi. Але той, пабачыўшы перад сабою перакананага беларуса, толькi бессаромна выкарыстаў яго. Потым родны брат Аляксандра пiсаў да ксяндза Адама Станкевiча, што апека таго ксяндза над ягоным братам была «скацiнаю апекаю». Каб спраўдзiць тыя словы, кс. Станкевiч зьвярнуўся да гэтага ксяндза беспасрэдна, i той адказаў яму: «Tak, Astramowicz byі u mnie, to dureс jakiњ».

Праз тую апеку несумленнага ксяндза Астрамовiч страцiў шмат часу й мусiў яшчэ адслужыць вайсковую службу, але не пакiнуў думкi стацца сьвятаром. Пасьля вайсковае службы ён хоць i зь вялiкiмi клопатамi, але здолеў дапоўнiць сваю асьвету i ў 1905 г. здаў iспыты ды, маючы 27 гадоў, паступiў у Петраградзкую духоўную сэмiнарыю, бо там не было такое варожасьцi да беларусаў, як у Вiленскай сэмiнарыi: дух тут быў больш каталiцкi. Там вучылiся летувiсы, латышы, немцы, палякi, спольшчаныя беларусы й сьведамыя беларусы, таму было вальней вучыцца й працаваць без баязьнi насiльству шавiнiзму.

Праўда, i там некаторыя духоўныя дакаралi Астрамовiча й нават пацiху спрабавалi перасьледаваць яго, але гэткi нацiск ён мог лёгка пераносiць, маючы моцны характар i вайсковую вытрымку.

Ужо ў сэмiнарыi Астрамовiч выявiў свае арганiзацыйныя здольнасьцi, аратарскi талент i прыязны падыход да сяброў. Дзякуючы ягоным стараньням каля яго трымалiся сэмiнарысты -беларусы, была афiцыйна заснаваная беларуская сэкцыя ў казнадзейскiм гуртку. Ужо ў сэмiнарыi Астрамовiч пачаў пiсаць вершы, але зь iмi доўгi час хаваўся ад усiх. Аднойчы, убачыўшы на старонках газэты «Наша Нiва» вершы пачынаючых паэтаў, даслаў у рэдакцыю й свае творы, падпiсаўшы iх псэўданiмам Андрэй Зязюля. Праз колькi дзён вершы былi надрукаваныя.

Уся гэтая дзейнасьць энэргiчнага беларуса вельмi не падабалася польскiм дзеячам у сэмiнарыi й архiбiскупскай канцылярыi, яны рабiлi розныя iнтрыгi, каб не дапусьцiць яго да сьвятарства, але нiчога зрабiць не змаглi, толькi апазьнiлi на адзiн год.

Атрымаў Астрамовiч духоўныя сьвячэньнi ў 1910 г. Iнтрыганты ўсё ж дамаглiся, каб Астрамовiча выслалi як надалей ад Беларусi — ажно на Камчатку. На шчасьце, i там ён не зьняверыўся. Дзякуючы энэргiчным стараньням ужо ў лютым 1911 г. быў на бацькаўшчыне, дзе атрымаў працу ў парахвii Абольцы. Калiсьцi Абольцы былi паважным местам: там у 1387 г. Ягайла сваiм коштам збудаваў першы каталiцкi касьцёл у Беларусi. Але потым Абольцы заняпалi, касьцёл састарэўся. На ягоным месцы ў 1709 г. выбудавалi невялiчкi драўляны касьцёл, якi нiчым асаблiвым не вызначаўся, але там ксёндз Астрамовiч разгарнуў шчырую душпастырскую дзейнасьць: гаварыў беларускiя казаньнi, а касьцёльны хор сьпяваў беларускiя рэлiгiйныя песьнi. За гэта духоўныя ўлады пераносiлi Астрамовiча ў iншыя парахвii. Калi выбухнула Кастрычнiцкая рэвалюцыя, ён меў шмат прыкрасьцяў ад камунiстычнае ўлады. Касьцёльная ўлада перанесла яго ў Сянно, дзе ён 17 студзеня 1921 г. раптоўна памёр, маючы ўсяго 43 гады. Абставiны й прычыны ягонае прадчаснае сьмерцi да гэтага часу няведамыя й зьяўляюцца загадкавымi, бо меў Астрамовiч добрае здароўе. Так у кароткiх рысах выглядае жыцьцёвы шлях ксяндза Аляксандра Астрамовiча. Але ён быў ня толькi сьвятаром, але й беларускiм паэтам. Ягоныя вершы азначаюцца шчыраю рэлiгiйнасьцю й такою ж шчыраю любоўю да беларускага народу.

Асобнымi кнiжкамi выйшла толькi частка ягоных твораў: вiленскi зборнiк вершаў «З роднага загону» ў 1914 г., зборнiк «Слова праўды» ў 1917 г. ды апавяданьне вершам «Аленчына вясельле», якое было надрукавана пасьля сьмерцi аўтара ў 1922 г. Шмат ягоных вершаў друкавалася на старонках газэтаў «Беларус», «Сьветач», «Вольная Беларусь», «Крынiца». Але яшчэ больш твораў засталося ў рукапiсах — яны перахоўваюц ца ў некаторых рэлiгiйных дзеячаў.

У паэзіi Зязюлi асабiстых перажываньняў ёсьць мала, але паважнае месца займае бязьмежная любоў да роднага краю, выказваньне непахiснае веры ў лепшую будучыню. Беларусь ён называе ласкальнымi словамi:

Старонка родная, ты многiмi забыта,
Шмат сьпiць сыноў тваiх адвечным сном!
Зямелька родная, сьлязьмi і потам зьлiтая —
Мы да жыцьця з табой уваскрасём.
Хоць знойдзецца ў табе выродны валакiта,
Катораму твая не да спадобы сьвiта,
I не адзiн прадасьць цябе Iскарыёт,
Але табе яшчэ ўсё мацi семянiта,
Сяляне верныя, што сеюць жыта,
А зь iх паўстане твой народ.

Падобную непахiсную веру аб лепшай будучынi ён выказвае ў шмат iншых вершах:

Веру моцна, што зь вясной
Сонца праўды ўстане
I прабудзiцца край мой
Зь векавога спаньня.
Веру моцна — слова ў чын
Зьменiцца паволi
I убачыць селянiн
Луч шчасьнейшай долi.

Гэткую моцную веру яму дыктавала моцная любоў да роднага краю, якому ён прысягае на абсалютную вернасьць:

Над гонар i славу, над чары каханьня
Народную справу i перакананьне,
Што розум дыктуе, заўсёды я волю —
Ня здраджу нiколi.
Хай срэбра, дукаты мне сыплюць пад ногi
I скажуць: багаты будзь, кiнь род убогi,
Я плюну з пагардай, народу ж i волi —
Ня здраджу нiколi.
Да самага скону, усякiм прымусам
I сiле прыгону скажу: Беларусам
Ня здраджу нiколi!

Сваю непахiсную веру кс. Астрамовiч мацаваў шчыраю малiтваю. Адзін з такiх ягоных пабожных вершаў стаўся беларускiм гiмнам аж да часу Другое сусьветнае вайны:

Божа, што калiсь народы
На асобкi падзялiў
I хацеў, каб народ кожны
Мовай роднай гаварыў,
Узглянь жа на народ бяздольны
Беларускi, што к Табе
Голас цiхi, паднявольны
У пакорнай шле мальбе.
Асьвяцi наш розум верай,
I надзею ў сэрца ўлi,
Ды агонь любовi шчырай
Ў сэрцах нашых запалi!
Памажы ж нам, Божа мiлы,
Прабудзiцца да жыцьця,
Удзялi парады, сiлы,
Каб ня зьбiлiся з пуцьця.

Ксёндз Астрамовiч датрымаў свае прысягi й Богу, i беларускаму народу, ахвярна выконваючы душпастырскiя абавязкi. Той палкi жар любовi да роднага краю й непахiсная шчырая вера, якую ён пакiнуў у сваёй лiтаратурнай спадчыне, зьяўляюцца каштоўным скарбам для грамадзкага й рэлiгiйнага жыцьця Беларусi.

Ксёндз Кастусь Стэповiч

Мiж беларускiмi рэлiгiйнымi дзеячамi ксёндз Стэповiч займае апрычонае месца, бо ягоная рэлiгiйная дзейнасьць была непадзельна спалучана з грамадзкаю й лiтаратурнаю дзейнась цю, у якой паважнае месца займалi фiлязафiчныя разважаньнi.

Нарадзiўся Кастусь Стэповiч у вёсцы Баранi Сьвянцянскага павету 19 лютага 1890 г. у сялянскай сям'i. Ягоныя бацькi мелi толькi паўвалокi пяшчанае зямлi, таму пэўны час яны арандавалi кавалак зямлi ў недалёкiм глухiм засьценку. Там Кастусь да дзесяцi гадоў праходзiў праз усе беды й журбы жыцьця вясковага юнака. Найбольш далося яму ў знакi быць падпасьвiчам у пастуха Марцiна. Пазьней Кастусь называў яго сваiм першым «настаўнiкам» i «тыранам». Марцiн ведаў шмат казак, прыпевак, розных апавяданьняў, мiж якiмi побач нявiнных i сьмешных было нямала найбольш брудных i агiдных. Тыя апавяданьнi пужалi чулую дзiцячую ўяву Кастуся. Выпас кароў на арандаванай зямлi аплацiўся добра. Бацькi Кастуся зарабiлi на сырах i масьле й пастанавiлi гэты даход выкарыстаць на асьвету сына. Яны паслалi яго ў гарадзкую школу ў Сьвянцяны. Кастусь закончыў яе ў 1905 г., калi расейская рэвалюцыя прынесла нямала розных пераацэнак грамадзкiх вартасьцяў.

Па сканчэньнi гарадзкое школы перад Кастусём паўстала пытаньне: куды ісьцi далей? Ягоныя бацькi вельмi хацелi бачыць сына ў духоўным стане, ды й сам ён мроiў пра гэта. Але на тое, каб паступiць у духоўную сэмiнарыю, трэба было яшчэ дапаўняць асьвету да ўзроўню чацьвёртае клясы гiмназii. Гэтае дапаўненьне ён зрабiў прыватна, здаў iспыты ў 1907 г. у Пецярбургу ды адразу запiсаўся ў Вiленскую каталiцкую духоўную сэмiнарыю, куды яго прынялi як асьпiранта: гэта значыла, што ў сэмiнарыю Кастусь хадзiў адно на выклады, але жыў на прыватнай кватэры, а вечарамi мусiў працаваць, каб зарабiць на пражыцьцё.

Працуючы вечарамi, ён меў нагоду пазнаёмiцца зь беларускаю адраджэнскаю працаю пры рэдакцыi «Нашае Нiвы». Праз тры гады цяжкое працы Кастусь моцна падарваў сваё здароўе й захварэў на сухоты, а таму мусiў пакiнуць навуку ды ехаць у горы, у Закапанэ, каб ратаваць здароўе. Перад выездам зь Вiльнi ён аддаў у рэдакцыю газэты свой першы верш «Прад Богам».

У Закапанэ ён прабыў больш за год i вярнуўся толькi напрыканцы 1913 г. Пасьля гэтага закончыў курс сэмiнарыi й атрымаў сьвятарскiя сьвячэньнi вясною 1915 г. у Петраградзе з рук бiскупа Цэпляка.

Адразу пасьля высьвячэньня ксяндза Кастуся Стэповiча выслалi на вiкарыя ў парахвiю Камаi Сьвянцянскага павету. Але там ён прабыў толькi адзiн месяц, бо пачалася нямецкая акупацыя. Ксёндз Стэповiч вярнуўся да бацькоў, памагаў працаваць у роднай парахвii Клюшчаны, дзе моцна здружыўся з моладзьдзю.

У Клюшчанах ён працаваў адзiн год, а ў наступным 1916 г. Стэповiча назначылi вiкарыем у Карыцiн. Там былi вельмi цяжкiя ўмовы жыцьця й працы, то ня дзiва, што ў яго адазвалася старая хвароба, здароўе хутка руйнавалася, і вясною 1918 г. у яго ўжо паказалася кроў зь лёгкiх. Праляжаўшы тры гады ў ложку, Стэповiч зноў выехаў у Закапанэ, дзе прабыў да 1920 г. Вярнуўся дамоў вясною, незадоўга перад прыходам бальшавiкоў, некаторы час працаваў у роднай парахвii Клюшчаны, але ў тым жа годзе на некаторы час быў назначаны ў Буйвiды над Вiльляю заступiць параха, якi ўцёк ад бальшавiкоў. Увосень таго ж 1920 г. быў назначаны парахам у Засьвiр, дзе працаваў да восенi 1925 г., калi ў трэцi раз быў змушаны ехаць у Закапанэ. Паратунку, аднак, не было, i ксёндз Стэповiч, ясна гэта бачачы, не захацеў памiраць на чужыне. Ён прыехаў у Вiльню, дзе 6 траўня 1926 г. памёр i быў пахаваны на могiлках Роса.

Для беларускага рэлiгiйнага жыцьця ксёндз Стэповiч зрабiў вельмi вялiкую прыслугу, улажыўшы й выдаўшы незадоўга перад сьмерцю малiтоўнiк «Голас душы». Яшчэ ў 1914 г. ён зарганiзаваў у Клюшчанах касьцёльны хор, якi акрамя рэлiгiйных песень выконваў таксама й беларускiя народныя песьнi. У часе нямецкае акупацыi паўстала пытаньне тварэньня беларускага школьнiцтва, але для гэтага былi патрэбныя беларускiя настаўнiкi. I вось ксёндз Стэповiч напрыканцы 1915 г. адчынiў у Сьвянцянах такiя курсы, а ў наступным годзе, дзякуючы ягоным стараньням, у ваколiцы Сьвянцянаў ужо працавала сем беларускiх народных школаў.

Для вядзеньня грамадзкае працы згодна з рэлiгiйнаю навукаю ён заснаваў маладняцкую арганiзацыю «Хаўрус Сваякоў», якая пачала хутка разьвiвацца, ладзiла шматлiкiя канцэрты, рабiла iмпрэзы. У гэтым кiрунку ён працаваў i ў часе польскае акупацыi, нягледзячы на нiякiя перашкоды, хоць польская палiцыя накладала на яго хатнi арышт, рабiла рэвiзii, забiрала рукапiсы.

Ксёндз Стэповiч пакiнуў па сабе трывалы сьлед i ў беларускай лiтаратуры. Свае творы ён падпiсваў псэўдонiмам Казiмiр Сваяк. З надрукаваных твораў ведамыя зборнiк вершаў «Мая лiра» (1924), фiлёзафа-этычнае апавяданьне вершам у рэлiгiйным духу «Чарку дай, браце», драма «Янка Канцавы», мiстэрыя «Купальле», нарыс «Алькаголь». Пасьля ягонае сьмерцi ксёндз Адам Станкевiч у 1932 г. выдаў «Дзеi мае мысьлi, сэрца i волi», дзе сабраны паэтычныя творы, проза, афарызмы, разважаньнi. Але да таго яшчэ засталiся нявыданымi творы К. Стэповiча «Аб рэлiгiйнай Вунii на Беларусi», фiлязафiчныя разважаньнi, вершы. Форма й зьмест паэзіi Казiмiра Сваяка даволi разнаякiя, толькi некаторыя вершы недаапрацаваныя, што тлумачыцца ягонаю цяжкою хваробаю. Тэматыка вершаў мае перадусiм рэлiгiйны й нацыянальны характар. Некаторыя вершы маюць форму размовы з Богам:

Радасьць мне сэрца агнём запаляе,
Што не пазбыўся Тваей я апекi —
Твой Дух адвечны мяне атуляе,
Цябе я прагу, Божа мой, навекi!

У вершах нацыянальнага характару ён апiсвае прыгноблень не народу праз чужацкую няволю, праклiнае захопнiкаў ды клiча народ да вытрываласьцi, а такжа выказвае непахiсную веру ў тое, што настане час, калi з радасьцю заклiчам:

Iдзе вось ясная пара,
Правiду сьвецiць нам зара,
Айчына, мацi Беларусь,
Гарой жыва!

Пэўна ж за сваё кароткае й хваравiтае жыцьцё ксёндз Стэповiч напiсаў ня шмат, але ягоная творчасьць мае на сабе адзнаку ягонага характару: ён нi перад кiм ня гнуўся, быў незалежнiк ува ўсiм сваiм думаньнi й творчасьцi. Ягоным iдэалам была незалежная Беларусь.

Аб значэньнi Кастуся Стэповiча як грамадзкага дзеяча й як паэта на 10-я ўгодкi ягонай сьмерцi так напiсаў Мiхась Машара:

Я прыйшоў табе пакланiцца,
Рана змоўклы, наш слаўны паэт.
Ад ваколiцаў роднай зямлiцы
Прынашу табе цiхi прывет.
Хоць ты змоўк i хоць лiра разьбiта,
I хоць новыя страты баляць —
Над краiнай, туманам спавiтай,
Тваiх песьняў акорды зьвiняць.

Ксёндз Францiшак Будзька

Беларускi адраджэнскi рух на рэлiгiйнай нiве распачаўся ўжо ў палавiне мiнулага стагодзьдзя (ХІХ ст. — Рэд.), але жорсткая рэакцыя царскага рэжыму пасьля паўстаньня 1863 г. той рух паважна спаралiжавала. Аднак нiякi тэрор ня мог поўнасьцю спынiць разьвiцьцё народнага жыцьця. Яно хоць паволi, але няспынна ішло ўперад i разьвiвалася ўва ўсiх сваiх галiнах. Iтак ужо напрыканцы мiнулага стагодзьдзя пачаў ажываць беларускi адраджэнскi рух на рэлiгiйнай нiве. Паважны ўклад у гэты рух зрабiў ксёндз Францiшак Будзька.

Ён нарадзiўся ў вёсцы Вознаўшчына Пархвенаўскае парахвii Вілейскага павету ў 1884 г. у набожнай сялянскай сям'i. Асьвету атрымаў у пачатковай школе ў Будславе, а потым у павятовай гарадзкой школе ў Вiлейцы. Чуючы нахiл да сьвятарства, уступiў у Каталiцкую духоўную сэмiнарыю ў Вiльнi. Скончыўшы яе ў 1905 г. i атрымаўшы дыяканскiя сьвячэньнi, уступiў у Каталiцкую духоўную акадэмiю ў Пецярбургу, дзе вучыўся на свой кошт. Там ён зышоўся з беларускiмi дзеячамi й быў нават у блiзкiх адносiнах з прафэсарам Бранiславам Эпiмахам-Шыпi лам, якi выкладаў грэцкую мову ў акадэмii й быў бiблiятэкарам акадэмiчнае бiблiятэкi. У тым часе беларускiя студэнты ў акадэмii яшчэ не былi зарганiзаваныя, але ўжо старалiся трымацца разам i часта сходзiлiся на кватэры дыякана Будзькi. Тыя сходкi потым далi пачатак Беларускаму гуртку ў акадэмii. За год навукi вычарпалiся ўсе ягоныя ашчаднасьцi, дык, ня маючы магчымасьцi прадаўжаць навуку ў Акадэмii, ён вярнуўся ў духоўную сэмiнарыю ў Вiльню, каб атрымаць сьвятарскiя сьвячэньнi. Але ў тым часе сэмiнарыйнае кiраўнiцтва да яго паставiлася непрыхiльна за беларускую дзейнасьць ды загадала чакаць. Бо ён падчас навукi ў сэмiнарыi ўжо пiсаў беларускiя артыкулы й тлумачыў на беларускую мову папулярныя рэлiгiйныя кнiгi. Пабачыўшы, што тое чаканьне працягваецца без анiякае прычыны, ён зьвярнуўся да пралата Данiсевiча, якi прызнаваўся ў беларускасьцi й якi ў 1905—1908 гг. быў генэральным вiкарыем у Магiлёўскай архiдыяцэзіi, i зь ягонаю дапамогаю атрымаў сьвятарскiя сьвячэньнi ў 1907 г. ды быў накiраваны ў Полацак на вiкарыя. Тут трэба заўважыць, што за сваю беларускую дзейнасьць ён увесь час аставаўся вiкарыем, але гэтым не пераймаўся й шчыра выконваў свае душпастырскiя абавязкi. Казаньнi ён гаварыў па-беларуску й гаварыў красамоўна, да таго ж стараўся гаварыць i ў суседнiх парахвiях у тых касьцёлах, што ня мелi сваiх сталых ксяндзоў. З Полацку ён часта езьдзiў у Вулы, і туды заўсёды схадзiлася багата вернiкаў, каб паслухаць казаньне ў роднай мове й пасьпяваць беларускiя рэлiгiйныя песьнi. Езьдзiў таксама на фэсты ў тыя парахвii, дзе мог гаварыць па-беларуску казаньнi. Яго часта запрашаў да сябе ў Фашчоўку ксёндз Сак на ўрачыстыя працэсіi.

Калi ж у Магiлёўскай архiдыяцэзіяльнай курыi ня стала пралата Данiсевiча, дык ксяндза Будзьку перанесьлi з Полацку ў Пецярбург на вiкарыя ў касьцёле сьв. Станiслава. Тут ён ня меў магчымасьцi гаварыць беларускiя казаньнi, але затое матэрыяльна дапамагаў беларускiм выдавецтвам, асаблiва першай беларускай каталiцкай газэце «Беларус», якая выходзiла ў Вiльнi пачынаючы ад 1913 г. да 1915 г., пад рэдакцыяй Бранiслава Пачопкi. У выдавецтве гэтае рэдакцыi выйшлi ў Вiльнi Будзькавы кнiжкi «Мятавыя лiсточкi» (1913), «Некалькi слоў аб пакуце» (1914), пераклад кнiгi ксяндза Банчкоўскага «Выясьнень не абрадаў Рыма-Каталiцкага касьцёла» (1914). Аднак сталiчнае жыцьцё ў Петраградзе не задавальняла ксяндза Будзьку — яго цягнула да народнае гушчы. Дзеля гэтага ў 1917 г. пасьля Лютаўскае рэвалюцыi ён купiў у пазыку невялiкi маёнтак, у якiм была драўляная каплiца. Там ён завёў сталыя багаслужэньнi зь беларускiмi казаньнямi й беларускiмi рэлiгiйнымi песьнямi. У тым жа годзе ён браў удзел напрыканцы траўня на зьезьдзе беларускага каталiцкага духавенства ў Менску.

Зiмою 1920 г. ксёндз Будзька ў часе падарожжа захварэў на запаленьне лёгкiх. Здарылася гэта ў Янотрудзе каля станцыi Глушанiна, што знаходзiцца памiж Вiцебскам i Полацкам. Ня маючы лекарскай апекi, ён там аддаў Богу сваю душу ў сам дзень Грамнiцаў 2 лютага 1920 г., маючы ўсяго 36 гадоў. Вестка аб ягонай сьмерцi дайшла да родных у Заходняй Беларусi толькi праз пару месяцаў.

Ксёндз Францiшак Грынкевiч

Гэта адзiн зь беларускiх дзеячаў, якi вёў плённую беларускую рэлiгiйную й нацыянальную працу мiж моладзi ў Гарадзеншчыне й перадусiм у самой Гораднi.

Францiшак Грынкевiч нарадзiўся ў 1884 г. у набожнай каталiцкай сялянскай сям'i ў Новым Двары Сакольскага павету ў Беласточчыне. Пачатковую асьвету ён атрымаў у сваёй вёсцы й далей вучыўся ў гiмназii ў Гораднi. Там ўся навука, за выняткам каталiцкае рэлiгii, адбывалася па-расейску. Закончыў шы гiмназiю ў 1901 г., ён уступiў у Каталiцкую духоўную сэмiнарыю ў Вiльнi, а пасьля яе сканчэньня ў 1905 г. вучыўся далей у Каталiцкай духоўнай акадэмii ў Пецярбургу. Там ён разам з навуковымi студыямi распачаў сваю дзейнасьць на беларускай адраджэнскай рэлiгiйнай нiве. Да гэтага спрыяла сябраваньне зь сьведамымi беларускiмi ксяндзамi Адамам Лiсоўскiм i Гэнрыкам Бэто, якiя ў тым часе студыявалi ў той жа акадэмii. Ужо ў першы год сваiх студыяў у Пецярбургу Грынкевiч чытаў 18 сьнежня 1905 г. рэфэрат аб беларусах. Гэта была настолькi памятная падзея для студэнтаў акадэмii, што аб ёй шмат гадоў потым згадваў летувiскi бiскуп Рэйнiс.

Закончыўшы студыi ў акадэмii, ён яшчэ студыяваў за мяжой: у 1907/1908 акадэмiчным годзе ў Iнсбруку, а ў наступным 1908/1909 г. у Мюнхэне. Сьвятарскiя сьвячэньнi атрымаў у 1907 г.

За мяжою ксёндз Грынкевiч таксама не пакiдаў беларускае нацыянальнае працы. У Iнсбруку ён быў не адзiны беларус. На той час там быў ксёндз Адам Лiсоўскi, студэнтка з Гораднi Салянка, зь якiмi ён стварыў беларускi гурток для пашырэньня беларускае думкi на чужыне. Меў сталае лiставаньне з Iванам Луцкевiчам, якi ў сваю чаргу меў блiзкiя зьвязкi зь львоўскiм мiтрапалiтам Шэптыцкiм.

Вярнуўшыся на бацькаўшчыну ў 1909 г., ксёндз Грынкевiч быў назначаны настаўнiкам рэлiгii ў гiмназiю ў Гораднi. У тым часе ў Гораднi былi яшчэ сьведамыя беларускiя ксяндзы Родзька й Бароўка, якiя рабiлi захады, каб беларусы атрымоўвалi асьвету ў роднай мове. I ў гэтых стараньнях iх падтрымоўваў гарадзенскi дэкан ксёндз Эльлерт. Як настаўнiк гiмназii, ксёндз Грынкевiч меў магчымасьць зблiзiцца з школьнаю моладзьдзю, якая была пераважна беларуская. Гэта стварала спрыяльныя абставiны для разгортваньня беларускай нацыянальнай i рэлiгiйнай працы.

Паступова адраджэнскi рух сярод моладзi набываў арганiзацыйныя формы. У 1909 г. група вучняў сярэднiх школаў у Гораднi зарганiзавала беларускi гурток, якi назвалi «Хатка» й якi меў на мэце самаасьвету й нацыянальнае самаўсьведамлень не. Гэтая арганiзацыя ўтварылася без анiякага афiцыйнага дазволу. Сябрамi яе былi выключна дзецi беларускiх сялян-като лiкаў. Яны пачувалiся чужымi ў падобных польскiх арганiзацыях, дзе гуртавалiся дзецi паноў i падпанкаў, а яшчэ больш чужымi чулiся ў праваслаўных гуртках, дзе зьбiралiся дзецi расейскiх чыноўнiкаў i зрусіфiкав анага праваслаўнага духавен ства.

У такiх абставiнах ксёндз Грынкевiч быў адзiным чалавекам, якi адважыўся гаварыць да школьнае моладзi па-беларус ку й пра Беларусь. Практычна гурток стварыўся вакол ягонае асобы.

У 1913 г. гурток выдаў часапiс «Колас нашае нiвы», адбiты на шапiрографе. Усе артыкулы — а iх было 16 — напiсаны вучнямi. Мова артыкулаў чыстая, прыгожая, з выразнымi адзнакамi гарадзенскага дыялекту. Некаторыя дасьледчыкi таго зборнiка слушна заўважаюць, што распачаты ксяндзом Грынкевiчам рух нават перарос яго самога, бо ў далейшым моладзь зь беларускага гуртка, якая мела магчымасьць працягваць свае студыi ў пецярбурскiм унiвэрсытэце, паважна спрычынiлася да стварэньня Беларускага навукова-лiтаратурнага гуртка ў Пецярбургу ў 1912 г. Адным з закладчыкаў гуртка быў Адам Бычкоўскi, колiшнi заступнiк старшынi гарадзенскай «Хаткi».

Зборкi адбывалiся штотыдня ў памяшканьнi ксяндза Грынкевiча або ксяндза Родзькi, а часам i ў доме Салянкаў. Праца ў «Хатцы» праводзiлася праз самаўзгадаваўчыя зборкi, культурна-асьветныя лекцыi, дыскусіi, сьпевы. У часе зборкі чыталiся творы беларускiх пiсьменьнiкаў, рабiлiся даклады аб гiсторыi й геаграфii Беларусi. Часам нават ладзiлiся беларускiя спэктаклi ў Гораднi й блiжэйшых вёсках. Ладзiлiся яны без анiякiх дазволаў пад прыкрыцьцём звычайных сялянскiх вечарынак.

«Хатка» мела сваю невялiчкую бiблiятэку й архiў. Убiблiятэцы знаходзiлiся ўсе тагачасныя беларускiя кнiжкi й газэты.

Найбольш дзейная праца «Хаткi» адбывалася ў 1910—1913 гг. Дзейнасьць «Хаткi» спынiлi ў 1914 г. падзеi Першай сусьветнай вайны. Ксёндз Грынкевiч адышоў ад актыўнага беларускага жыцьця, але не пераставаў дапамагаць газэце «Беларус», нямала намаганьняў прыклаў i да выданьня беларускага каталiцкага малiтоўнiка «Бог з намi».

Памёр ксёндз Грынкевiч 26 лiпеня 1933 г.

Ксёндз Грынкевiч быў цэнтральнаю асобаю, каля якое ў 1909—1914 гг. абуджаўся й рос беларускi рух у Гарадзеншчы не. Ягонае значэньне ня зьменшваецца праз тое, што ён ня ўдзельнiчаў у беларускай арганiзацыйнай працы пасьля вайны: нямала ягоных вучняў прадаўжалi больш дзейна пачатую iм працу Богу на славу й бацькаўшчыне Беларусi на карысьць.

Ксёндз Лук'ян Хвецька

Аб маладосьцi Лук'яна Хвецькi захавалася вельмi мала зьвестак. Ён нарадзiўся на Вiленшчыне 22 лiстапада 1889 г. Чуючы ў сабе паклiканьне да сьвятарства, уступiў у Вiленскую духоўную сэмiнарыю. Закончыў яе выдатна й быў высланы на далейшыя студыi ў Каталiцкую духоўную акадэмiю ў Петраградзе.

У тым часе ў акадэмii ўжо было некалькi сьведамых беларускiх студэнтаў, i мiж iмi ён стаўся першым пашыральнiкам беларускага каталiцкага арганiзацыйнага жыцьця. Дзякуючы Хвецьку паўстаў у 1912 г. у акадэмii Беларускi акадэмiчны гурток у складзе: старшыня — Лук'ян Хвецька, сябры — Андрэй Цiкота, Павел Пякарскi, Станiслаў Шырокi, Янка Францук, Уладыслаў Жаўняровiч, Вiнцэсь Гадлеўскi, Адам Станкевiч.

У Петраградзе Л. Хвецька атрымаў сьвятарскiя сьвячэньнi ў 1914 г. i закончыў акадэмiю з тытулам магiстра тэалёгii ды застаўся там працаваць.

Пасьля Лютаўскае рэвалюцыi зьявiлася магчымасьць свабадней арганiзаваць рэлiгiйнае жыцьцё. З гэтага ксёндз Хвецька скарыстаў, калi разам з групаю аднадумцаў склiкаў першы зьезд беларускага каталiцкага духавенства ў Менску. Там ён чытаў 25 траўня рэфэрат аб выдавецкай акцыi.

Напрыканцы 1917 г. магiлёўскiм архiбiскупам быў вызначаны Эдвард дэ Роп. Ягоная iнтранiзацыя адбылася ў Петраградзе, і першы раз у гiсторыi Каталiцкае царквы на Беларусi папская була аб назначэньнi архiбiскупа мiж iншымi мовамi была адчытана таксама па-беларуску. Ператлумачыў яе на беларускую мову й чытаў ксёндз Хвецька. Пасьля таго, карыста ючы з дазволу архiбiскупа Ропа, ён там жа прынародна гаварыў беларускiя казаньнi падчас богаслужэньня для беларусаў.

Яшчэ перад рэвалюцыяй у Расеi былi стараньнi з боку беларускiх рэлiгiйных i сьвецкiх дзеячаў стварыць магчымасьць узгадоўваць кадры беларускага каталiцкага духавенства па-за межамi Расеi. Тымi стараньнямi зацiкавiлася княгiня Магдале на Радзiвiл i ахвяравала ксяндзу Францiшку Будзьку ў 1916 г. каштоўны дыямэнтавы нашыйнiк, каб за яго пабудаваць або купiць у Рыме дом для ўсходне-каталiцкае калегii. У часе рэвалюцыi ксёндз Будзька перадаў той дарунак ксяндзам Хвецьку й Абрантовiчу. Але яны не змаглi выкарыстаць той дарунак, дык часова схавалi яго, а потым айцец Абрантовiч ужыў яго на iншую мэту.

У тым самым 1917 г. адчувалася патрэба масавае беларускае каталiцкае арганiзацыi. З гэтаю мэтаю Хвецька й Абрантовiч заснавалi ў Петраградзе Беларускую Хрысьцiянскую Злучнасьць, якая адразу пачала пашырацца на Беларусi й потым ператварылася ў Беларускую Хрысьцiянскую Дэмакратыю. Зпачыну Беларускай Хрысьцiянскай Злучнасьцi з 8 верасьня 1917 г. пачала выходзiць у Петраградзе каталiцкая газэта «Крынiца». Яе рэдактарам быў ксёндз Хвецька, але ў наступным годзе рэдакцыю перанесьлi ў Вiльню, дзе рэдактарам стаўся ксёндз Станкевiч.

У 1923 г. ксёндз Хвецька разам з магiлёўскiм архiбiскупам Цэплякам i трынаццацьцю iншымi сьвятарамi быў арыштава ны й знаходзiўся ў лiку падсудных у Маскве на судзе, якi адбываўся з 21 да 26 сакавiка. Архiбiскупа Цэпляка й пралата Буткевiча засудзiлi на сьмерць, а iншых сьвятароў — на кары ад 3 да 10 гадоў турмы. Супраць прысуду ўзьнялася вострая хваля пратэстаў у Заходняй Эўропе i ў Амэрыцы, якая набыла яшчэ больш вострыя формы пасьля 30 сакавiка, калi быў расстраляны пралат Буткевiч. У вынiку тых пратэстаў засуджаных сьвятароў выслалi ў Польшчу ў форме вымены на арыштава ных там камунiстаў.

У Варшаве ксёндз Хвецька сустрэўся з былым магiлёўскiм архiбiскупам дэ Ропам, заснаваўшым у Люблiне Мiсійны інстытут для падрыхтоўкi духавенства. Ксёндз Хвецька ахвотна згадзiўся на прапанову дэ Ропа прыняць пасаду рэктара інстытуту й выкладчыка этыкi, бiблiйнае археалёгii, лiтургii, габрэйскае мовы. Выкладчыцкая праца ды яшчэ дадатковая праца ў касьцёле сьв. Язафата i ў школе сясьцёр-уршулянак паглыналi поўнасьцю ягоны час. Але гэта была ня тая праца, да якой ён iмкнуўся. Таму ў 1931 г. ксёндз Хвецька пераяжджае ў Пiнск, дзе ў мясцовай каталiцкай духоўнай сэмiнарыi выкладалася беларуская мова, а мiж прафэсарамi былi сьведамыя беларускiя ксяндзы Кулак, Абрантовiч, Юневiч.

На жаль, i ў Пiнску на наступны год па сьмерцi бiскупа Лазiнскага (1932) i назначэньні на ягонае месца бiскупа Букрабы распачалася моцная палянiзацыя сэмiнарыi. Замест беларускай мовы была ўведзеная расейская, якую даручылi выкладаць ксяндзу Хвецьку.

Калi пачалася Другая сусьветная вайна, ксёндз Хвецька пакiнуў Пiнск i працаваў парахам у Хотаве Стаўпецкага раёну. Там ён ад 1942 г. гаварыў казаньнi па-беларуску. Гэта моцна не падабалася партызанам. У 1944 г. зiмою яны напалi на яго й моцна зьбiлi. У пакалечаным стане Хвецька ледзь дабраўся да Стоўпцаў, дзе пасьля прыняцьця сакрамэнтаў ад нямецкага ваеннага капэляна памёр у мясцовай бальнiцы. Пахаваны ксёндз Хвецька на стаўпецкiх могiлках.

Ксёндз Станiслаў Глякоўскi

Хоць ксёндз Станiслаў Глякоўскi належыць да новае генэрацыi беларускага духавенства, хоць яшчэ жыве шмат людзей, якiя ведалi яго асабiста, але весткi аб ягоным жыцьцi захавалiся вельмi няпоўныя.

С. Глякоўскi нарадзiўся ў 1896 г. у Ваўкавыскiм павеце ў сялянскай сям'i. Духоўную асьвету атрымаў у Вiленскай каталiцкай духоўнай сэмiнарыi. Пасьля яе сканчэньня ў 1921 г. атрымаў сьвятарскiя сьвячэньнi. Папрацаваўшы некалькi гадоў вiкарыем, выехаў у Рым на далейшыя студыi. Студыяваў ён тэалёгiю ва Ўсходнiм інстытуце. Там жа й абаранiў доктарскую працу на тэму «Характэрныя рысы духовасьцi Яна Кранштац кага».

Вярнуўшыся з Рыму, ксёндз Глякоўскi затрымаўся ў Вiльнi, дзе быў назначаны вiкарыем пры касьцёле сьв. Яна, што знаходзіўся каля ўнiвэрсытэту. Гэта спрыяла таму, што ён з галавою кiнуўся ў вiр душпастырскае працы мiж моладзьдзю. Датаго ж ксёндз Глякоўскi дадаткова быў назначаны прэфэктам у Вiленскай беларускай гiмназii й неафiцыяльным капэлянам беларускiх студэнтаў-католiкаў.

Ксёндз Глякоўскi актыўна працаваў у Лiзе маральнага адраджэньня й нават на працягу некалькiх гадоў быў старшынёю гэтай арганiзацыi. Зь ягонага пачыну ў 1939 г. Лiгаю быў зарганiзаваны «Тыдзень барацьбы з парнаграфiяю» й быў праведзены так удала, што ў вiленскiх кiёсках зьнiклi ўсе часапiсы з бессаромнымi iлюстрацыямi. Калi ў Вiленскай беларускай гiмназii зарганiзаваўся беларускi скаўтынг, ксёндз Глякоўскi быў ягоным першым капэлянам.

Усе беларускiя паломнiцтвы ў Кальварыю, якiя ладзiлiся перад Другою сусьветнаю вайною, не абышлiся безь ягонага ўдзелу, а ў 1939 г., калi ўжо былi выселены зь Вiльнi ксяндзы Станкевiч i Талочка, ксёндз Глякоўскi ачольваў беларускае паломнiцтва. Маючы на сэрцы справу рэлiгiйнага жыцьця моладзi, ён заснаваў першы беларускi рэлiгiйны часапiс для дзетак «Пралескi» i выдаваў яго да 1939 г.

Для беларускiх студэнтаў ён зарганiзаваў у часе Вялiкага Посту рэкалекцыi; толькi ў 1939 г. ня сам кiраваў рэкалекцыямi, а папрасiў дапамогi беларускага езуiта айца Шнiпа, якi быў прэфэктам малое езуiцкае духоўнае сэмiнарыi ў Вiльнi. А для самога сябе ён браў духовую ежу ў малiтве перад Вострабрамскiм абразам Мацi Божае. Агулам дзейнасьць ксяндза Глякоўскага была тою душпастырскаю дзейнасьцю, якая найбольш патрэбна ў парахвiях i моладзi ў школе.

З момантам выбуху Другое сусьветнае вайны вярнуўся ў Вiльню ксёндз Станкевiч, але ў iншых гарадох i парахвiях зусiм не было беларускiх духоўных, дык туды часова накiраваўся ксёндз Глякоўскi.

У 1941 г., калi Менск занялi немцы, ксёндз Глякоўскi разам з ксяндзом Мальцам паехалi ў Менск. Там жа хутка знайшоўся й ксёндз Гадлеўскi, але напачатку ён быў моцна заняты арганiзацыяй беларускага школьнiцтва. Супольнымi сiламi яны ўзялiся аднаўляць закрытыя й спрафанаваныя сьвятынi й адведваць вёскi з каталiцкiм насельнiцтвам. Там яны ўбачылi надзвычайны духовы голад у людзей. Таму ксёндз Глякоўскi ня толькi сам поўнасьцю аддаўся душпастырскай працы, але яшчэ заклiкаў каго толькi мог прыехаць: «Бо ж там людзi спрагненыя Божае праўды», — казаў ён.

На жаль, ксёндз Глякоўскi ня змог доўга працаваць у Менску. Вясною 1942 г. ён разам з ксяндзом Мальцам быў на зборцы, дзе прамаўляў галоўны камiсар Беларусi Кубэ i ў сваёй прамове востра нападаў на католiкаў. Дык пры канцы зборкi, калi немцы пяялi нацыстоўскi гiмн, абодва ксяндзы ня ўсталi на знак пратэсту. За гэта iх абодвух арыштавалi, і доўгi час не было нiчога ведама аб iхнай долi.

Толькi пасьля заканчэньня вайны адвакат Алесь Калодка падаў да ведама тыя весткi, якiя меў аб ксяндзох Глякоўскiм i Мальцу, будучы сам у канцэнтрацыйным лягеры ў Турынгii. Там ён пазнаёмiўся й нават запрыязьнiўся з польскiм капiтанам Пшыбароўскiм, якi летам 1942 г. быў у канцэнтрацыйным лягеры Аўшвiц i жыў у адным блёку з ксяндзом Глякоўскiм.

У Аўшвiцы ксёндз Глякоўскi працаваў у каморы, дзе выдавалася вопратка заключаным, а ксёндз Малец працаваў у кухнi. Там абодва беларускiя духоўнiкi ня мелi анi пачак, анi лiстоў, але абодва былi ў бадзёрым настроi.

Вясною 1944 г. абодва ксяндзы былi пераведзеныя ў канцэнтрацыйны лягер Ваймар-Бухэнвальд, працавалi на фабрыцы амунiцыi Густлёф Вэркэ. Iх бачыў там капiтан Пшыбароўскi. Ведама таксама, што ў жнiўнi 1944 г. тую фабрыку моцна збамбардзіравалi амэрыканскiя самалёты, загiнула каля 500 вязьняў, што там працавалi. Так загiнуў ксёндз Глякоўскi — як i беларускiя ксяндзы Гадлеўскi, Рыбальтоўскi, Неманцэвiч, Кашыра, Ляшэвiч. Яны прайшлi крыжовую дарогу сьледам за Хрыстом. Дык можна спадзявацца, што Бог прыме iхную ахвяру, каб хутчэй паслаць беларускаму народу Дзень Сьветлага Ўваскрасеньня.

Ксёндз Вiктар Шутовiч

Вiктар Шутовiч нарадзiўся 27 кастрычнiка 1890 г. у вёсцы Шутавiчы Смаргонскае воласьцi Ашмянскага павету. Асьвету атрымаў сьпярша ў Ашмяне, а потым у Вiленскай каталiцкай духоўнай сэмiнарыi, дзе стаўся актыўным сябрам беларускага гуртка.

Скончыўшы сэмiнарыю, 28 чэрвеня 1913 г. ён атрымаў сьвятарскiя сьвячэньнi й быў назначаны вiкарыем у вiленскую катэдру. Гэтая праца яму падказвала патрэбу вышэйшай тэалягiчнай асьветы, дзеля чаго ў 1914 г. ён уступiў у Каталiцкую духоўную акадэмiю ў Пецярбургу. Але там ён змог студыяваць усяго два гады, бо ў 1917 г. акадэмiя была зачыненая.

Вярнуўшыся, ксёндз Шутовiч атрымаў ад вiленскага бiскупа Эдварда дэ Ропа назначэньне на параха ў Барадзенiчы Браслаўскага павету. У тым часе дэ Роп дазволiў ужываць беларускую мову ў рэлiгiйным жыцьцi. Карыстаючыся з гэтага дазволу, ксёндз Шутовiч разгарнуў вельмi актыўную дзейнасьць у сваёй парахвii: увёў беларускiя казаньнi, малiтвы, рэлiгiйныя сьпевы, а таксама зарганiзаваў беларускiя школы, пашыраў беларускiя газэты.

Калi ж у 1919 г. бальшавiкi на некаторы час занялi ўсю Беларусь, шматлiкiя польскiя ксяндзы пакiдалi свае парахвii i ўцяклi ў Польшчу. Ксёндз Шутовiч застаўся ў сваёй парахвii, абслугоўваючы да таго ж апусьцеўшыя суседнiя парахвii, i паўсюль уводзiў беларускую мову ў рэлiгiйнае жыцьцё.

Пасьля Рыжскае ўгоды ў 1921 г., калi польскi ўрад лiчыў, што ён настала замацаваўся ў Заходняй Беларусi, польская шавiнiстычная прэса пачала атакаваць ксяндза Шутовiча. Пачатак дала «Gazeta Wileсska», а затым узьняўся супраць яго камэндант палiцыi, абвiнавачваючы ў шавiнiзьме. Тады вiленскi бiскуп Юры Матулевiч вызначыў сьледзтва й даручыў правесьцi яго мёрскаму дэкану ксяндзу Асьцiловiчу, якi адносiўся варожа да ўсяго беларускага. Але, як i можна было спадзявацца, большасьць насельнiцтва прагаласавала за беларускую мову.

У 1926 г. вiленскiм архiбiскупам замест Матулевiча быў прызначаны Ялбжыкоўскi, якi распачаў рашучы паход супраць беларускага каталiцкага жыцьця. У 1927 г. ён перанёс ксяндза Шутовiча з Барадзенiчаў у вёску Трысьцену каля мазурскага памежжа. Але й тут палiцаi настолькi перашкаджалi нармальнай працы, што ксёндз Шутовiч рашыў выехаць у ЗША. У гэтым яму дапамог айцец Янка Тарасевiч. У красавiку 1929 г. ксёндз Вiктар Шутовiч пакiнуў родны край.

Праўда, у Амэрыцы ён доўга не затрымаўся. Сум па родным краi быў такi, што ў 1932 г. ён вярнуўся назад i быў назначаны вiкарыем у Харошчу.

Там яму давялося цярпець сапраўдны перасьлед. Адмiнiстрацыя, палiцыя, настаўнiкi зь мясцовай школы так нацкавалi на яго насельнiцтва, што выкананьне сьвятарскiх абавязкаў сталася немагчымым. Аднак i ў такiм становiшчы ён знаходзiў у сабе сiлы вытрываць. У адным зь лiстоў да сябрука ў Вiльнi ён пiсаў: «Прасьледуюць мяне, але я з мае дарогi не ўступлю i ў жыцьцi не заламлюся».

У гэты ж час ксёндз Шутовiч заняўся пiсьменствам: часта дасылаў артыкулы ў «Хрысьцiянскую думку», нават пачаў пiсаць драматычныя творы й апавяданьнi. На жаль, нiводная ягоная драма не была надрукаваная.

У чэрвенi 1938 г. ксёндз Шутовiч урачыста адсьвяткаваў
25-я ўгодкi свайго сьвятарства. Урачыстасьць адбылася ў Вiльнi ў касьцёле сьв. Мiкалая й была спалучаная з такiм самым юбiлеем айца Язэпа Германовiча. Пасьля ўрачыстае Сьв. Лiтургii ксёндз Шутовiч разам зь iншымi беларускiмi сьвятарамi ўдзельнiчаў у паломнiцтве ў Кальварыю. Перад вайной ксёндз Шутовiч у паразуменьнi з айцамi Тарасевiчам i Рэшацем, якiя жылi ў Амэрыцы, павёў актыўную працу па ўтварэньнi беларускай групы бэнэдыктынаў, зьбiраў для iх кандыдатаў у навiцыят i рыхтаваў месца пад манастыр.

Падчас вайны ксёндз Шутовiч працаваў у Харошчы й пераехаў у Менск толькi ў траўнi 1944 г., калi нямецкая армiя адступала, i пачаў богаслужэньнi ў катэдральным касьцёле. Ехаць на Захад ён катэгарычна адмовiўся, кажучы: «Калi бальшавiкi мяне заб'юць, дык зробяць мучанiкам — i за гэта дзякуй Богу; калi ж не, дык буду працаваць на Божую славу — i за гэта буду дзякаваць Богу».

Заняўшы Менск, бальшавiкi некаторы час яго не чапалi. Але адразу па заканчэньнi вайны, перад Калядамi 1945 г. (25.12.1945.— Рэд.), яго арыштавалi. Пяць год ксёндз Шутовiч быў у Сiбiры. Вярнуўся ў Менск пасьля сьмерцi Сталiна ў 1953 г. i адразу ўзяўся за душпастырскую працу. Але ў 1956 г. менскi выканкам даў яму загад пакiнуць сталiцу. Тады Шутовiч пераехаў у Барысаў. Там на могiлках была яшчэ каплiца, а каля могiлак — домiк. Гэта сталася ягоная новая парахвiя. Пасьля туды прыехаў iнжынэр Клiмовiч як арганiст.

Зьняможанае здароўе, сталы век i перамучаньне аднак не спынялi ягонай дзейнасьцi. Нават калi быў ужо зусiм змучаны, не зьвяртаўся да лекара, а прасiў, каб пабудзiлi яго а 4-й гадзiне ранiцы. Так было й 1 сакавiка 1960 г. Але той ноччу ён заснуў на вякi. На пахаваньне прыехаў толькi адзiн сьвятар з Ракава, але народу за дамавiнаю iшло шмат. Пахавалi ксяндза Шутовiча на барысаўскiх могiлках, на тым месцы, якое ён перш выбраў сабе сам. Неўзабаве над магiлаю вернiкi паставiлi прыгожы помнiк, на якiм унiзе выпiсаны ягоны жыцьцёвы клiч на лацiне й па-беларуску: «Божа, на Цябе спадзеючыся, няхай не загiну!».

Айцец Адам Станкевiч

Адам Станкевiч нарадзiўся 24 сьнежня 1891 г. у в. Арляня ты Крэўскае воласьцi Ашмянскага павету. Як кожны хлопчык на Беларусi, малы Адам пачаў праходзiць сваю першую жыцьцёвую школу, пасучы каровы. Грамаце Адам навучыўся перад школаю з польскае кнiжкi ды набажэнства й з расейскага буквара так, што мог чытаць «паважныя» кнiжкi свайго старэйша га брата Валентына, якi вучыўся ў недалёкiх Барунах.

Да навукi малы Адась гарнуўся вельмi ахвотна, але ў iх вёсцы не было школы. Калi яму было дзесяць гадоў, бацькi пастанавiлi аддаць яго ў царкоўна-прыхадзкую школу ў Барунах, хоць з рэлiгiйнага гледзiшча для католiкаў яна была вельмi неспрыятлiваю, але да другое школы — народнага вучылiшча, што было ў Крэве за 7 км ад Арлянятаў — была вельмi благая дарога. Выбiраючы школу, бацька Адася — Вiнцэнт ня ведаў як сьлед аб яе ўзгадаваўчых мэтадах, таму й завёз сына ў Баруны й там знайшоў яму кватэру ў мешчанiна Юрэвiча, дзе кватаравалiся работнiкi, што рамантавалi калiшнi базыльянскi манастыр. Гэтыя работнiкi надоўга засталiся ў памяцi Адася. Яны былi расейцы-стараверы, вечарамi заўсёды пiлi гарэлку ды сьпявалi паганыя песьнi. Цяжка было вучыцца ў такiм асяродзьдзi, а ў школе было яшчэ цяжэй, дзе толькi за тое, што хрысьцiўся пяцьцю пальцамi, Адась атрымаў аплявуху ад настаўнiка. У школе не прызнавалася абсалютна нiякага iншага веравызнаньня, акрамя праваслаўнага, i Адась, не зважаючы на тое, што быў каталiк, мусiў выконваць усе прыпiсы праваслаў нае царквы i сьпяваць у клiрасе.

Баруны належалi да Гальшанскае парахвii. I вось калi гальшанскi вiкарны ксёндз у 1901 г. езьдзiў па калядзе ў Барунах i, зайшоўшы да Юрэвiча, даведаўся ад Адася пра адносiны ў школе, дык казаў яму, каб пераяжджаў у Гальшаны. Усярэдзiне школьнага году зьмянiць школу было нязручна, дык прыйшлося пабыць у Барунах да вясны. На наступны школьны год Адась быў ужо ў Гальшанах. Там ён прабыў ад 1902 г. да 1904 г. У гальшанскай народнай школе вучняў-католiкаў вучыў рэлiгii мясцовы ксёндз. Кватэру ў Гальшанах Адась меў таксама шмат лепшую як у Барунах. Тут ён кватараваўся ў набожнага й працавiтага шаўца Тармасэвiча й хутка зжыўся зь сям'ёю гаспадара, быццам з раднёю.

Навука ў гальшанскай школе Адаму ішла лёгка. Але больш чым школаю ён цяпер цiкавiўся касьцёлам i рэлiгiйным жыцьцём. Усе вучнi-каталiкi старалiся прыслужваць да iмшы, і трэба было мець шмат вытрываласьцi й стойкасьцi, каб ранiцою першым выйсьцi з ксяндзом да алтара. Няраз у сьвяты Адам быў у касьцёле ад цямна да цямна, каб магчы прыслугоўваць ува ўсiх набажэнствах. Па сканчэньнi гальшанскае школы адбыўся экзамэн у суседняй Мiхалоўшчыне. Прайшоў ён памысна.

Восеньню 1904 г. бацькi выправiлi Адама на далейшую навуку ў гарадзкое вучылiшча ў Ашмяне. Уступны экзамэн прайшоў добра, i добрым быў увесь далейшы курс у вучылiшчы. Праўда, не да ўсiх прадметаў Адам меў аднолькавае зацiкаўленьне: з матэматыкi часам накульгваў, затое вызначаў ся ў гуманiстычных прадметах. Якраз у тым часе адбылася ў Расеi рэвалюцыя 1905 г., якая сталася для Адама важным дзейнiкам паглыбленьня рэлiгiйных, нацыянальных, сацыяльных і палiтычных поглядаў. У ашмянскай школе таксама адбылася забастоўка з частковым посьпехам i няўдачамi: быў перанесены кудысь нялюбы ўсiм iнспэктар, але пры гэтым былi арыштаваныя два найбольш любiмыя настаўнiкi. У тым часе стала перад Адамам ува ўсёй сваёй вастрынi рэлiгiйная праблема. Будучы католiкам лацiнскага абраду, таго абраду, якi папулярна называўся «польскаю вераю», ён сябе не пачуваў палякам, больш таго — лiчыў сябе беларусам, але ў школе ўвесь час настаўнiкi паўтаралi, што «рускiя дзеляцца на Вялiкарусаў, Маларусаў i Беларусаў», i гэта стварала для Адама праблему рускасьцi, якую канчаткова вырашыў толькi ў сэмiнарыi.

Для ўмацаваньня беларускае нацыянальнае сьведамасьцi шмат прычынiлася «Наша Нiва», зь якою Адам стрэнуўся ў 1908 г., а ў наступным годзе стаўся яе карэспандэнтам. Немалы ўплыў на яго меў таксама айцец Адам Лiсоўскi, якi, будучы студэнтам Каталiцкае духоўнае акадэмii ў Пецярбургу, пiсаў лiсты да бацькоў па-беларуску й падчас канiкулаў у роднай вёсцы гаварыў зь сялянамi па-беларуску, даваў iм чытаць беларускiя кнiжкi. Ад яго ў рукi Адама трапiлi «Дудка беларуская» й «Смык беларускi» Францiшка Багушэвiча.

Па сканчэньнi гарадзкога вучылiшча трэба было думаць, што рабiць далей. Каб уступiць у гiмназію й потым ва ўнiвэрсытэт, не дазвалялi матэрыяльныя магчымасьцi бацькоў Адама. Некаторыя ягоныя школьныя сябры пайшлi ў юнкерскую школу ў Вiльнi з намерам стацца афiцэрамi царскае армii й заахвочвалi яго пайсьцi сьледам за iмi, але, пазнаёмiўшыся блiжэй з жыцьцём ваеннае моладзi тае школы, рашуча адкiнуў думку аб вайсковай кар'еры. З маленства Адам меў вялiкае зацiкаўленьне да касьцёла й нахiл да духоўнага стану. I вось цяпер, калi паважна думаў аб далейшым выбары свае жыцьцёвае дарогi, летам 1908 г. стрэўся з айцом А. Лiсоўскiм у ягонай роднай вёсцы Каранды, што была недалёка ад Арлянятаў. Гутарка зь iм i асаблiва зь ягоным бацькам канчаткова ўмацавала жаданьне стацца сьвятаром. Але з ашмянскага гарадзкога вучылiшча нельга было ўступiць у сэмiнарыю — трэба было дапоўнiць некаторыя прадметы: лацiна, матэматыка, гiсторыя й замежная мова. Вялiкую дапамогу ў перамозе гэтых недахопаў зрабiў стары Лiсоўскi. Ён завёз Адама ў Вiльню, там знайшоў для яго настаўнiка й кватэру ў Новай Вілейцы.

Вясною 1910 г. Адам паехаў у Маскву здаваць экзамэн за
4-ю клясу гiмназii пры вучэбнай акрузе. Гэты экзамэн можна было здаваць i ў Вiльнi, але тут пры падобных экзамэнах шмат «рэзалi», а ў Маскве было лягчэй, вось жа для большае пэўнасьцi экзамэну давялося пазнаць старую Маскву. Экзамэн прайшоў памысна, i восеньню таго ж году адбыўся таксама памысны ўступны экзамэн у Вiленскую каталiцкую духоўную сэмiнарыю.

У сэмiнарыi адначасна з навукаю Адам шмат чытаў кнiгаў з галiны фiлязофii, агульнае гiсторыi й гiсторыi Беларусi. Ягоныя сябры сэмiнарысты былi пераважна апалячаныя беларусы. Вось жа ўвайшоўшы ў курс сэмiнарыйнага жыцьця, паволi пачаў весьцi сыстэматычную ўсьведамляючую працу мiж сяброў, спачатку аднакурсьнiкаў, а потым i ў старэйшых курсах. Адны зь iх нясьмела прызнавалiся да беларускасьцi, iншыя не. Усэмiнарыi было нямала летувiсаў, якiя наагул да беларусаў адносiлiся спагадна.

У 1911 г., калi Адам быў ужо на другiм курсе, каля яго згуртавалася больш дзясятка сьведамых беларусаў. Цяпер можна было падумаць аб залегалiзаваньнi беларускага гуртка перад сэмiнарыйнымi ўладамi. Душою арганiзацыi быў Адам, i ён зьвярнуўся да рэктара ў гэтай справе. Рэктар спачатку меў некаторыя засьцярогi да гуртка, баючыся, каб беларускi рух не прынёс шкоды каталiцкай царкве, але калi пачуў ад Адама, што беларусы iмкнуцца да таго, каб зь беларускага адраджэньня была таксама карысьць i для каталiцызму, дык дазволiў на iснаваньне гуртка й беларускае бiблiятэчкi пры iм, але з умоваю, што кнiжкi, якiя будуць прыходзiць у бiблiятэчку, ён мусiць перш сам пераглянуць.

Праца беларускага гуртка ў сэмiнарыi хутка дала добрыя вынiкi. У штогоднiх вечарох перад запускамi зьявiлiся ў праграме беларускiя нумары; лiк сьведамых беларусаў мiж сэмiнарыстаў паволi ўзрастаў.

Па сканчэньнi сэмiнарыi Адам пастанавiў вучыцца далей. Восеньню 1914 г., не зважаючы на ваенны час, ён ужо быў у Пецярбурскай каталiцкай духоўнай акадэмii i там 28 сьнежня (па старому стылю) атрымаў сьвятарскае сьвячэньне.

У акадэмii й для навукi, i для рэлiгiйнае, i для нацыянальнае працы было вельмi шырокае поле. Тут ужо iснаваў беларускi гурток з багатаю бiблiятэкаю. Да таго была аграмадная акадэмiчная бiблiятэка. У Пецярбурскiм унiвэрсытэце быў беларускi студэнцкi гурток. Наагул беларуская калёнiя ў Пецярбур гу была даволi актыўная. Там у 1902 г. паўстала першая легальная беларуская арганiзацыя «Круг беларускае народнае прасьветы й культуры», там у 1906 г. зарганiзавалася першая беларуская выдавецкая суполка «Загляне сонца і ў наша аконца». Зусiмi гэтымi арганiзацыямi айцец Адам быў у вельмi блiзкай лучнасьцi i ў першыю чаргу зь пiянэрам беларускага адраджэн скага руху праф. Бранiславам Эпiмахам-Шыпiлам.

У акадэмiчным беларускiм гуртку айцец Адам адразу быў выбраны сакратаром, а ў 1916 г. старшынёю й займаў гэтае становiшча аж да сканчэньня акадэмii ў 1918 г. — апошняга году яе iснаваньня.

У акадэмii было два факультэты: дагматычна-бiблiйны й маральна-праўны. Айцец Адам студыяваў на другiм. Перад канцом студыяў, здаўшы ўсе экзамэны й залiкi, ён атрымаў ступень кандыдата кананiчнага права i быў узяўся за магiстарскую працу на тэму «Навука сьв. Тамаша Аквiната аб сям'i ў параўнаньнi з сучаснай тэорыяй аб вольнай любовi», але калi ўжо зрабiў самае важнае ў падрыхтоўчай навуковай працы, закiнуў зусiм далейшыя студыi свае магiстарскае працы й заняўся студыямi моваў i фiлязафiчных ды грамадзкiх праблемаў.

Ужо ў 1916 г. айцец Адам напiсаў колькi артыкулаў у газэты «Сьветач», «Дзяньнiца», а калi ў 1917 г. зьявiлася «Крынiца», ён навязаў зь яе рэдакцыяю блiзкае супрацоўнiцтва.

У траўнi 1917 г. заснавалася ў Петраградзе Беларуская Хрысьцiянская Дэмакратычная Злучнасьць, i айцец Адам адразу стаўся актыўным сябрам, а потым i фактычным яе кiраўнiком.

Год 1917 наагул вызначаецца вялiкiмi пераменамi. Пасьля Лютаўскае рэвалюцыi на ўсiм абшары былое Расейскае Iмпэрыi адбывалiся паважныя нацыянальныя й рэлiгiйныя рухi. Не зважаючы на тое, што ў тым часе празь Беларусь праходзiў ваенны фронт i цяжыла ваеннае становiшча, беларускi вызвольны нацыянальны й рэлiгiйны рух мацнеў з дня на дзень. У Менску 24—25 траўня 1917 г. адбыўся 1-ы зьезд беларускага каталiцкага духавенства, на якiм абмяркоўвалiся найбольш актуальныя пытаньнi беларускага рэлiгiйнага жыцьця. На гэтым зьезьдзе айцец Адам чытаў рэфэрат аб беларускiм руху й ягоных адносiнах да рэлiгiйнага жыцьця. Некаторыя жаданьнi, выказаныя на зьезьдзе, часткова пачалi ажыцьцяўляцца ў тым жа годзе. Магiлёўскi архiбiскуп дэ Роп у 1917 г. афiцыяльна дазволiў беларускiя казаньнi, i 21 ліпеня ў прысутнасьцi архiбiскупа айцец Адам меў першае казаньне па-беларуску ў Дзiсьне.

Вясною 1918 г. айцец Адам скончыў акадэмiчныя студыi й зь вялiкiмi клопатамi прабраўся на Беларусь, але, не дайшоўшы да Вiльнi, праз усю вясну й лета жыў у айца Шутовiча ў Барадзенiчах, гаворачы беларускiя казаньнi ў ваколiчных касьцёлах. Толькi восеньню 1918 г. зь вялiкiмi цяжкасьцямi яму ўдалося атрымаць ад нямецкiх акупацыйных уладаў дазвол прыехаць у Вiльню. У Вiленскiм бiскупстве тагачасныя польскiя кiраўнiкi сустрэлi яго непрыхiльна й хутка адправiлi ў польскую парахвiю (Драгiчын над Бугам). На шчасьце, у тым жа 1918 г. прыбыў у Вiльню Яго Эксцэленцыя Юры Матулевiч, якi дазволiў айцу Адаму вярнуцца ў Вiльню й заняцца грамадзкаю працаю.

Якраз калi айцец Адам зьявiўся ў Вiльнi, там адчынiўся ўнiвэрсытэт, i гэта выклiкала жаданьне дапоўнiць свае студыi. Ён прыватна яшчэ два гады наведваў праўны факультэт. Але на студыi яму заставалася вельмi мала часу, бо трэба было рэдагаваць «Крынiцу», удзельнiчаць у Камiтэце Помачы Ахвярам Вайны, выкладаць каталiцкую рэлiгiю ў Беларускай гiмназii. Восеньню 1921 г. распачалiся ў Вiльнi рэгулярныя набажэнствы для беларусаў-католiкаў, i айцец Адам штонядзелi гаварыў беларускiя казаньнi. У далейшым на ягоныя плечы ўзвальвалiся ўсё новыя й новыя абавязкi. Падчас першых выбараў у першы польскi сэйм 1922 г. айцец Адам быў выбраны беларускiм паслом. Тады баранiў беларускую справу ня толькi на сэймавай трыбуне, але таксама i ў кругох замежных дыпляматаў.

Праз сваю кiпучую дзейнасьць ужо ў той час айцец Адам здабыў такi вялiкi аўтарытэт, што калi ў 1924 г. менскiя беларусы распачалi стараньнi аб беларускiм каталiцкiм бiскупе, дык адразу зьвярнулiся да яго, каб згадзiўся быць кандыдатам на гэтае становiшча, але дзеля шматлiкiх прычынаў праект ня быў ажыцьцяўлёны.

Па сканчэньнi пасольскае кадэнцыi ў 1926 г. айцец Адам прысьвяцiў шмат увагi навукова-выдавецкай дзейнасьцi. Заснаваў у Вiльнi беларускую друкарню iмя Ф. Скарыны, якая сталася найбольш плодным цэнтрам беларускага друкаванага слова ў Заходняй Беларусi. Адтуль штогод выходзiла некалькi беларускiх кнiжак i там друкавалася некалькi беларускiх пэрыёдыкаў: «Хрысьцiянская думка» пад рэдакцыяй самога айца Адама, «Шлях моладзi» ад 1932 г., «Самапомач» ад 1935 г., «Калосьсе» ад 1937 г. Для матэрыяльнага забясьпечаньня беларускае рэлiгiйнае прэсы ў 1928 г. ён заснаваў Беларускае каталiцкае выдавецтва.

За сваю працу на беларускай нiве айцец Адам меў шмат прыкрасьцяў ад польскiх духоўных уладаў. У 1926 г. вiленскi архiбiскупскi пасад заняў Я. Э. Ялбжыкоўскi, ведамы з крайняга польскага шавiнiзму й варожасьцi да ўсяго беларускага. Ён часта заклiкаў да сябе айца Адама ды рабiў дакоры й пагрозы за ягоную дзейнасьць. Калi ж нiякiя пагрозы не зьмяншалi кiпучае працы айца Адама, тады 10 сьнежня 1928 г. архiбiскуп Ялбжыкоўскi забаранiў вернiкам свае дыяцэзіi належаць да Беларускае Хрысьцiянскае Дэмакратыi (БХД), чытаць «Беларускую Крынiцу» й асобным загадам забаранiў айцу Адаму супрацоўнiчаць у «Беларускай Крынiцы» й, ведама ж, належаць да БХД. Гэтая забарона мела на мэце скампрамэтаваць беларускi каталiцкi рух, але ў сапраўднасьцi скампрамэтавала самога архiбiскупа.

Калi польскi наступ на беларускi рух гвалтам зьменшваў поле беларускае культурнае й рэлiгiйнае дзейнасьцi, айцец Адам пачаў больш часу прысьвячаць навукова-публiцыстычнай дзейнасьцi. З-пад ягонага пяра выйшла каля дзьвюх тысяч артыкулаў у розных газэтах i часапiсах; ён напiсаў больш дзясятка ўступных разьдзелаў да розных кнiжак, якiя падрыхтаваў да выданьня, і выдаў 17 уласных кнiжак: «Беларуская мова ў школах Беларусi 17 i 18 стст.» (1928), «Родная мова ў сьвятынях» (1929), «Францiшак Багушэвiч, яго жыцьцё й творчасьць» (1930), «Вiтаўт Вялiкi й Беларусы» (1930), «Казiмір Сваяк; нарыс аб ягонай iдэалёгii» (1931), «Кастусь Калiноўскi, «Мужыцкая праўда» i iдэя незалежнасьцi Беларусi» (1937), «Праф. Бранiслаў Эпiмах-Шыпiла. Зь яго жыцьця i працы» (1935), «Да гiсторыi беларускага палiтычнага вызваленьня» (1935), «Зжыцьця i дзейнасьцi Казiміра Сваяка» (1936), «Магнушэўскi, Паўлюк Багрым, Баброўскi» (1937), «Божае слова на нядзелi i сьвяты» (1938), «Лекцыi i Эванэлii на нядзелi i сьвяты» (1938), «Мiхал Забэйда-Сумiцкi i беларуская народная песьня» (1938), «У гонар 950-годзьдзя хрышчэньня Беларусi» (1938), «Хрысьцiянства i Беларускi Народ» (1940), «Вучыся i малiся. Малiтаўнiчак» (1944).

У сваёй разнаякай працы айцец Адам зьвяртаў асаблiвую ўвагу на кантакты з прадстаўнiкамi тых народаў, якiя спрыялi беларусам.

З момантам, калi польскi супрацьбеларускi наступ прыняў формы вострага адмiнiстрацыйнага тэрору, 28 лістапада 1938 г. зьявiўся загад вiленскага ваяводы аб высяленьнi айца Адама Станкевiча разам з айцом Талочкам i iнжынэрам А. Клiмовiчам з прыгранiчнае паласы. Стаўшыся выгнанцам з роднага абшару, ён не пакiдае зусiм бацькаўшчыны, асяляецца ў Слонiме й, не зважаючы на востры палiцыйны надзор, прадаўжае сваю навуковую працу. Самое высяленьне толькi спачатку прыгнобiла айца Адама, але хутка яно сталася штуршком да больш упорыстае працы, бо й так папулярная ягоная асоба праз высяленьне сталася паўсюдна ведамаю й дарагою кожнаму сьведамаму беларусу; такое прызнаньне было яму вялiкаю маральнаю падтрымкаю. Таму ў процiвагу акту высяленьня беларусы ў Вiльнi заснавалi ў 1939 г. камiтэт для падрыхтоўкi ўрачыстага ўшанаваньня 25-годзьдзя ягонага сьвятарства. Ваенныя падзеi на некаторы час затрымалi працу камiтэту, але калi праз два тыднi ў верасьнi 1939 г. ад польскае ганарыстае ўлады не засталося й чэпалаху, айцец Адам вярнуўся ў кастрычнiку 1939 г. у Вiльню й там 14 студзеня 1940 г. беларускiя жанчыны падаравалi яму вышыты арнат i альбу, у якiх сам юбiляр адправiў урачыстую iмшу падзякi ў перапоўненым касьцёле сьв. Мiкалая. Таго ж дня адбылася акадэмiя на яго чэсьць з шматлiкiмi прамовамi беларускiх i iншанацыянальных прадстаўнiкоў. Вiленская беларуская, летувiская i польская прэса прысьвяцiлi яму спэцыяльныя артыкулы.

За кароткi час летувiскае ўлады ў Вiльнi айцец Адам зарганiзаваў беларускую дзяржаўную прагiмназiю й беларускую пачатковую школу. Беларускi арганiзацыйны рух на кароткi час быў аформiўся як Беларускi цэнтар ў Летуве, на старшыню выбралi айца Адама.

Калi 15 траўня 1940 г. бальшавiкi канчаткова апанавалi Вiльню, айцец Адам мусiў спынiць сваю грамадзкую працу, але калi ў наступным годзе Вiльню занялi немцы, ён зь неслабею чаю энэргiяю бярэцца аднаўляць разбураныя бальшавiкамi беларускiя iнстытуцыi, хоць i ў тых невялiкiх рамках, на якiя дазваляла акупацыйная ўлада. Дзякуючы ягоным стараньням была адноўленая ў Вiльнi Беларуская гiмназiя, і на пачатку 1944 г. ён змог яшчэ выдаць невялiкi малiтаўнiк для вучняў-каталiкоў. У лiпенi 1944 г. бальшавiкi зноў занялi Вiльню. Цяпер беларуская праца як у самой Вiльнi, так i ў Вiленшчыне была строга забароненая. Чырвоны тэрор пад прэтэкстам ваеннае навальнiцы пачаў вынiшчаць усё беларускае, у першую чаргу iнтэлiгенцыю, якая адважылася застацца на бацькаўшчыне. Як звычайна робяць злачынцы, усе свае крывавыя ўчынкi бальшавiкi прыкрывалi жудаснаю моўчанкаю. Весткi, якiя ў тым часе пранiкалi з бацькаўшчыны, былi няпэўныя й часам супярэчныя. Раз даходзiлi чуткi, што айцец Адам быў арыштаваны ў канцы лета 1944 г. i загiнуў у турме НКУС. Iншы раз паведамлялi, што ён працуе на парахвii ў Беласточчыне. Тады аўтар гэтых радкоў лiстоўна зьвярнуўся ў канцылярыю вiленскае мітраполii, якая мясьцiлася ў Беластоку, з запытань нем аб долi айца Адама Станкевiча. На лiст прыйшоў кароткi адказ ад 25 лютага 1948 г., што «айцец Адам Станкевiч далей прабывае ў Вiльнi». Як прабывае й што робiць — аб гэтым не казалася нi слова. Толькi нядаўна амаль адначасна зьявiлiся дзьве весткi, што айцец Адам два гады таму быў арыштаваны й высланы ў канцэнтрацыйны лягер, а другая вестка, больш сумная (хоць i не зусiм пэўная), што ён памёр на Салавецкiх абтоках у канцы 1955 г.

Сьмерць айца Адама Станкевiча ёсьць вельмi вялiкаю стратаю для беларускага народу, i ў сёньняшнiх умовах тым больш балючая, што нават немагчыма хоць у дробнай часьцi злажыць яму тую пашану, на якую ён заслужыў. Праўда, праз усё сваё жыцьцё ён не шукаў сабе анi славы, анi почасьцяў; аддаўшы раз i назаўсёды ўсяго сябе на ахвярную службу для збаўленьня людзкiх душ, ён у першую чаргу ахвяроўваў сябе штодня ў сьвятой Службе Божай за родны беларускi народ, а ў сваёй неўсыпушчай дзейнасьцi рабiў усё, што толькi было ў яго сiлах i магчымасьцях, каб прычынiцца да лепшае будучынi свайго народу.

Айцец Антонi Неманцэвiч

Нарадзiўся Антон Неманцэвiч 8 лютага 1893 г. у Сакольскiм павеце на Беласточчыне (па іншых звестках, у Санкт-Пецяр бургу. — Рэд.). Атрымаўшы першую асьвету ў Саколцы, а потым у Вiленскай каталiцкай духоўнай сэмiнарыi, ён уступiў у 1914 г. у Пецярбурскую духоўную каталiцкую акадэмiю. Яшчэ студэнтам атрымаў ён сьвятарскiя сьвячэньнi ў 1915 г. Адначасна з абавязваючаю навукаю ў акадэмii ён цiкавiўся гiсторыяй Беларусi й асаблiва гiсторыяй вунiяцкай царквы. Аб вынiках сваiх досьледаў ён чытаў рэфэрат для сяброў беларускага гуртка й гуртка беларускай народнай асьветы, якiм кiраваў Б. Эпiмах-Шыпiла.

Акадэмiчныя студыi айцец Антонi закончыў у апошнi год iснаваньня акадэмii — у 1918 г. і адразу распачаў душпастырс кую працу ў Петраградзе як вiкары парахвii сьв. Кацярыны, але неўзабаве быў назначаны парахам у Колпiна каля Петраграду. 23 красавiка 1919 г. а. Антонi першы раз трапiў у савецкую турму. Тады католiкi зь Петраграду зрабiлi аграмадную манiфэстацыю каля касьцёлу сьв. Кацярыны, дамагаючыся вызваленьня нядаўна арыштаванага магiлёўскага архiбiскупа Цэпляка. Пасьля манiфэстацыi вернiкi пайшлi ў касьцёл на вячэрню, а чэкiсты, якiя прыглядалiся да манiфэстантаў з вулiцы, уварвалiся ў касьцёл i намагалiся спынiць богаслужэньне. Гэтая спроба не ўдалася, i яны мусiлi выйсьцi з касьцёлу й чакаць на вулiцы. Калi служба скончылася й вернiкi пачалi выходзiць, чэкiсты пры выхадзе кантралявалi пашпарты й арыштоўвалi ўсiх тых, хто iм падаваўся больш дзейным. Мiж арыштаванымi быў i айцец Неманцэвiч. Прысуд яму быў 6 месяцаў турмы, якiя ён адбываў спачатку ў петраградзкай турме, а потым у маскоўскай.

Падчас свайго кароткага прабываньня ў Маскве айцец Антонi быў назначаны вiкарыем мiжнароднае каталiцкае парахвii апосталаў Пятра й Паўла. Там жа ў Маскве ён зьбiраў беларусаў i гаварыў да iх казаньнi па-беларуску. На адным з такiх казаньняў прысутнiчала жонка расейскага ўсходне-каталiцкага сьвятара айца Абрыкосава й потым пiсала ў Рым да Валконскае, што ён гаварыў «на ломаном русском языке». Дзеля сваёй актыўнасьцi ў Маскве а. Неманцэвiч быў пад заўсёдным наглядам савецкiх агентаў. Летам 1923 г. ён быў зноў арыштаваны й прабыў за кратамi ажно да пачатку 1925 г., калi быў вывезены ў Польшчу ў форме вымены на палiтычных вязьняў. Але ў гэтай краiне ён затрымаўся ненадоўга, бо ў тым самым 1925 г. выехаў у Рым для студый ва Ўсходнiм інстытуце, дзе здабыў тытул доктара тэалёгii. Навуковую дысэртацыю напiсаў на тэму «Бальшавiцкае заканадаўства адносна рэлiгiйнага й маральнага ўзгадаваньня дзяцей у параўнаньнi да Божага, натуральнага й аб'яўленага права». Абарона дысэртацыi адбылася 2 лiпеня 1927 г.

Падчас сваiх студый у Рыме айцец Неманцэвiч пазнаёмiўся блiжэй з айцамi езуiтамi, якiя кiравалi Ўсходнiм інстытутам. Якраз тады ў інстытуце былi частыя гутаркi аб Беларусi, бо ад 1924 г. езуiты мелi ў Альбэртыне ўсходне-каталiцкую пляцоўку й навiцыят. Вярнуўшыся з Рыму, айцец Неманцэвiч актыўна ўключаецца ў вунiйную працу й 13 верасьня 1929 г. уступае ў езуiцкi навiцыят у Альбэртыне ўва ўсходнiм абрадзе.

Ужо ў навiцыяце айцец Неманцэвiч вучыць чужанецкiх сьвятароў беларускае мовы. Пасьля адбыцьця навiцыяту ён назначаны парахам усходне-каталiцкае парахвii ў Альбэртыне й рэдактарам беларускага рэлiгiйнага часапiсу «Да злучэньня», першы нумар якога выйшаў у студзенi 1932 г.

Дзеля актыўнага ўдзелу ў вунiйнай працы айца Неманцэвiча запрасiлi прачытаць рэфэрат на Трэцяй вунiйнай канфэрэнцыi ў Пiнску ў 1932 г., але пару дзён перад адкрыцьцём канфэрэнцыi яму было загадана ператлумачыць рэфэрат зь беларускае мовы на польскую. Абураны гэтым фактам, айцец Неманцэвiч адмаўляецца ад удзелу ў наступных канфэрэнцыях. Як пакараньне за беларускасьць у 1933 г. яго пераводзяць з Альбэртына ў недалёкiя Сынкавiчы на становiшча параха, а на наступны год— у Дубно, на пасаду прафэсара пастырскае тэалёгii ў тамтэйшай Папскай сэмiнарыi. Тым часам умовы вунiйнае працы станавілiся ўсё цяжэйшымi. Ад 1932 г. на абшары Заходняе Беларусi не адчынена нiводнае новае вунiйнае пляцоўкi, некаторыя нават былi зачыненыя, у 1938 г. быў спынены друк часапiсу «Да злучэньня». Нацiск польскае адмiнiстрацыi быў такi моцны, што аднойчы апостальскi нунцый заявiў: «На абшарах усходнiх крэсаў пануе стан рэлiгiйнага перасьледу».

Айцец Неманцэвiч пераносiць сваю дзейнасьць у тыя месцы, дзе яна яшчэ была не зусiм абмежаваная. На пачатку 1939 г. ён арганiзуе ў Варшаве выданьне новага часапiсу «Злучэньне». У гэтай працы яму дапамагалi беларускiя студэнты — трэба заўважыць, што па веравызнаньню яны былi амаль усе праваслаўныя. Выхад часапiсу спынiла Другая сусьветная вайна.

I так цяжкая праца на рэлiгiйнай нiве сталася яшчэ цяжэйшаю пачынаючы ад верасьня 1939 г., калi Заходняя Беларусь увайшла ў склад БССР. Але i ў гэтых цяжкiх умовах айцец Неманцэвiч не спыняў сваёй дзейнасьцi. У тым часе, карыста ючыся зь зьмены ўлады, львоўскi грэка-каталiцкi мітрапалiт Андрэй Шэптыцкi скарыстаў з сваiх паўнамоцтваў, якiя меў яшчэ з 18 лютага 1908 г. ад папы Пiя Х, і ўтварыў 9 кастрычнiка 1939 г. чатыры ўсходне-каталiцкiя экзархаты на абшары былое Расейскае Iмпэрыi, у тым лiку Беларускi экзархат, назначаючы айца Антона Неманцэвiча экзархам.

Гэтае новае становiшча было спалучанае ня толькi зь вялiкiмi цяжкасьцямi, але вымагала таксама заўсёднае гатоўнасьцi да найбольшых ахвяраў, бо экзархаты тварылiся ў вялiкiм сакрэце. Дзеля гэтага на ўсякi выпадак айцец Неманцэвiч назначыў сабе двух намесьнiкаў i адбыў зь iмi кароткую нараду. Адбылося гэта 20 чэрвеня 1940 г. у адной з усходне-каталiцкiх парахвiяў.

Падчас першых крокаў свае працы ўсе нованазначаныя экзархi пераканалiся ў неабходнасьцi неадкладнага вырашэнь ня шматлiкiх кананiчных i практычных пытаньняў. З гэтаю мэтаю ў Львове адбылiся два саборы экзархаў: першы ў верасьнi 1940 г., а другi ў чэрвенi 1941 г. На другiм саборы айцец Неманцэвiч быў ужо не адзiн, а са сваiмi намесьнiкамi. Пастановы тых сабораў папа Пiй ХII зацьвердзiў 22 кастрычнiка 1942 г.

Калi ў чэрвенi 1941 г. Беларусь i Ўкраiну занялi немцы, украiнскi й валынскi экзархi выйшлi з укрыцьця й пачалi разгортваць сваю дзейнасьць. Даведаўшыся аб гэтым, айцец Неманцэвiч таксама распачаў стараньнi перад нямецкiмi акупацыйнымi ўладамi аб легалiзацыi Беларускага экзархату. Ён выслаў лiст у Менск 3 студзеня 1942 г. Генэральны камiсар Беларусi, хоць i неахвотна, але ў сакавiку таго ж году выдаў дазвол экзарху на легальную дзейнасьць. Тады айцец Неманцэвiч зьвярнуўся да Вiленскага, Палескага й Падляскага бiскупаў у справе пераняцьця кiраўнiцтва над усходне-каталiцкiмi парахвiямi; зь Вiльнi й Пiнску хутка атрымаў прыхiльныя адказы, а ў Падляскай дыяцэзіi ад 1939 г. бiскупа не было, таму справа тамтэйшых парахвiяў засталася нявырашанай.

На парадку дня дзейнасьцi экзархату стаялi такiя важныя пытаньнi, як арганiзацыя духоўнае сэмiнарыi, духоўнае кансысторыi, друкаваньне богаслужэбных кнiгаў i рэлiгiйнае лiтаратуры. Але для вырашэньня гэтых пытаньняў не хапала адпаведных кадраў.

Аб iснаваньнi Беларускага Ўсходне-Каталiцкага Экзархату падаў да агульнага ведама айцец Неманцэвiч сваiм пастырскiм лiстом на Вялiкдзень 5 красавiка 1942 г. У гэтым лiсьце ён зьвяртаўся да ўсяго беларускага народу. Вестку аб утварэньнi экзархату падала да агульнага ведама таксама «Баранавiцкая газэта», а зь яе перадрукавала нават бэрлiнская беларуская газэта «Ранiца», падаючы кароткiя весткi аб асобе айца Неманцэвiча й аб тым, што ў экзархаце ўрадаваю моваю ёсьць беларуская мова. Дзеля нястачы духавенства ўсю арганiзацыйную працу выконваў сам айцец Неманцэвiч. Гэта змушала яго да частых падарожжаў, але якраз перамяшчэньне для неваенных асобаў было вельмi абмежаванае, таму прыходзiлася карыстацца толькi прынагоднымi магчымасьцямi выездаў.

У 1942 г. у Слонiме пачалiся расстрэлы каталiцкага духавенства. На жаль, i супраць айца Неманцэвiча распачалiся iнтрыгi й даносы з боку польскiх i расейскiх сьвятароў, а таксама некаторых беларускiх праваслаўных дзеячаў. Гэтая акалiчнасьць змушала быць больш асьцярожным у сваёй дзейнасьцi, але айцец Неманцэвiч не спыняў сваёй працы. Ён заснаваў Апостальства Малiтвы за Беларусь, да якога спачатку належалi толькi сьвятары, а потым далучылiся й сьвецкiя. Айцец Неманцэвiч зьбiраў сясьцёр скрытак, якiя жадалi б працаваць у беларускiх сiрацiнцах.

У чэрвенi 1942 г. айцец Неманцэвiч па справах экзархату мусiў зьезьдзiць у Львоў да мiтрапалiта Шэптыцкага. Падарожжа трывала два тыднi, але не прынесла нiчога суцяшальнага, бо ў Львова кантакт з Рымам быў толькi прынагодны й толькi аднабочны, бо на лiсты, што дасылалiся ў Рым, не было адказаў. Зь iншых экзархатаў таксама былi адно сумныя весткi: украiнскi экзарх быў вымушаны пакiнуць Кiеў, а дзейнасьць мiтрапалiта была моцна абмежаваная.

4 лiпеня 1942 г. перад брамаю Альбэртынскага манастыра спынiлася аўта з гестапаўцамi. Яны «прасiлi» айца Неманцэвiча паехаць зь iмi ў Слонiм, пры тым яму не дазволена было ўзяць з сабою нiякiх рэчаў: маўляў, яго клiчуць толькi для некаторых выясьненьняў. З Слонiму экзарха адразу перавезьлi ў Баранавiчы. Але й тут ён пабыў толькi адзiн дзень i быў адпраўлены ў Менск, дзе таксама заставаўся непрацяглы час (толькi аднойчы ў турме ўзялi пасылку на ягонае iмя).

З боку сьвецкiх i рэлiгiйных дзеячаў рабiлася шмат старань няў вызвалiць айца Неманцэвiча. Нават некаторыя высокапас таўленыя нямецкiя афiцэры ўзялiся дапамагчы: у верасьнi 1942 г. адзiн палкоўнiк зь нямецкае Галоўнае ваеннае кватэры, будучы ў Баранавiчах, запэўнiваў намесьнiка экзарха, што айцец Неманцэвiч будзе хутка вызвалены.

Але замест абяцанага вызваленьня экзарха гестапа прысьпешаным тэмпам праводзiла поўную лiквiдацыю экзархату. Калi напрыканцы верасьня таго ж году зьявiўся ў Альбэртыне другi намесьнiк экзарха, каб прынамсi часова абслугоўваць тамтэйшую парахвiю, у слонiмскiм гэбiтскамiсарыяце яму было загадана неадкладна вярнуцца, а за невыкананьне загаду недвухсэнсоўна пагражалi пакараньнем. Праз некалькi тыдняў значная частка альбэртынскiх парахвiянаў была вывезеная ў Нямеччыну, а сьвятыня зачыненая.

Дзе й як загiнуў айцец Неманцэвiч, да гэтага часу не ўдалося атрымаць пэўных зьвестак, хоць у гэтым кiрунку было зроблена нямала. У 1943 г. мiтрапалiт Шэптыцкi афiцыйна зьвяртаўся да кампэтэнтных установаў з запытаньнем аб лёсе экзарха. У лiстападзе 1943 г. атрымаў афiцыяльны адказ з Галоўнае кватэры бясьпекi ў Бэрлiне, што айцец Неманцэвiч памёр на плямiсты тыф у пачатку 1943 г., а нямецкi бiскуп Гэнрык Вiнкэн, якi быў пасрэднiкам мiж нямецкiмi бiскупамi i ўрадам, з тае ж установы атрымаў адказ на некалькi месяцаў пазьней, што айцец Неманцэвiч памёр на тыф пры канцы 1942 г.

Ад часу беларускага адраджэнскага рэлiгiйнага жыцьця айцец Неманцэвiч быў першым беларускiм сьвятаром, якi ўвайшоў у шэрагi каталiцкае гіерархii й на гэтым становiшчы выявiў сваю велiч i бязьмежную любоў да беларускага народу й да канца выканаў свой абавязак ды завяршыў сваё жыцьцё найболь шым выявам любовi, бо аддаў сваё жыцьцё за сваiх вернiкаў i за беларускi народ.

Тамаш Трызна

Мiж малаведамых, але вельмi ахвярных беларускiх сьвецкiх рэлiгiйных дзеячаў ёсьць ўся сям'я Тамаша Трызны з Жодзiшкаў Смаргонскага павету. Тамаш Трызна паходзiў з старое беларускае шляхоцкае сям'i. Ягоныя прадзеды бралi актыўны ўдзел у дзяржаўным жыцьці Вялiкага Княства Лiтоўскага. Ужо з маладых гадоў Тамаш стаўся актыўным беларускiм дзеячам i належаў да Беларускае Хрысьцiянскае Дэмакратыi.

Калi ў 1924 г. у Жодзiшкi быў назначаны парахам ксёндз Гадлеўскi, дык для яго Тамаш Трызна быў добрым арганiстам, супрацоўнiкам i нават шчырым прыяцелем. Пад ягоным кiраўнiцтвам хор выконваў ня толькi лiтургiчныя, але й беларускiя рэлiгiйныя песьнi. Калi потым на месца ксяндза Гадлеўскага вiленская духоўная ўлада прыслала ксяндза-паляка, Тамаш разам з большасьцю жыхароў застаўся верным сваiм нацыянальным iдэалам. Такую ж паставу ён цьвёрда захоўваў i ў часе Другое сусьветнае вайны.

У 1943 г. на Жодзiшкi напаў партызанскi аддзел пад кiраўнiцтвам Дубаневiча, якi вымардаваў усю сям'ю Трызны, хоць яны нiколi супраць партызанаў не выступалi, не вялi анiякай антысавецкай дзейнасьцi. Вiдаць, для партызанаў было злачынствам ужо тое, што Тамаш Трызна быў сьведамым беларусам-католiкам.

Адольф Клiмовiч

На беларускай рэлiгiйнай нiве значны сьлед сваёю ахвярнаю працаю пакiнулi ня толькi сьвятары, але й сьвецкiя дзеячы. Перад Другою сусьветнаю вайною ў Заходняй Беларусi было шырока ведамае iмя iнжынэра Адольфа Клiмовiча.

Нарадзiўся Адольф Клiмовiч 5 траўня 1900 г. у сялянскай сям'i каля Сьвянцянаў. Па сканчэньнi сярэдняе школы ў Вiльнi ён паехаў у Прагу-Чэскую, бо якраз у тым часе чэскi ўрад прызнаў вялiкую колькасьць стыпэндыяў для беларусаў i ўкраiнцаў. Тут ён студыяваў земляробства ў сельскагаспадарчай акадэмii ў Падэбрадах. Ужо будучы студэнтам, ён актыўна супрацоўнiчаў зь беларускiмi незалежнiцкiмi й рэлiгiйнымi арганiзацыямi, дасылаў матэрыялы ў беларускiя газэты й часапiсы, трымаў лучнасьць зь беларускiмi незалежнiцкiмi дзеячамi. Ён быў таксама актыўным сябрам Беларускага Студэнцкага Згуртаваньня ў Чэхаславаччыне й належаў да iнiцыятараў стварэньня цэнтральнае беларускае студэнцкае арганiзацыi — Аб'яднаньня Беларускiх Студэнцкiх Арганiзацыяў (АБСА), у склад якое ўвайшлi студэнты зь Вiльнi, Варшавы, Прагi. А. Клiмовiч быў першым старшынёй гэтае арганiзацыi; ён жа па-француску выдаў бюлетэнь АБСА для iнфармацыi Мiжнароднага Студэнцкага Кангрэсу.

Закончыўшы студыi ў сельскагаспадарчай акадэмii з тытулам iнжынэра-агранома, А. Клiмовiч вярнуўся ў Вiльню каля 1926 г. і далучыўся да працы беларускiх арганiзацыяў: стаўся сябрам Беларускае Хрысьцiянскае Дэмакратыi. Ён стаецца правай рукою ксяндза Адама Станкевiча, належыць да ўправы Беларускага інстытуту гаспадаркi й культуры й да ўправы Беларускага Нацыянальнага Камiтэту ў Вiльнi, пачынае выдаваць сельскагаспадарчы й каапэратыўны месячны часапiс «Самапо мач», пiша артыкулы ў «Беларускую крынiцу», у «Хрысьцiян скую думку», якую ад 1928 г. рэдагаваў ксёндз Станкевiч. Пасьля сьмерцi арганiста пры касьцёле Сьв. Мiкалая Альбiна Стэповiча пераймае кiраўнiцтва беларускага касьцёльнага хору. Наагул у тым часе не было нiводнае беларускае культурнае й рэлiгiйнае дзейнасьцi ў Заходняй Беларусi, у якой бы ня браў удзел у Клiмовiч.

У апошнiя пару перадваенных гадоў акупацыйная польская ўлада ўзьняла востры паход супраць усяго беларускага. На падставе абвiнавачваньня ў супрацоўнiцтве з камунiстамi 28 лiстапада 1938 г. польскія ўлады выслалi зь Вiльнi ксяндзоў Адама Станкевiча, Уладыслава Талочку, а зь iмi А. Клiмовiча. Але й на гэтым улады не спынiлiся: перад самаю вайною яго выслалi ў канцэнтрацыйны лягер у Картускую Бярозу. На шчасьце, гэта трывала нядоўга.

Калi нямецкiя войскi акупавалi Беларусь, Клiмовiч вярнуўся ў Вiльню, але падобна як ксёндз Станкевiч, не ішоў у нiякае супрацоўнiцтва зь нямецкаю ўладаю. Але ў Вiленшчыне й асаблiва ў Лiдчыне адразу пайшлi на супрацоўнiцтва зь немцамi былыя польскiя ўрадоўцы, якiя пры дапамозе акупацыйных войскаў пачалi вынiшчаць сьведамых беларусаў. Становiшча было трагiчнае. Каб ратаваць ад вынiшчэньня беларускi актыў, вiленскiя беларусы зарганiзавалi Беларускi камiтэт. На просьбу камiтэту Клiмовiч згадзiўся паехаць у Лiду працаваць перакладчыкам, бо добра ведаў нямецкую мову. I сапраўды, ён шмат каго выратаваў, але за гэта з прыходам савецкiх войскаў быў асуджаны на 25 гадоў катаржных работ. Пасьля звальненьня зь лягеру ён працаваў арганiстам у ксяндза Вiктара Шутовiча ў Барысаве. А па сьмерцi ксяндза Шутовiча прыехаў у Вiльню да свае сям'i й працаваў тут да самай сьмерцi арганiстам пры касьцёле на Зьвярынцы.

Летувiскiя ксяндзы, якiя адпраўлялi хаўтуры, казалi: Адольф Клiмовiч адышоў з гэтага сьвету ў стане Божае ласкi.

Станiслаў Грынкевiч

Доктар мэдыцыны Станiслаў Грынкевiч (старэйшы) нарадзiўся ў 1901 г. у Сакольшчыне ў сялянскай сям'i, зь якое выйшаў ведамы беларускi рэлiгiйны дзеяч ксёндз Францiшак Грынкевiч (1884—1933), дзядзька Станiслава. Праўдападобна, пад уплывам дзядзькi Станiслаў, скончыўшы гiмназію, уступiў у Вiленскую каталiцкую духоўную сэмiнарыю. Закончыў яе вельмi добра, але на ксяндза ня высьвецiўся. Аб прычынах, чаму так сталася, у яго нiколi не пыталiся нават ягоныя прыяцелi, але яны здагадвалiся, што прычынаю была непрыязная для беларускасьцi атмасфэра клеру й прафэсараў сэмiнарыi.

Зрокшыся сьвятарства, Станiслаў уступiў на мэдыцынскi факультэт Вiленскага ўнiвэрсытэту, а пасьля спэцыялiзаваўся ў галiне псыхiятрыi й нэўралёгii. У сваёй фаховай практыцы ён паказаў сябе вельмi здольным лекарам. Працаваў спачатку ў прыходнi, а пасьля ў шпiталі для псыхiчна хворых у Харошчы каля Беластоку. Сваю лекарскую працу ён спалучаў зь беларускаю рэлiгiйнаю й грамадзкаю працаю, часта пiсаў на рэлiгiйныя тэмы, рабiў пераклады ведамых рэлiгiйных твораў, сярод якiх асаблiва заслугоўвае на ўвагу пераклад твору сусьветнае славы Тамаша Кэмпiйскага «Сьледам за Хрыстом».

На трэцi дзень пасьля заняцьця Вiльнi савецкiмi войскамi да Грынкевiчаў зьявiлася ўзброеная контрразьведка й арыштавала Станiслава ды завезла яго ў Менск.

Далейшы ягоны лёс невядомы. Неафiцыйна кружылi пагалоскi, што нiбыта памёр ён ад дызэнтэрыi. Але нават ягоная жонка ня ведала даты сьмерцi мужа.

Айцец Леў Гарошка

Праз навальніцы й нягоды

Апынуўшыся на Захадзе, часта прыходзіцца сьцьвярджаць павучальны для нас, беларусаў, факт: ува ўсіх заходнеэўра пэйскіх краінах недзе зафіксаваныя ўсе падзеі з усіх галінаў іхнага жыцьця. Ня толькі падзеі агульнанацыянальнага значань ня, але нават дробныя местачковыя, а часам і вясковыя недзе запісаныя, захаваныя, каб не загінулі. Таму ня дзіва, што гэтыя народы й самі добра ведаюць сваё мінулае і іншыя аб іх шмат ведаюць.

У нас жа найчасьцей зь незалежных ад нас прычынаў паважная частка нашага мінулага пайшла ў забыцьцё. На жаль, тое самае дзеецца й сёньня, і цяпер ужо з залежных ад нас прычынаў. За апошнія дзясяткі гадоў адышло на той сьвет нямала людзей, якія былі ў першых радох беларускага грамадзкага й рэлігійнага жыцьця і з сваёю сьмерцю забралі з сабою шмат важных зьвестак. У сучасны момант, калі беларускую гісторыю і ўвесь беларускі адраджэнскі рух нашыя суседзі стараюцца прадстаўляць тэндэнцыйна, а часта зусім фальшыва, жывое слова аб тых падзеях можа мець аграмаднае значаньне.

Мне давялося быць сьведкам, а часам і ўдзельнікам шматлікіх падзеяў, аб якіх захавалася мала пісаных дакумэн таў, таму й сьвярбіць рука, каб апісаць тое, што яшчэ захавала ся ў памяці з нашага грамадзкага й рэлігійнага жыцьця разам з асабістымі перажываньнямі.

Маё дзяцінства і юнацтва праходзілі ў часе Першае сусьвет нае вайны. Давялося бачыць на абшары Беларусі царскую расейскую армію, нямецкую армію, сьледам за тым польскіх легіянэраў і бальшавікоў; давялося наслухацца сьвісту куляў і выцьця снарадаў, але на тыя падзеі я глядзеў дзіцячымі вачыма ды мала што бачыў далей свае роднае вёскі над Вушаю. Таму пачну мае ўспаміны з таго часу, калі я ўжо мог глядзець паважней на ўсе падзеі з асабістага й грамадзкага жыцьця.

Мне найлепш ведамы перадваенны пэрыяд вунійнае працы на Беларусі ад 1937 г. Ад гэтага часу я сам прымаў актыўны ўдзел у гэтай працы або быў навочным сьведкам. На ўсходняй часьці Беларусі, якая ад 1919 г. належала да Савецкага Саюзу і ўтварала так званую БССР, ніякай працы ў гэтым кірунку не было, бо там агулам адносіны да рэлігіі былі такія, што ўжо да 1939 г. былі пазачыняныя ўсе цэрквы й касьцёлы.

У Заходняй Беларусі, якая належала да Польшчы, сяк-так магчымыя ўмовы для разьвіцьця вуніі былі ў 1924—1928 гг. толькі на пачатковай стадыі дзякуючы прыхільнасьці такіх людзей, як біскуп Лазінскі. У далейшым вунійная праца мела столькі цяжкасьцей і перашкодаў, што, гаворачы аб вунійнай працы на Беларусі, ні аб чым іншым, як аб цяжкасьцях, і гаварыць нельга. Усяго тыя вуніяцкія парафіі, якія паўсталі ў тым першым пэрыядзе, ператрывалі да вайны, новых амаль не паўстала.

Цяжкасьці вунійнае працы былі наступныя:

— непрыхільнае становішча польскага рыма-каталіцкага духавенства;

— варожая пастава польскага ўраду;

— варожая прапаганда праваслаўнага духавенства.

Найтрагічнейшым для вуніі быў той факт, што праўна яна палягала тым людзям, якія яе ненавідзелі, — польскім біскупам і дэканам. Для разьвіцьця вуніі яны не рабілі нічога, але затое ўсякімі спосабамі стараліся спыніць яе разьвіцьцё.

Вось факты.

Калі я быў яшчэ студэнтам, жадаючы працаваць для вуніі на Беларусі, зьвярнуўся да віленскага мітрапаліта Р. Ялбжыкоўскага, дзе было найменш вуніяцкіх парафій; на маё зьдзіўленьне я даведаўся, што там больш і не патрэбна. «Я маю досыць вуніяцкага духавенства», — сказаў сам мітрапаліт. Просьбы праваслаўных сьвятароў і цэлых парафій прыняць вунію з розных меркаваньняў адкідаліся.

У Пінскай дыяцэзіі, калі там стаўся ардынарыем біскуп К.Букраба, зрабілася іншая практыка спыняць пашырэньне вуніі. Калі туды прыходзілі заявы з жаданьнем пераходу на вунію, дык у такую вёску высылаўся лацінскі ксёндз, каб намовіць людзей адразу прыняць рыма-каталіцтва. Звычайна на гэта не згаджаліся, і таму іхныя просьбы прыняць вунію адкідаліся як «няшчырыя». Такія факты ведамы мне у в. Жоўтынь і іншых на Палесьсі.

У Папскай сэмінарыі у Дубне нацыянальныя адносіны былі такія ненармальныя, што клерыкам забаранялася аб іх расказваць навонках. Уступ у сэмінарыю для беларусаў быў вельмі ўтруднены, бо толькі той мог быць прыняты, хто меў ад якогась ардынарыя пісьмовае пацьверджаньне, што будзе прыняты на працу. У Пінскай дыяцэзіі так стараліся разьмясьціць сьвятароў, каб беларус абслугоўваў украінцаў, а ўкраінец — беларусаў.

Асабліва кідалася ў вочы няроўнае матар'яльнае становіш ча вуніяцкага й лацінскага духавенства. Пінскі біскуп Букраба ў 1937 г. толькі для асабістых прагулак купіў люксусовую лодку за 10 тысяч злотых, у 1938 г. перабудаваў і так раскошны палац за 40 тысяч злотых, а ў вуніяцкіх цэрквах часта не было за што направіць дах, хоць гэта каштавала ўсяго 100 ці 200 злотых. Для вуніятаў гэткае становішча было тым больш крыўдным, што біскупы мелі гэткія сумы ад польскага ўраду за колішнія паўвуніяцкія маёмасьці.

Калі я пасьля двухразовае пісьмовае просьбы асабіста прыехаў да біскупа Букрабы ў справе дазволу на выклады рэлігіі ў школах, а таксама для выясьненьня ненармальных адносінаў суседніх польскіх парафій і абароны ад паліцыі, якая прыдзіра лася да кожнай дробязі й складала пратаколы, дык замест помачы атрымаў загад сядзець ціха. Калі я сказаў, што аб гэтым напішу ў нунцыятуру ў Варшаву, дык мне біскуп загразіў царкоўнымі карамі. І толькі мая заўвага, што калісьці апосталы ў такім выпадку адказалі: «нам належыць больш слухаць Бога, а не людзей» — і не зьлякаліся прыняць кару, крыху апамятала біскупа.

Не без прычыны інструкцыю Апостальскага Пасаду 1937 г. аб вунійнай працы ў дыяцэзіяльных часапісах надрукавалі толькі ў 1938 г., аднак у практыцы трымацца яе аніяк не хацелі. Польскі ўрад праз сваё Міністэрства асьветы й рэлігійнага веравызнаньня да вуніі адносіўся ня толькі непрыхільна, але ўпрост варожа. Аб гэтым некаторыя высокапастаўленыя ўрадоўцы ў міністэрстве гаварылі зусім яўна, указваючы на той факт, што вунія як каталіцкае веравызнаньне ня можа быць давольнаю прыладаю іхнае рэлігійнае палітыкі бязь ведама Апостальскага Пасаду, да таго паважна баяліся, што вунія можа стацца беларускаю нацыянальнаю вераю. Польскі ўрад ахвотней хацеў мець дачыненьні з праваслаўнаю царквою, бо выкарыстоўваў яе слабасьць, зусім падпарадкаваў яе для сваіх палітычных мэтаў. Варшаўскі мітрапаліт Дыянісій, галава праваслаўнае царквы ў Польшчы, да гэтага надаваўся як найлепш.

Прыкладаў варожае дзейнасьці польскага ўраду да вуніі можна прывесьці безьліч. Думаю, што Апостальскі Пасад мае пра гэта адпаведныя справаздачы ад біскупа Чарнецкага.

Для прыкладу падаю некалькі фактаў з майго жыцьця. Асабліва стараўся зьнішчыць вунію палескі ваявода Костэк-Бэрнацкі, які ўславіўся на ўсю Польшчу з таго, што выбудаваў для палітычных вязьняў канцэнтрацыйны лягер, што не ўступаў нямецкім лягерам Дахау, Бухэнвальд, Аўшвіц. Ён загадаў паліцыі закрыць новапабудаваную вуніяцкую царкву ва Ўгрынічах каля Любяшова (місія айцоў капуцынаў). Ён жа выселіў з Палесься айцоў капуцынаў-галяндцаў з айцом Кірылам ван Тэрнэзіюсам на чале. Малую сэмінарыю для будучых сьвятароў усходняга абраду ў Любяшове ён загадаў перанесьці на польскую этнаграфічную тэрыторыю. Яе перанесьлі ў Ломжу, але й там у хуткім часе мусілі зусім зьліквідаваць. Над кожным вуніяцкім сьвятаром ён устанавіў суровы паліцыйны надзор, як аб гэтым дакладна апавядаў сам камэндант паліцыі з Маларыты (Палесьсе) пасьля развалу Польшчы ў 1939 г.

Сёстры Найсьвяцейшага Сэрца Хрыстова, па нацыяналь насьці полькі, якія памагалі ў вунійнай працы айцам капуцынам у Любяшове, мелі ад паліцыі столькі непрыемнасьцяў, што іхная настаяцелька Ганна Бульбот у гутарцы з старастам з Камень-Кашырска даслоўна казала: «Маю ўражаньне, што мы жывем не ў каталіцкай Польшчы, але хіба ў бальшавіцкай бязбожнай Расеі».

Хто не згаджаўся па-польску выкладаць рэлігію ў школе, таму зусім забаранялі навучаць дзяцей у школе. Я належаў да тых сьвятароў, якія ня мелі дазволу на навуку рэлігіі ў школе. Калі я ўсё ж стараўся навучаць дзяцей у сябе або ў хатах іхных бацькоў, дык ад паліцыі ня меў праходу. Паліцыя старалася даведацца вызначаны час і месца навукі, пільнавала дзяцей, пераймала іх па дарозе і адпраўляла назад дамоў. У Століне я катэхізаваў дзяцей у магільнай капліцы, на самых могілках, у лесе і ў збожжы, разьдзяліўшы ўсіх дзяцей на некалькі групаў. Трэба было штодзённа праходзіць пешкі некалькі дзясяткаў кілямэтраў, унікаючы спатканьня з паліцыяю.

Каб маральна й матар'яльна зламаць вуніяцкае духавенства, паліцыя мела загад пісаць усякія магчымыя пратаколы за найдрабнейшыя, а нават не існуючыя адміністрацыйныя правіны, як пабелка платоў, чысьціня вуліцы, парадак каля хаты і інш. На мяне гэткіх караў напісалі у суме на 200 злотых і столькі ж сама на дзяка.

Дзе былі вуніяцкія вернікі, але не было царквы й прыходзі лася правіць богаслужэньні ў сялянскай хаце, дык паліцыя карала такіх гаспадароў за быццам бы незахоўваньне якіхсьці санітарных прадпісаньняў. Такія выпадкі мелі месца ва ўспамінаных ужо Ўгрынічах і калёніі Макраны Столінскага павету.

За маю дзейнасьць на карысьць вуніі загадам наваградзкага ваяводы з дня 15.5.1939 г. я быў выселены назаўсёды з прыгранічнае паласы, што была ў папярэднім годзе пашырана на 100 км.

Пры гэтай нагодзе варта заўважыць, што агулам польская палітыка супраць беларусаў ў 1939 г. прыняла застрашальны характар. Была забаронена амаль уся беларуская прэса, зачынены школы, сіламоц тварылі так званых праваслаўных палякаў, высялялі з прыгранічнае паласы ўсіх дзейных і сьведамых беларусаў, забаранілі беларусам купляць зямлю, насылалі на Беларусь новых польскіх асаднікаў, усіх рыма-католікаў беларусаў залічылі ў палякаў, у прыгранічн ай паласе КОП (Korpus Ochrony Pogranicza) пачаў узмоцненую акцыю навяртаньня праваслаўных вёсак на рыма-католікаў. Місіянэрамі былі польскія афіцэры й паліцыя, былі распушчаны ўсе беларускія арганізацыі, прымусова закладаліся розныя польскія арганіза цыі. Усё гэта настроіла варожа да Польшчы нават пасіўныя сялянскія масы й стварыла спрыяльны грунт для бальшавіцкае прапаганды. Таму, калі выбухнула вайна, на працягу аднаго тыдня развалілася Польшча, і бальшавікоў бальшыня народу чакала, як спасеньня. А тое, што потым дзеялася ў Польшчы, народ тлумачыў як Божую кару за дзяржаўныя грахі.

Прапаганда супраць вуніі ніколі не заціхала. З аднаго боку, рыма-каталіцкія ксяндзы не ўважалі вуніятаў за сапраўдных католікаў і да тых, хто пераходзіў на вунію, казалі: «Лепш адразу перайсьці на праўдзівае каталіцтва», разумеючы пад гэтым лацінства. А з другога боку, праваслаўныя пашыралі думку, што вунія — гэта нейкая патайная палянізацыя, і паказвалі на факт, што вуніяты залежаць ад польскіх лацінскіх біскупаў. Тое, што праваслаўная царква ў Польшчы сама служыла палянізацыі, паясьнялі яе бясьсільнасьцю, а «вуніяты маюць абаронцаў у Апостальскай сталіцы і як бы хацелі, дык маглі б абараніцца ад палянізацыі, а таму, што не бароняцца, значыць, самі маюць якіясь падазроныя пляны». Пасьля 1937 г. можна было не спасылацца на інструкцыю з Рыму аб вунійнай працы, але ўжо было запозна.

Да дрэннага рэнамэ вуніяцкае царквы ў значнай меры спрычыніліся некаторыя канвэртары з праваслаўя, што па некалькі разоў пераходзілі то ў адную царкву, то ў другую. Успомніць хоць бы архімандрыта Марозава, архімандрыта Мядзьведзя, што аж па тры разы пераходзілі на вунію. Вялікі працэнт канвэртараў меў нядобрую маральную славу. З гэтага ўсяго ў некаторых аколіцах аб вуніі стварылася вельмі нядобрая думка. У1939 г. на Палесьсі сяляне вёскі Збураж мне самому гаварылі даслоўна: «Мы думалі, што праваслаўныя папы — гэта нікудышныя людзі, але вуніяты — дык такая дрэнь, што нават і праваслаўных нявартыя». Зьмяніць гэтую апінію было нялёгка.

Да таго варта зазначыць, што хоць вунійная праца на Беларусі была наскрозь місыйнаю працаю, аднак матар'яльнае становішча вуніяцкага духавенства зусім на гэта ня ўказвала, яно было больш чым сумным. Дапамогі, якую атрымоўвалі вуніяцкія сьвятары ад польскіх біскупаў, хапала ўсяго на сьціплае прыватнае ўтрыманьне, а на місійныя выдаткі й граша не атрымоўвалася. Такія сродкі прапаганды, як кніжкі, абразкі, газэты, аптэчкі, амаль нідзе на парафіях не спатыкаліся па-за тым, што мелі сьвятары для ўласнага ўжытку. Адпаведны царкоўны хор таксама рэдка дзе спатыкаўся.

Калі ў верасьні 1939 г. у Заходнюю Беларусь прыйшлі бальшавікі, сумны вобраз вуніі зьмяніўся на яшчэ горшы. Да гэтага часу некаторыя вуніяцкія парафіі існавалі толькі для справазданьняў у Рым. Напрыклад, у Пінскай дыяцэзіі такімі парафіямі былі Курашава, Збураж, Стаўпцы. Не чакаючы падаткаў ад бальшавікоў, такія парафіі самавольна ліквідаваліся, бо там вернікаў не было ўжо ад некалькіх гадоў.

У некаторых мясцовасьцях, дзе сьвятары дрэнна жылі з насельніцтвам, мелі месца жудасныя выпадкі супраць святароў. У вёсцы Бабровічы на Палесьсі мясцовыя камуністычныя актывісты вуніяцкага сьвятара айца Пачопку тэрарызавалі да тае ступені, што давялі да расстройства нэрваў. Яго кідалі на салому й намагаліся спаліць жыўцом, хворага выкідвалі з ложку. Уканцы ён памёр у шпіталі як нэрвова хворы. Настаяцель парафіі Таракані айцец Данат Навіцкі ўцёк ад актывістых і бальшавікоў, бо ўжо быў раз на Салаўках. У праваслаўных парафіях былі выпадкі яшчэ больш жорсткія. У вёсцы Ваўкавічы каля Наваградка вернікі павесілі свайго праваслаўнага сьвятара, абрэзаўшы яму перш зажыва вушы й нос. Але гэткія выпадкі здараліся спарадычна і ўсяго там, дзе сьвятары занядбалі сваю працу, пры тым усяго ў першых месяцах пасьля прыходу бальшавікоў.

На шчасьце, радасьць з прыходу бальшавікоў мінула досыць хутка. Калі бальшавікі аблажылі духавенства велічэзнымі падаткамі, пачалі арганізоўваць першыя калгасы й саўгасы, распачалі масавыя вывазы ў Сібір, народ убачыў і адчуў на сабе ўвесь нялюдзкі бальшавіцкі лад і пачаў шчыра ненавідзець бальшавізм і ўсё, што зь ім злучана, от жа й бязбожнасьць. Аднак місійная й вуніяцкая праца была выключана, за выняткам толькі прынагодных гутарак у адпаведных абставінах. Аб закладаньні новых парафій і гутаркі не магло быць, бо нават тыя, што ўжо існавалі, трудна было ўтрымаць з прычыны велічэзных падаткаў.

У гэтым часе сталася падзея гістарычнага значаньня для Беларусі — мітрапалітам Шэптыцкім на аснове адпаведных паўнамоцтваў з Рыму між іншымі экзархатамі быў створаны таксама Грэка-каталіцкі экзархат Беларусі, але таму, што гэта рабілася ў найбольшай тайне, праца экзарха і ягоных радных абмяжоўвалася толькі падрыхтоўкай рэлігійнае літаратуры й зьбіраньнем патрэбных інфармацыяў. На жаль, падчас акупацыі ўвесь гэты матар'ял загінуў.

Калі летам 1941 г. немцы занялі Беларусь, рэлігійнае жыцьцё спачатку быццам ажывілася. Не было падаткаў на сьвятароў, парафіяльная зямля зноў вярнулася парахам, не было кантролю НКВД над царкоўным жыцьцём. Запраўднае аблічча гітлярызму таксама не было ведамае. Праўда, калі толькі замест вайсковае прыйшла нямецкая цывільная ўлада, дык адразу выявілася, што немцы ў сваёй царкоўнай палітыцы на Беларусі пастанавілі абаперціся на праваслаўную царкву. У Менску была ўтворана мітраполія, назначаны цэлы рад новых эпіскапаў на Беларусі, а ў канцы была ўтворана Беларуская Праваслаўная Аўтакефальная Царква. Аўтакефалія прагалошана ў Менску на адумысным Саборы ў 1942 г. Вартае аднак увагі тое, што склікаў гэты сабор і старшынаваў на ім заступнік мітрапаліта Панцеляймона архіэпіскап Філафей, бо сам мітрапаліт з русафільскіх углядаў супраціўляўся аўтакефаліі.

Экзарх грэка-каталіцкай царквы Беларусі айцец Неманцэвіч выперадзіў праваслаўных у сваёй дзейнасьці. Ён вясною 1942г. дастаў дазвол ад Генэральнага камісара Беларусі Кубэ на легальнае выконваньне свае рэлігійнае дзейнасьці. На Вялікдзень 5 красавіка 1942 г. ён выдаў першае і апошняе сваё пасланьне да беларускага народу. У «Баранавіцкай газэце» быў надрукаваны адпаведны артыкул самога экзарха й паданы склад Рады экзархату.

Духовым цэнтрам у Беларусі ў тым часе быў г. Баранавічы, там было найбольш школаў і самая актыўная беларуская інтэлігенцыя. Таму на Радзе экзархату было пастаноўлена, што хтосьці з радных абавязкова мусіць застацца ў Баранавічах і весьці магчымую прапаганду на карысьць вуніі. Гэты абавязак выпаў на маю долю, бо я быў знаёмы з рэдактарам «Баранавіц кае газэты» й меў доступ да ўсіх школаў і курсаў як настаўнік беларускае мовы, літаратуры й гісторыі; рэлігію выкладаць было агулам забаронена.

Сам экзарх застаўся й надалей у Альбэртыне каля Слоніма й займаўся арганізацыйнымі і агульнацаркоўнымі справамі. Ён увайшоў у зносіны з лацінскімі ардынарыямі й перабраў ад іх юрысдыкцыю над уніяцкімі парафіямі. Самы першы перадаў юрысдыкцыю віленскі мітрапаліт Ялбжыкоўскі й да самога экзарха паставіўся вельмі прыхільна. Труднасьці былі зь Пінскаю дыяцэзіяю, бо ў Пінску не было ардынарыя — біскуп Букраба яшчэ з бальшавіцкіх часоў уцёк у Львоў.

Між бежанцаў дзейнічаў айцец Гадуцэвіч, але ён хутка заразіўся тыфусам і памёр. Тыя сьвятары, якія ператрывалі бальшавізм, заставаліся далей на сваіх парафіях, але таму, што камунікацыя была надта ўтруднена, а пошты зусім не было, лучнасьць паміж імі і экзархам была толькі прынагодная.

Гэтая дзейнасьць трывала вельмі нядоўга, бо ў ліпені месяцы таго ж 1942 г. экзарх быў арыштаваны й больш волі не пабачыў. Паводле тых інфармацыяў, якія мне ўдалося сабраць, прычыны арышту былі наступныя.

Дэнунцыяцыя праваслаўных эпіскапаў з Жыровіцкага манастыра на экзарха, быццам ён як езуіт зьяўляецца патайным польскім дзеячам. Выклікана была дэнунцыяцыя жаданьнем экзарха вярнуць назад сіламоц забраныя праваслаўнымі вуніяцкія цэрквы ў Сынкавічах і Курашове. Дэнунцыяцыя была паслана ў нямецкае СД у Слонім, дзе зь яго давераная асоба зрабіла копію й пераслала ў Віленскі беларускі музэй на рукі М. Пецюкевіча: быццам у часе падарожжа экзарха да Львова меліся якіясьці зьвязкі з падазронымі людзьмі, хоць падарожжа адбывалася ў нямецкім аўце і зь немцам-шафёрам.

Відавочнае жаданьне немцаў зьнішчыць грэка-каталіцкую ерархію й царкву, бо калі я некалькі месяцаў пасьля арышту спрабаваў асесьці ў Альбэртыне, дык атрымаў ад немцаў такі востры адказ, што мусіў хутчэй выбірацца з Альбэртына.

Праўда, экзарх хутка пасьля свае намінацыі на выпадак неспадзяванае сьмерці назначыў сабе намесьнікаў у асобах айца Вячаслава Аношкі і айца Льва Гарошкі, але ў абліччы варожае паставы немцаў да вуніі нельга было прыдумаць, што рабіць, прытым даўжэйшы час усё яшчэ была надзея, што экзарх яшчэ вернецца, так запэўніваў нас адзін вышэйшы нямецкі ўплывовы афіцэр, які ў кастрычніку 1942 г. ехаў па важных справах да Бэрліна й пасьля з Бэрліну прыслаў ліст (напаўшыфраваны) на рукі быўшага бурмістра г. Баранавічы Гібоўскага, у якім запэўніваў, што за пару тыдняў экзарха выпусьцяць.

Дзякуючы няздарнай нацыянальнай палітыцы немцаў становішча ў краі з дня на дзень ставалася ўсё больш трагічным. Зачынаўся бальшавіцкі партызанскі рух. Немцы намагаліся спыніць гэты рух тэрарыстычным спосабам, яны выпальвалі й выстрэльвалі цэлыя вёскі, але ад гэтага партызанка ўзмагалася яшчэ больш. Рукамі нямецкага СС былі зьнішчаны сотні вёсак на Беларусі, між імі й вуніяцкія парафіі вёсак Збураж, Бабровічы ды іншых. У ваколіцы мястэчка Ганцавічы было зьнішчана зараз 40 вёсак разам з насельніцтвам. Ня толькі вёскі, але й мястэчкі гінулі ў гэтай завірусе.

Бальшавіцкі партызанскі рух і дзейнасьць нямецкага СС ад 1943 г. так спаралізавалі жыцьцё на Беларусі, што аб якойсьці місійнай працы нельга было й думаць. Нават нельга было даведацца, што дзеецца з тымі парафіямі, якія ператрывалі вайну. Хаос павялічваўся з дня на дзень. У вёсках, адлеглых некалькі кілямэтраў ад гарадоў, днём улада была нямецкая, а ўначы — партызанская, а некаторыя ваколіцы былі зусім апанаваныя партызанамі.

У гэткім хаосе ў канцы ліпеня 1944 г. пачалося гвалтоўнае адступленьне немцаў перад бальшавікамі. Зь Беларусі масы інтэлігенцыі й сялянства рушылі на захад, не жадаючы стрэнуцца з бальшавікамі. Аднак вялікую частку ўцекачоў партызанам удалося пераняць па дарозе й вярнуць назад. Тыя, што змаглі ўцячы й абараніцца ад партызан, былі накіраваны немцамі ва Ўсходнюю Прусію і ў бальшыні там засталіся, бо далейшы наступ на Шчэцін адрэзаў ім дарогу на захад, між імі застаўся таксама першы намесьнік экзарха айцец Аношка. Усе герархі Беларускае Праваслаўнае Аўтакефальнае Царквы, падобна як украінскае й расейскае, разам у ліку 50 чалавек, таксама апынуліся на эміграцыі.

Між беларускаю эміграцыяю ў Нямеччыне вунійная праца не спынялася, бо было чатырох беларускіх вуніяцкіх сьвятароў і некалькі сот актыўных вуніяцкіх вернікаў. У Бэрліне я зрабіў усё патрэбнае для арганізацыі парафіі і, нават не чакаючы дазволу ад Міністэрства рэлігіі, пачаў правіць богаслужэньні для беларусаў. Прэзыдэнт Беларускае Цэнтральнае Рады, інтэліген цыя, работнікі прынялі гэтую дзейнасьць вельмі прыхільна, аднак, ня маючы дазволу, у сваёй дзейнасьці я мусіў абмяжоўвацца толькі Бэрлінам. З параскіданымі па розных прамысло вых цэнтрах вуніяцкімі вернікамі ўдалося навязаць лістоўную зьвязь і весьці душпастырства лістоўна; вынік быў неспадзява на добры, бо гэткім спосабам удалося навязаць лучнасьць з праваслаўнымі вернікамі, а нават і духавенствам. Іншыя беларускія вуніяцкія сьвятары таксама не сядзелі бязьдзейна — рабілі, што маглі...

Нашы традыцыi — наш скарб

Шмат каму, можа, выдаецца дзiўным: як гэта я сам i мае сябры ў Наваградку, i дырэктар гiмназii, i беларускiя дзеячы ў Вiльнi, будучы афiцыяльна, паводле мэтрыкаў, праваслаўнымi, дзейнiчалi адносна грэка-каталiцкай акадэмii як католiкi. Так, сапраўды, некаторыя дзейнiчалi як католiкi, але некаторыя й лiчылi сябе такiмi. На гэтую тэму аднойчы была ў бурсе вельмi цiкавая дыскусiя ў дзень сьвяткаваньня незалежнасьцi Беларусi. Навязваючы да слоў Трэцяе Ўстаўное Граматы, што трактаты, накiненыя Беларусi Расейскаю Iмпэрыяю, Беларусь не абавязваюць, мы адназгодна прыйшлi да выснаўку, што тым больш нас не абавязвае царскi ўказ аб скасаваньнi Вунii, і шматлiкiя беларускiя «ўпорствуючыя» вёскi сьведчаць вымоўна, што й калiсь беларускi народ не лiчыў той акт абавязваючым. Калi ж хто прызнае насiльную касату Вунii як праўны ды абавязваю чы акт, дык будучы пасьлядоўным, мусiць прызнаць i Савецкую Беларускую Рэспублiку, за якую насельнiцтва аддае галасы аж у 99,9%, i адмовiцца ад змаганьня за незалежнасьць Беларусi.

Нiводны з вучняў Наваградзкае беларускае гiмназii не прызнаваў тых актаў, якiя варожыя нам дзяржавы — Расея й Польшча— накiдалi сiлаю, таму, хоць i не належалi да Вунiяцкае царквы, але прынамсi некаторыя, у тым лiку i я, лiчылi яе сваёю царквою. З гэтаю царквою зьвязана больш як двухвяко вая гiсторыя беларускага народу, зь ёю зьвязана змаганьне за захаваньне нашае самабытнасьцi супраць наступу вынарадаў леньня з боку нашых суседзяў. Што нам нясло праваслаўе — мы ведалi добра. Таму я сябе лiчыў вернiкам Усходне-Каталiцкае Царквы й мог безь нiякiх «пераходаў» студыяваць у грэка-каталiцкай акадэмii, аформiўшы мэтрыкi згодна з маiм пераконаньнем. Багаслоўскiя аргумэнты адносна каталiцкае царквы было даволi часу пазнаць падчас студыяў.

Пры гэтай нагодзе варта дадаць, што ў нашай ваколiцы ў часе майго юнацтва было яшчэ шмат жывых традыцыяў аб Еднасьцi — так называў Вунiю мой дзед. Ня раз падчас Вялiкага посту, калi здаралiся прыкрыя iнцыдэнты з платаю за споведзь i за картачкi, усе старэйшыя людзi з жалем гаварылi: «Калiсь, за часоў Еднасьцi, гэтага нiколi не было». Дзед Пракоп мне некалькi разоў расказваў зь вялiкiм узрушэньнем, як аднойчы падчас паломнiцтва ў Жыровiчы ён стрэнуў каля сьвiцязянскiх лясоў старога вунiяцкага сьвятара, якi хаваўся недзе каля Сьвiцязi.

Бог клiча на сваю службу, як Сам знае

Было гэта на пачатку верасьня 1931 г. У адну прыгожую ранiцу бацька й я разьбiралi малатарню, аглядалi кожную частку, выбiраючы зношаныя штыфты й ачышчаючы ад дзёгцю шасьцернi, аж раптам бачым — да нас iдзе вучань з Наваградз кае гiмназii й нясе ў руках нейкую паперку. Гэта была тэлеграма Антона Луцкевiча зь Вiльнi да дырэктара Наваградзкае гiмназii Я. Цеханоўскага. Зьмест яе быў кароткi: «Няхай Гарошка прысылае дакумэнты». Пасланец ня мог толкам паясьнiць, што значыць гэтая тэлеграма. Бацькi глядзелi на мяне й на тэлеграму пытлiвым поглядам, а я глядзеў на iх i ня ведаў, што гаварыць. Адно было ясна, што для выясьненьня справы трэба было ехаць у Наваградак. Усе згадзiлiся, што ехаць трэба неадкладна.

У Наваградку дырэктар гiмназii сустрэў мяне з радаснаю ўсьмешкаю:

— Зьбiрайся скарэй ды едзь у Вiльню!

— Чаго туды ехаць? — пытаюся паважна зьдзiўлены.

— Там Антон Луцкевiч пастараўся забясьпечыць табе месца ў Грэка-каталiцкай багаслоўскай акадэмii ў Львове.

— Як жа гэта сталася? Я ня маю намеру студыяваць багаслоўства.

— Сталася вельмi проста. Мне расказалi, што ты хацеў ехаць у нейкi багаслоўскi інстытут у Францыi цi нават у Люблiне, дык я падумаў, што табе было б нашмат лепей паехаць у багаслоўскую акадэмiю ў Львоў — гэта нашмат паважнейшая ўстанова. А ведаючы, што Антон Луцкевiч мае добрыя зьвязкi зь Львоўскiм мiтрапалiтам Андрэем Шэптыцкiм, я напiсаў яму аб табе. У адказ атрымаў тую тэлеграму, якую перадаў табе. Цяпер трэба ехаць у Вiльню ды выясьнiць справу на месцы.

На наступны дзень я ўжо быў у Вiльнi. Знайшоў Антона Луцкевiча ў Беларускiм музэi. Ён прывiтаўся са мною быццам з даўнiм знаёмым i пачаў расхвальваць грэка-каталiцкую акадэмiю, а потым зьвярнуў увагу на патрэбу беларускага духавенства. У музэi было шмат памятак зь беларускага рэлiгiйнага мастацтва.

— Глядзеце, гэта ж бадай што найпрыгажэйшыя памяткi беларускае культуры, якiя захавалiся да нашых дзён, i аграмад ная большасьць зь iх зьвязаная зь беларускiм рэлiгiйным жыцьцём, — гаварыў ён з глыбокiм пераконаньнем праўдзiвасьцi сваiх словаў. — А цяпер мы маем так мала свайго духавенства.

Сапраўды, там было аб чым паважна падумаць. У адной шафе мiж рэлiгiйных экспанатаў ляжаў напрастольны крыж з рэльефным расьпяцьце м. Я глядзеў на той крыж, а з крыжа глядзела на мяне скульптура Хрыста. Цiхi, спакойны, цярпячы Хрыстос быццам клiкаў бяз слоў. Я мусiў нешта Яму адказаць. Але што? Адмовiцца ад Ягонага заклiку?

— Добра, — кажу Луцкевiчу, — пiшэце ў Львоў, што я туды прыеду ў акадэмiю. Мы дамовiлiся з Луцкевiчам, што я ў Вiльнi пачакаю пару дзён, пакуль прыйдзе дэфiнiтыўны адказ ад львоўскага мiтрапалiта А. Шэптыцкага. На маё зьдзiўленьне, я даведаўся ад Луцкевiча, што туды ёсьць шмат больш кандыдатаў, чым магчымасьцяў прыняцьця, i выбiраюцца кандыдаты паводле конкурсу матураў. Вольны час у чаканьнi можна было выкарыстаць, каб спазнаць сваю старую сталiцу й сучасны беларускi культурны цэнтар.

Вiльня

У 1931 г. беларускае культурнае жыцьцё ў Вiльнi пульсава ла хоць i ня так моцна, але ўсё ж адчувальна. Праўда, на вулiцах чулася пераважна польская мова, i колькасна беларускiх культурных устаноў было мала, але беручы пад увагу тыя ўмовы, у якiх тады знаходзiлася беларускае грамадзкае, рэлiгiйнае й наагул культурнае жыцьцё, а перадусiм маючы на ўвазе ўсьцяж узрастаючы польскi наступ на ўсе праявы беларускага жыцьця— беларускiх установаў у Вiльнi было нямала.

Агляданьне гэтых установаў я пачаў на наступны дзень ранiцаю зь Беларускага музэю. Гэтым разам А. Луцкевiч паказваў мне ня толькi выстаўленыя экспанаты, але й захаваныя. Прыкра было сьцьвердзiць, што такая вялiкая скарбнiца беларускае культуры месьцiцца ў невялiкiм памешканьнi. У родным краі не было магчымасьцi мець адпаведны будынак для тых каштоўнасьцяў, якiм з кожнага гледзiшча належала пачэснае месца. Дырэктар музэю ня толькi паказваў мне экспанаты, але адначасна расказваў важнейшыя гiстарычныя падзеi, зьвязаныя з экспанатамі. Гэта былi цiкавыя й жывыя iлюстраваныя моманты з гiсторыi Беларусi.

Аглянуўшы музэй, Луцкевiч павёў мяне ў Беларускую гiмназію, якая месьцiлася ў тым жа старым базыльянскiм будынку. Дырэктар гiмназіi й загадчык бурсы ахвотна згадзiлiся, каб я затрымаўся ў інтэрнаце, пакуль прыйдзе адказ зь Львова. У тым самым будынку мясьцiлася Праваслаўная духоўная сэмiнарыя.

Разьвiтаўшыся з Луцкевiчам, я спынiўся каля ўваходных дзьвярэй, ля якiх стаяла трох матурыстаў зь Вiленскае беларускае гiмназіi — значыць, маiх сяброў. Пазнаёмiўся зь iмi, i гаворым аб сваiх навiнах. Аж праходзяць каля нас пару сэмiнарыстаў ды голасна гавораць па-расейску. Вось жа пытаюся ў маiх новых сяброў, цi ў духоўнай сэмiнарыi ёсьць беларусы? Кажуць, што ёсьць i што перш нават часткова выклады адбывалiся па-беларуску, але потым калiшнi рэктар сэмiнарыi за паважную «ўзнагароду» згадзiўся ўвесьцi польскую мову як выкладовую. Пры тым «пацяшаюць» мяне, што ў Каталiцкай духоўнай сэмiнарыi справы маюцца яшчэ горш: там пануе ваяўнiчы польскi дух. Там нават Багародзiцу замяшалi ў палянiзацыйную работу. Яе цудатворны Вастрабрамскi абраз ўкаранавана другi раз 2 ліпеня 1927 г. на «Каралеву Кароны Польскае», а з самое Вострае Брамы зьдзёрта лацiнскi надпiс i заменена польскiм: «Krуlowo Korony Polskiej modl siк za nami». Пагутарыўшы крыху, мы пайшлi да Вострае Брамы. Па дарозе расказалi мне, як некаторыя польскiя ксяндзы нават зь Вiленскае капiтулы не даюць разграшэньня, калi хто спавядаецца па-беларуску.

Мяне моцна карцiла пабачыць, як выглядае беларускае рэлiгiйнае жыцьцё ў Вiльнi. Здаецца, на другi цi трэцi дзень майго там прабываньня была нядзеля. Я ведаў, што для вучняў Беларускае гiмназіi правяцца дзьве Службы Божае зь беларускiмi казаньнямi: для праваслаўных у Пятнiцкай царкве, а для католiкаў у касьцёле сьв. Мiкалая. Хоць яны правiлiся амаль адначасна, але я здужаў пабыць на абедзьвюх службах. Абедзьве гэтыя сьвятынi невялiкiя, але колькi стараньняў мусiлi праявiць беларусы, каб iх займець! Беларускае рэлiгiйнае жыцьцё знаходзiлася ў вельмi цяжкiх умовах, але яно iснавала! Апiралася яно на нямногiх слупох, але на слупох моцных i беззасьцярожна адданых Божай i беларускай справе. Зразумела, што мне было вельмi цiкава адведаць беларускiх рэлiгiйных дзеячаў.

Каля гадзiны 10-й ранiцы я зайшоў да айца Адама Станкевiча. Ён ужо ведаў ад А. Луцкевiча аба мне, дык прыняў мяне як багаслова. Калi ж у гутарцы даведаўся, што мая пастанова адносна багаслоўскiх студыяў яшчэ стаiць на хiсткiх нагах, дык моцным нацiскам казаў:

— Няма чаго хiстацца; трэба ісьцi ўпярод цьвёрда. У нас духавенства мала, а працы дык i не пералiчыш.

I сапраўды: дзе як дзе, але ў пакоi айца Адама, дзе сыходзiлiся ўсе нiткi беларускага духовага й грамадзкага жыцьця, было аж да болю ясна, як шмат можа й мусiць зрабiць беларускае сьвятарства ўва ўсiх галiнах беларускага жыцьця. Праўда, прычына малое колькасьцi беларускага каталiцкага духавенства ляжала выключна на сумленьнi польскiх бiскупаў, i яны нясуць за яе страшэнную адказнасьць перад Богам.

У часе гутаркi з айцом Адамам зайшоў у пакой iнжынэр Адольф Клiмовiч, ягоны блiзкi супрацоўнiк. Новае знаёмства. Крыху жартуюць зь мяне абодва, што я яшчэ як той дзядзька ў Вiльнi, i, каб «асьмелiць» мяне, iнжынэр Клiмовiч падраджва ецца паказаць мне цiкавейшыя вiленскiя помнiкi й перадусiм тое, што ёсьць беларускае.

У ягонай кампанii я накiраваўся ў рэдакцыю «Беларускае Крынiцы». У рэдакцыйным пакоi засьпелi толькi самога рэдактара Янку Пазьняка. Спакойны, маламоўны чалавек, ён быў шчыра адданы сваёй справе й не баяўся нiякiх цяжкасьцяў анi нiякiх пагрозаў з боку польскае адмiнiстрацыi.

Пасьля кароткае гутаркi мы пайшлi аглядаць друкарню — адзiную беларускую друкарню ў Заходняй Беларусi. Каля касы ўвiхаўся студэнт-наборшчык, а каля друкарскае машыны прыладжваў гранкi машынiст.

Пры рэдакцыi ў адным пакоi адбывалася зборка беларускiх студэнтаў Вiленскага ўнiвэрсытэту. Гэта былi пераважна тыя студэнты, якiя з розных прычынаў прыехалi ў Вiльню перад пачаткам акадэмiчнага году. Клiмовіч пазнаёмiў мяне зь iмi на студэнцкi лад.

Ранiцою наступнага дня, калi я зайшоў у Беларускi музэй, каб даведацца ад Луцкевiча навiнаў зь Львову, пачуў, што мяне хоча бачыць айцец Уладыслаў Талочка. Да гэтага часу я нiчога ня чуў аб iм, таму хацеў даведацца ад Луцкевiча, але той збыў маю цiкавасьць адным сказам:

— О, гэта цiкавы чалавек i вельмi вартасны сьвятар. Пагаварыце зь iм, дык пазнаеце самi.

У назначанай гадзiне я ўжо быў каля касьцёлу сьв. Ганны, недалёка ад якога жыў айцец Талочка. Архiтэктурным мастацтвам гатычнага касьцёлу сьв. Ганны нельга было не захапляц ца. I я так заглядзеўся, што крыху спазьнiўся зь вiзытам. Памешканьне айца Талочкi было невялiкае i ўсё заваленае кнiгамi, так што за iмi нават гублялася асоба гаспадара. Ён сустрэў мяне вельмi радасна. Перапрасiў, што слаба гаворыць па-беларуску й тут жа дадаў:

— Хоць мая «мутэшпраха» польская, але я не паляк.

Калi я ў папярэднiх вiзытах больш слухаў, чым гаварыў, дык цяпер мне трэба было больш гаварыць, бо айцец Талочка распытваў аб усiм. Мы разьвiталiся як шчырыя прыяцелi, i ад таго часу аж да 1939 г. былi ў блiзкай лiстоўнай лучнасьцi.

Карпатлiвая працавiтасьць айца Уладыслава, ягоная цiхая й ахвярная праца для беларускага рэлiгiйнага жыцьця й глыбокая набожнасьць былi сапраўды ўзорнымi. Блiзка ад ягонага памешканьня мясьцiўся Беларускi банк i рэдакцыя «Беларуска га Летапiсу», дык я зайшоў туды, купiў пару гадавiкоў часапiсу й з сумам аглянуў iхнае сьцiплае ўладжаньне. Праўда, суцяшальным быў факт, што людзi, хоць i ў вельмi цяжкiх абставiнах, але працуюць вытрывала, не здаюцца.

Далей нельга было абмiнуць руiны Вiленскага замку, гару Трох Крыжоў, i адтуль накiраваўся пехатою аж да Лукiскага пляцу, дзе скончыў свой жыцьцёвы шлях Кастусь Калiноўскi.

Ад 1925 г. iснавала ў Вiльнi ўсходне-каталiцкая царква ў быўшым пааўгустынскiм касьцёле. Адведаў яе зь вялiкай цiкавась цю й з прыкрасьцю сьцьвердзiў, што там панавала расейскасьць больш яшчэ, чым у расейскiх цэрквах. Парахам быў езуiт айцец Мацэвiч.

Пехатою па Беларусi

Мне ня раз даводзiлася выслухоўваць папрокi сваiх аднавяскоўцаў пад адрасам мясцовага духавенства. Слухаючы розныя дакоры, мне прыйшла думка прыглянуцца да жыцьця й працы духавенства ня толькi ў сваёй ваколiцы, але таксама крыху далей, пры гэтай нагодзе пазнаць лепш свой край i, будучы ў Вiльнi, паспрабаваць iнкардынавацца ў Вiленскую архiдыяцэзію, бо я ня быў прыпiсаны да нiякае эпархii.

Як толькi кончылася жнiво, я выбраўся пехатою на прошчу ў Вiльню. Першы дзень я ішоў хутка па добра вядомых дарогах, але самая мэта падарожжа падказвала мне глядзець на ваколiцу больш пiльным вокам. Перад Карэлiчамi абапал дарогi расьселiся польскiя калянiсты. Тут яны жылi ўжо больш дзясятка гадоў, але iхныя хаты й нешматлiкiя гаспадарскiя будынкi выглядалi быццам злабуданыя дачасу. Вiдаць, што iхныя гаспадары ў падсьведамасьцi былi перакананыя, што яны тут затрымалiся толькi часова. Але мiж Карэлiчамi й Нягневiчамi было калянiстаў шмат больш. Было цiкава параўнаць, як тыя жывуць.

Праз пару гадзiнаў ўжо быў каля асаднiкаў. Тут некаторыя зь iх мелi дамы зусiм добрыя й больш гаспадарскiх будынкаў, але некаторыя жылi ў «хатах на курыных ножках». Дык як магло быць iначай!? Там нядаўна правiлi дарогу й чамусьцi не абдзернавалi адкосаў. Дык вось на гэтых гладка зрэзаных адкосах зьявiлася цэлая лiтаратура. Хоць напiсана яна была рознымi рукамi (дакладней, каламi), але ўся ў адным духу: «Прэч, польская навалач!», «Беларуская зямля сялянам» i да таго розныя «Хай жыве!». Некаторыя старэйшыя надпiсы былi пазадрапаныя, але каля iх зьяўлялiся сьвежыя.

Далятычы. Затрымацца тут было чаго. Гэта была адна з старэйшых i большых усходне-каталiцкiх парахвiяў на Беларусi. Мяне вельмi карцiла пазнаць яе блiжэй. Думка аб утварэньнi ўсходне-каталiцкае (вунiяцкае) парахвii зьявiлася там у людзей без анiякай прапаганды з боку каталiкоў. Хутка пасьля польска-бальшавiцкае вайны праваслаўнага параха з Далятыч перавялі ў iншую парахвiю. Тады праваслаўны парах зь Любчы, маючы моцныя плечы ў кансысторыi, пастараўся, каб далятыцкую парахвiю скасавалі, а зямлю й царкву прылучылі да Любчы. Стараньнi вернiкаў атрымаць свайго параха заставалiся без адказу. Тады вясною 1925 г. яны зьвярнулiся да пiнскага каталiцкага бiскупа Лазiнскага, i той iм хутка прыслаў айца М. Кнурэнку, якi нядаўна перайшоў у каталiцтва. На вялiкi жаль, ягоныя паводзiны сеялi згоршаньне. У 1929 г. яго мусiлi забраць i прыслалi айца Iвана Панько, якi перайшоў у каталiцызм 5 сакавіка 1928 г. разам з усёю сям'ёю. Рэлiгiйнае жыцьцё значна паправiлася. Вернiкаў было 1638 чалавек.

Калi ў Далятычах заснавалася ўсходне-каталiцкая парахвiя, дык праваслаўная кансысторыя прыслала праваслаўнага сьвятара, але яму ўжо не было чаго рабiць у Далятычах, нягледзячы на згоршаньне, якое было зь першым парахам. Таму праваслаўны сьвятар пасялiўся ў суседняй вёсцы, а служыў у царкве пад Лiпкаю. У самых Далятычах да вунii належалi ўсе жыхары за выняткам двох сямей, да таго было яшчэ нямала вернiкаў у далятыцкiх хутарох, Еўсевiчах, Воўкаразi, Хадасох, Чарэшлi й Падзагор'i.

Тагачасны парах айцец Iван прыняў мяне вельмi гасьцiнна. Дочкi айца Iвана (а iх было тры) дыскрэтна цiкавiлiся, цi я буду жанатым цi бязжэнным сьвятаром, ведаючы, што ў Галiцыi сьвятары пераважна жанатыя, але што цяпер робяць нацiск, каб было больш бязжэнных. Я дыпляматычна ўхiлiўся ад адказу на iхнае пытаньне.

Вечарам была проба царкоўнага хору. Хорам кiраваў вельмi ўмела, бадай па-мастацку, дзяк Якаў Сямашка. Харысты былi дабраныя з чыстымi й моцнымi галасамi, пры тым добра вырабленымi. У канцы пробы на зьмену царкоўных напеваў запяялi некалькi беларускiх народных песень, якiх я яшчэ ня чуў, хоць чуў добры хор Наваградзкай гiмназіi пад кiраўнiцтвам здольнага кампазытара А. Валынчыка.

На наступны дзень пасьля Службы Божае й сытнага сьнеданьня я вырушыў далей. Цяпер мой шлях быў на Iўе. Парахам i дэканам у Iўi быў ад 1930 г. ксёндз доктар Iльдэфонс Бобiч. Ягонае прозьвiшча я чуў ня раз i меў нават зборнiк ягоных беларускiх казаньняў, толькi ня ведаў, дзеля якiх прычынаў ад некаторага часу ён адышоў ад беларускага рэлiгiйнага руху й дзеля гэтага хацелася пагутарыць зь iм.

Ужо вечарэла, калi я зайшоў да ксяндза Бобiча. Прыняў мяне ветлiва й ахвотна згадзiўся, каб я пераначаваў у яго, аднак гаварыў толькi па-польску i ў гутарцы старанна ўнiкаў усякiх намёкаў на беларускiя тэмы. Толькi неяк прыпадкам прагаварыўся, што меў нейкiя нелады зь iншымi беларускiмi сьвятарамi. Гледзячы на яго, я меў уражаньне, што гэта зламаны дуб. Затое ягоная цётка гаварыла са мною па-беларуску, але так жа вельмi паўстрымана. Падчас вячэры спачатку гаварыў выключна кс. Бобiч аб сваiх выдавецкiх справах, а потым пераняў гутарку вiкарны ксёндз, i ён мiж iншым закрануў справу калiшняе беларускае дзейнасьцi ксяндза Бобiча, але той адразу перавёў гутарку на iншую тэму.

Толькi ў часе нямецкае акупацыi, калi, дзякуючы старань ням беларускiх дзеячаў, ён быў вызвалены з турмы, дык зноў вярнуўся да беларускага руху i меў улажыць цэлы зборнiк беларускiх казаньняў.

Назаўтра я выйшаў зь Iўя даволi рана й хутка быў у Лiпнiшках. Ужо здалёк прыцягваў да сябе ўвагу прыгожы лiпнiскi мураваны з гранiту касьцёл, выбудаваны ў 1890 г. Зблiзку ён выглядаў прыгажэй i выклiкаў захапленьне будаўнiчым майстэрствам.

Аглянуўшы касьцёл, цiкава было пазнаёмiцца з парахам. На жаль, ксёндз Войдаг быў страшэнным кантрастам да касьцёлу. У перадпакоі ягонае канцылярыi было поўна розных афiшаў i абвестак, быццам у якой падарожнай агэнцыi.

Далей я накiраваўся ў Геранёны, спадзеючыся зноў стрэнуць штосьцi цiкавае. Невялiкi мураваны касьцёл у Геранёнах з 1771 г. нiчым не вызначаўся, але прэзьбiтэрыя была драўляная, старая й брудная. Ганак напаўгнiлы й брудны — трэба было ўваходзiць асьцярожна. I неяк дзiўна было бачыць на ўваходных дзьвярах вiзытную картачку. Чытаю яе: Ксёндз парах Хлявiнскi. Ну, думаю, i дабралi ж прозьвiшча, быццам для жарту.

Але гэтым разам я памылiўся ў сваiх меркаваньнях. Парах быў ветлiвы й талковы. Ягоная канцылярыя была зусiм непадобная да вонкавага выгляду прэзьбiтэрыi. Калi з гутаркi даведаўся, што я беларус, дык адразу загаварыў ажыўлена:

— Ведаеце, я вам раю адведаць ксяндза Шалкевiча ў Тракелях. Ён шчыры беларус i напэўна будзе задаволены, калi зойдзеце да яго.

Як жа не адведаць такога сьвятара «на правiнцыi», якога суседзi-палякi называюць шчырым беларусам!

Яшчэ да вечара я быў у Тракелях. Ксёндз Мiхась Шалкевiч якраз канчаў працу ў пчальнiку, калi я зьявiўся ў ягоным садзе. Ён шчыра ўцешыўся, што я завiтаў да яго. Гаварылi мы з кс. Шалкевiчам да позьняе начы аб усiх нашых радасных i сумных справах. Там у ягонай парахвii больш чым дзе можна было назiраць, у якой атмасфэры жывуць беларускiя сьвятары й беларусы-вернiкi на Вiленшчыне. На абшырным дворышчы каля прэзьбiтэрыi працавала некалькi чалавек. Здалёк чуваць было, што мiж сабою яны гаварылi па-беларуску, але як толькi пабачылi, што я, незнаёмы для iх чалавек, праходжу каля iх, адразу сьцiхалi й працавалi моўчкi. Назаўтра я быў у Беняконях. У гэтым мястэчку на рынку стаяў мураваны касьцёл (выбудаваны ў 1902 г.), а недалёка ад яго была драўляная, але ўтульная прэзьбiтэрыя. Праходзячы каля агарожы, я ўбачыў, што ў агародзе ксёндз адмаўляе брэвiярый. Варта зайсьцi пазнёмiцца. Прывiтаўся зь iм па-польску. Ён адказаў i, уважна на мяне гледзячы, запытаўся, хто я й адкуль. Адказаў коратка: беларускi студэнт багаслоўя.

— Кажаш, багаслоў i беларус, дык чаму ж гаворыш па-польску?

— Выбачайце, але я ня ведаў, з кiм гавару. Хiба Вы таксама беларус?

— Не, я летувiс, называюся Язэп Дубецiс, тутэйшы парах i дэкан.

Бязь лiшняе гутаркi дэкан запрасiў мяне ў пакоi, крыху распытаўся аб Львове, а потым паклiкаў сваю сястру й загадаў рыхтаваць сытны абед. Гаварыў зь ёю па-летувiску, i хоць я першы раз чуў гэтую мову, але таму, што дэкан час ад часу паказваў на мяне ды пераплятаў сваю гутарку беларускiмi словамi, дык было лёгка здагадацца, аб чым яны гутарылi. Таму што я меў намер хутчэй дабрацца да Вiльнi, дык спрабаваў адмовiцца ад пачастунку, прадбачаючы, што ён можа зацягнуцца.

— Нават i ня думай адмаўляцца. Госьць у дом — Бог у дом. Ведаеш такую беларускую прыказку?

Ён сапраўды справiў банкет, а да таго ж яшчэ даў грошы на квiток да Вiльнi. Так неспадзявана яшчэ таго ж вечара я ішоў па знаёмых вiленскiх вулiцах.

Назаўтра я выбраўся да Вiленскага каталiцкага мітрапалiта Рамуальда Ялбжыкоўскага. У пачакальнi не было нiкога, дык прыняў мяне хутка. Я коратка расказаў яму, як знайшоўся у багаслоўскай акадэмii й чаму да гэтага часу не iнкардынаваўся, ды прасiў яго прыняць мяне ў сваю архiдыяцэзію.

— Я ўжо маю двух клерыкаў усходняга абраду ў Дубенскай сэмiнарыi; больш мне не патрэбна, — адказаў ён каротка.

— Усяго двох на такую вялiкую архiдыяцэзію? — зьдзiвiўсяя.

— Для нас даволi, — адказаў ён суха.

Было ясна, што гэты высокi герарх меў за нiшто ўсе iнструкцыi з Рыму адносна вунiйнае акцыi, гледзячы на сваю дзейнасьць праз шавiнiстычныя польскiя акуляры. Нашто яму былi ўсходне-каталiцкiя багасловы, калi ягоныя пралаты, такiя хоць, як Кароль Любянец, засноўвалi «школы польскасьцi». Шыракаведамаю была такая школа ў маёнтку Мiнойты, дзе за пераход у каталiцызм лацiнскага абраду плацiлi 20 злотых, давалi двухтыднёвы курс катэхiзму ды, запiсаўшы каталiком i палякам, адсылалi на нейкую платную працу ў дзяржаўных цi адмiнiстрацыйных установах. Пралат В. Мэйштовiч кажа ў сваёй кнiзе, што да 1939 г. у Вiленскай архiдыяцэзіi 60.000 праваслаўных перайшло ў каталiцызм лацiнскага абраду.

Потым я даведаўся ад айца В. Гапановiча, што гэты каталiцкi герарх адкiнуў ажно 22 заявы беларускiх праваслаўных сьвятароў, якiя праз пасярэднiцтва таго ж айца прасiлi прыняць iх разам зь iхнымi парахвiямi ў лона Каталiцкае царквы. Лiст а. Гапановiча ў гэтай справе знаходзiцца ў архiве Беларускага Ўсходне-Каталiцкага экзархату.

Прабыў я ў Вiльнi амаль тыдзень i вяртаўся дамоў зь вялiкiмi пачкамi беларускiх кнiгаў — для пабольшаньня свае вясковае беларускае бiблiятэкi: ахвотна згадзiлiся дапамагчы дапоўнiць бiблiятэчку Беларускае каталiцкае выдавецтва ды А. Луцкевiч.

Мікола Волаціч
(Вацлаў Пануцэвіч)

Беларуская Аўтакефа льная
Праваслаўная Царква
(Выбраныя часткі)

5. У Заходняй Беларусі пад польскай акупацыяй

Паводле Рыскай польска-савецкай дамовы аб падзеле Беларусі й Украіны (18 сакавіка 1921 г.) іх заходнія часткі апынуліся пад польскай акупацыяй. Тут стварыліся наступныя праваслаў ныя эпархіі:

— у Заходняй Беларусі: Віленская, Гарадзенская й Палеская (з катэдрай у Пінску);

— у Заходняй Украіне: Валынская (з катэдрай ва Ўладзімі ры);

— Варшаўска-Холмская (з катэдрай у Варшаве).

З усіх праваслаўных эпархіяў была заарганізавана ўлетку 1921 г. адна Варшаўская мітраполія на чале з былым архіэпіскапам Менскім Георгіем ^1 , застрэленым у 1923 г. расейскім агентам архімандрытам Латышонкам ^2 .

Польшча ад самага пачатку стварэньня сваёй дзяржавы не пайшла на падпарадкаваньне праваслаўнай царкве (у межах сваёй улады) — Маскоўскаму патрыярхату ці Расейскай Замежнай Праваслаўнай Царкве (далей РЗПЦ. — Рэд.) — і пачала стараньні ў Канстантынопалі аб усталяваньні царкоўнай аўтакефаліі.

Супраць аддзяленьня праваслаўнай царквы вялі востры супраціў як эпіскапы, так і некаторае падуладнае ім духавен ства— пазасталыя тут былыя царскія стаўпы русіфікацыйнай палітыкі ў Беларусі й Украіне. У выніку гэтай барацьбы яшчэ на пачатку 1923 г. быў выселены з Польшчы эпіскап Бельскі Сяргей^3  , арыштаваныя архіэпіскап Віленскі й Літоўскі Элефэры ^4  ды эпіскап Пінскі й Наваградзкі Панцеляймон ^5 . Беларускае й украінск ае насельніцтва ў гэтым супраціве ня брала ніякага ўдзелу.

Стараньні аб заснаваньні Польскай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы (далей ПАПЦ. — Рэд.) скончыліся пасьпяхова, і 13 лістапада 1924 г. Канстантынопальскі патрыярх Рыгор VII выдаў томас (закон), у якім сьцьвярджаў: «Першае адарваньне ад нашага пасаду Кіеўскай мітраполіі й праваслаўных мітраполіяў Польшчы й Літвы, залежных ад яе, ды прылучэньне іх (1686) да Маскоўскай царквы адбылося нязгодна з кананічнымі правіламі, а таксама не былі датрыманыя Масквой умовы аб поўнай царкоўнай аўтаноміі кіеўскага мітрапаліта , такім чынам няма ніякіх перашкодаў да аднаўленьня страчанай аўтакефаліі» . Гэтае асьведчаньне патрыярха мае асаблівую вагу, бо яно афіцыйна сьцьвярджае незаконнасьць пераняцьця Масквой праваслаўнай царквы Беларусі й Украіны, у абыход яе махінацыяў у гэтым напрамку.

Афіцыйнае абвяшчэнне ПАПЦ адбылося 17 верасьня 1925г. на Саборы эпіскапаў, духавенства й прадстаўнікоў ад вернікаў, у прыватнасьці, Канстан тынопальскага й Румынскага патрыярхаў. Новапакліканым мітрапалітам стаў эпіскап Варшаўскі Дзяніс^6  .

ПАПЦ хутка прызналі ўсе іншыя аўтакефальныя цэрквы па-за выключэньнем РПЦ. Масква праз савецкага стаўленьніка мітрапаліта Сяргея^7  ў 1928 г. склала нават востры пратэст на рукі мітрапаліта Дзяніса, у якім падкрэсьлівалася, што аўтакефальная царква ў Польшчы незаконная, бо ня мае згоды маткі— царквы расейскай, да якой яна раней належала, а патрыярх Ціхан^8  яшчэ раней згадзіўся быў даць Варшаўскай мітраполіі аўтаномію, але не аўтакефалію. Пратэст мітрапаліта Сяргея быў успрыняты ў Варшаве як савецкая спроба ўмешваньня ў царкоўныя справы Польшчы. У гэтым самым часе Масква спрабавала паралізаваць і дзейнасьць РЗПЦ пад кіраўніцтвам мітрапаліта Антонія ^9 .

Арганізуючы праваслаўную аўтакефалію, польскі ўрад зусім не кіраваўся нацыянальна-рэлігійнымі інтарэсамі беларусаў і ўкраінцаў, але перадусім сваімі вялікадзяржаўніцкімі асыміляцыйны мі інтарэсамі. Сутнасьць іх заключалася ў тым, што польскія вядучыя палітычныя колы імкнуліся ў найхутчэйшым часе спалянізаваць праваслаўных беларусаў і ўкраінцаў ды зацерці сьляды незалежніцкіх настаўленьняў. Палітыка гэтая вялася: а) пры дапамозе ўзмоцненай каталіцкай акцыі, субсыдыя ванай урадам; б) пры дапамозе недапушчэньня беларусізацыі й украінізацыі цэркваў і падтрымоўваньня русафільскіх элемэнтаў, варожа настроеных да нацыянальных патрэбаў вернікаў; в) пры дапамозе поўнай палянізацыі праваслаўнай царквы.

Міма канстытуцыйных і міжнародных забавязваньняў аб рэлігійнай і нацыянальнай талеранцыі, Польшча ніколі талерантна ня ставілася да праваслаўя, а наадварот, уважала яго за канечнае зло ды прытым небясьпечнае для шматнацыянальнай польскай дзяржавы.

Першым заданьнем гэтай палітыкі было падарваць эканаміч ную самастойнасьць праваслаўнай царквы. Наступна зьменшыць як толькі магчыма лік праваслаўных сьвятароў і парахвіяў, каб праваслаўных вернікаў паставіць ва ўмовы цяжкага кантакту са сваім духавенствам ды даць разгорненыя магчымасьці місійным акцыям рыма-каталіцкага духавенства, якое было носьбітам і правадніком нацыяналістычнай польскай думкі. Каталіцкае духавенства мела адыграць тую палітычную ролю ў Заходняй Беларусі, якую Масква ўскладала перад рэвалюцыяй на сваіх праваслаўных стаўленьнікаў у шырэньні русіфікацыі й расейскай вялікадзяржаўнасьці. Гэтак дэкрэтам ад 16 сьнежня 1918 г. былі забраныя ўсе царкоўныя й манастыр скія (праваслаўныя) землі й перададзены ў калянізацыйны фонд. Ад 1921 г. аж да Другой сусьветнай вайны (1939) працягваліся сыстэматычныя акцыі зачыненьня, бурэньня ці перарабленьня праваслаўных сьвятыняў і манастыроў. Аб гэтай зьнішчальнай польскай акцыі гэтак казаў беларускі сэнатар (у Сэнаце Польшчы) Вячаслаў Багдановіч ^10  у 1924 г.:

«Дзяржаўны бюджэт для каталіцкага веравызнаньня ў 67 разоў перавышае праваслаўны бюджэт, хаця лічбовыя адносіны іх вернікаў выражаюцца як 3 да 1. Апекай карыстаецца каталіцтва, а праваслаўе трактуецца як зло паступова зьнішчальнае. Для ўрадавага стаўленьня да праваслаўя характэрным зьяўляецца факт наступнай клясыфікацыі яго: Дэпартамэнт веравызнаньняў Міністэрства падзелены на 4 аддзелы — каталіцкі, эвангелісцка-лютэранскі, майсеевай веры^11  й на аддзел іншых веравызнаньняў, да якога належаць магамэтане, пагане й праваслаўныя — урад не знайшоў месца для праваслаўя сярод хрысьціянскіх веравызнаньняў.

Урад праводзіць палітыку зьмяншэньня ліку праваслаўных прыходаў. У першым годзе панаваньня польскай улады адабрана: на Холмшчыне каля 300 цэркваў, у Гарадзенскай эпархіі каля 100, а да гэтага даходзяць яшчэ Віленшчына, Палесьсе й інш. Адбіраюцца цэрквы, якія ніколі не былі каталіцкімі, ні вуніяцкімі, як сабор у Лідзе, царква на Сьніпішках у Вільні, царква ў Крывічах, сабор у Беластоку, царква ў Новым Двары, у Васількове, у Сьвяткове, у Грабаве, Мікалаеўская царква ў Ваўкавыску, царква ў Ялаве, у Самагрудзе й шмат іншых. Так у Новым Двары на сьвята нараджэньня Багародзіцы, у часе багаслужбы, у царкву ўварваўся польскі паліцыянт зь мясцовага застаўнага пункту Аляксандар Бацькоўскі, у шапцы на галаве й са стрэльбай на плячох, ён голасна запатрабаваў спыненьня Божай службы й апаражненьня царквы, якую ён мае зачыніць. Выгнаўшы гвалтам вернікаў з царквы, паліцыянт яе зачыніў, пасьля чаго царква была збураная .

Цяпер гвалт над праваслаўнай царквой праводзіцца зь яшчэ большай сілай. Урад уводзіць у жыцьцё праект зьмяншэньня праваслаўных парахвіяў. Маюць быць зачыненыя парахвіі: на Гарадзеншчыне — некалькі дзясяткаў, у Віленскай эпархіі касуюцца 53 парахвіі, зь якіх 20 маюць ператварыцца ў філіі. Зачыняюцца шматлюдныя парахвіі, як, напрыклад, у Кабыльні ку— 3.000 парахвіянаў; у Гануце — 4.000; у Старым Мядзеле— 3.500; у Порплішчы — 3.000; Латыгалі — 4.500; у Грыгаравічах — 3.000; у Старой Шаркаўшчыне — 3.000; у Княгініне— 3.000 і г. д. На Гарадзеншчыне касуюцца прыходы ў Міжрэччы, Падароску, Сьвяціцах, Ляўшове, Бялавічах, Пяскох і інш. У Палескай эпархіі касуюцца парахвіі ў Руцэ — 3.600 парахвіянаў; Морыне — 3.200; Далятычах — 3.000; Лаўрышаве— 36.300; Валяўцы — 3.700.

Далейшым спосабам аслабленьня праваслаўя польскім урадам ёсьць абмяжоўваньне праваслаўных, а перш за ўсё духавенства, у грамадзянскіх правох. На аснове Вэрсальскага дагавору ўсе асобы, што пражываюць на прасторы польскай дзяржавы ў часе ратыфікацыі дагавору, становяцца польскімі грамадзянамі. Аднак цяпер польскі ўрад стасуе практыку адумыснага непрызнаваньня грамадзянства праваслаўнаму духавен ству й да цяпер прызнаў яго толькі для малой колькасьці духоўных…

Праваслаўны абмяжоўваецца ў правох усюды. Пры звальненьні службоўцаў першынство маюць праваслаўныя. У мінулую зіму звольнены амаль усе праваслаўныя чыгуначнікі, а таксама із судовай службы. Патаемны загад дырэкцыі Віленскай чыгункі ад 23 красавіка гэтага году (1924. — Рэд.) гавора: «катэгарычна забараняецца прымаць праваслаўных» на працу на ўсход ад лініі Вільня—Лунінец .

Польскі ўрад застасаваў да праваслаўнай царквы небывалы нутраны прыгнёт, адбіраючы ад яе нутраную свабоду й перадаючы кіраўніцтва над ёй Дэпартамэнту веравызнаньняў у Міністэрстве. Міністэрства ператварыла духоўнікаў у «дзяржаўных агентаў». Урад арыштаваў і пасадзіў у манастырскую вязьніцу або гвалтам вывез зь дзяржавы адных эпіскапаў, а прымусам накінуў новых. Дачыненьне паміж праваслаўнай царквой і дзяржавай урад акрэсьліў антыкананічнымі й антыканстытуцыйнымі «часовымі ўстаноўкамі». Грамадзкі дзейнік поўнасьцю адсунены ад угляду ў царкоўныя справы. Рады парахвіяльныя скасаваныя Сынодам пад уплывам Міністэрства; эпархіяльныя рады замененыя антыкананіч нымі кансысторыямі. Усе пастановы Сыноду падлягаюць зацьверджаньню Міністэрства, якое вызначае эпіскапаў і кіруе імі, а паліцыя кіруе сьвятарамі ў парахвіях».

Пяць гадоў пазьней (1929) жніво польскай наступальнай акцыі на праваслаўную аўтакефальную царкву ў Беларусі было яшчэ большае. Той жа беларускі сэнатар Вячаслаў Багдановіч у сваёй прамове ў Сэнаце 9 сакавіка 1929 г. цьвердзіў:

«У праваслаўных адабрана больш за 1000 цэркваў, каля 600 стаяць зачыненыя. Міма просьбаў праваслаўных атрымаць дазвол на рамонт, нават за собскі кошт, гэтыя цэрквы па сягоньня стаяць парожнія, занядбаныя, з выбітымі вокнамі й падзіраўленымі страхамі… Адбіраньне цэркваў ад праваслаў ных працягваецца».

Новы наступ на праваслаўную царкву ў Заходняй Беларусі павялі палякі ў 1937—1938 гг. — у тым самым часе, калі бальшавікі дабівалі на ўсходзе апошніх «нацдэмаў» і «аўтакефалі стаў». Наступ гэты таксама выявіўся ў савецкай форме: бурэньні праваслаўных сьвятыняў. Гэтак на Падляшшы й Холмшчыне ў названым часе было зачынена, спалена або разбурана 150 цэркваў. Бурэньне цэркваў праводзілася адміністрацыйным парадкам пры дапамозе паліцыі, вайсковых памежных аддзелаў і мясцовай улады, а таксама каталіцкага духавенства. Агулам ва ўсёй Заходняй Беларусі палякі спалілі, узарвалі дынамітам ці разбурылі больш за 250 цэркваў пераважна гістарычнага значэньня. Сотні былі замененыя на каталіцкія касьцёлы й капліцы, або на іншыя польскія ўстановы, а частка перададзеная вуніяцкай царкве.

Стаўленьне польскага ўраду да ўніяцкай царквы ў Заходняй Беларусі было варожае. Вунійная акцыя вялася пры падтрымцы Ватыкану як місійная спроба рэстаўрацыі даўнейшай царквы, але выключна з рэлігійнымі мэтамі. Вялі яе езуіты, якія мелі свой невялікі асяродак у Альбэртыне каля Слоніму й выдавалі часопіс «Да злучэньня» ^12 , а таксама некаторыя сьвятары (усходняга абраду), што выйшлі з духоўнай сэмінарыі ў Дубне. Агулам перад Другой сусьветнай вайной у Заходняй Беларусі налічвалася: у Віленскай мітраполіі — 4 парахвіі, 7 сьвятароў і каля 3.500 вернікаў; у Пінскай эпархіі — 12 сьвятароў і каля 7.000 вернікаў; на Падляшшы — 10 сьвятароў, 2 дыяканы й каля 5.000 вернікаў; у Альбэртыне — каля 50 місіянэраў (айцоў і братоў) езуітаў і каля 1.000 чалавек парахвіянаў. Гэткі малы вынік вунійнай акцыі — доказ адносінаў да яе польскіх уладаў ды пазбаўленьня яе беларускага нацыянальнага характару.

Польскі ўрад самымі вострымі спосабамі глуміў усе справы беларускага нацыянальнага жыцьця, уключаючы сюды перасьлед рыма-каталіцкага духавенства, якое адважвалася на ўвядзеньне беларускай мовы ў сьвятынях. Ён фінансаваў і пратэгаваў рэшткі царскага рэжыму — расейскіх чарнасоценцаў, праз захаваньне аж да 1930-х гадоў расейшчыны ў цэрквах і перасьлед беларушчыны. Віленская праваслаўная духоўная сэмінарыя была калыскай расейскага выхаваньня й прапольскага апартунізму, а беларуская мова разглядалася як адна з чужых моваў малаважнага значэньня. Гэткія настроі панавалі й на багаслоўскім факультэце ў Варшаве. Палякі ведалі добра, што пераход з расейскай мовы на польскую ў цэрквах ня выкліча большага супраціву ў насельніцтве, бо абедзьве яму ня родныя.

Аб беларускім праваслаўным руху можна казаць ня ў лучнасьці з аўтакефальнай праваслаўнай царквой, але ў лучнасьці зь невялікім гуртком праваслаўных (і часткова каталіцкіх) дзеячаў, пераважна віленскіх, якім польскія ўлады дазвалялі на далёка ізаляваныя формы беларускасьці. Гэтак у Вільні існавала Беларускае Дэмакратычнае Праваслаўнае Аб'яднаньне — зародак праваслаўнай палітычнай партыі, — якое ніколі не разгарнула шырэйшай дзейнасьці; Беларускі Праваслаўны Царкоўны Камітэт, які выдаваў часопіс «Сьветач Беларусі». Найбольш актыўнымі тут былі сэнатар Вячаслаў Багдановіч, сьвятар Аляксандар Коўш^13 , Сяргей Паўловіч ^14  і інш. Усялякія спробы шырэйшай беларускай праваслаўнай дзейнасьці былі перасьледа ваныя польскімі адміністрацыйнымі й паліцыйнымі ўладамі. У канцы 1938 г. былі зьліквідаваныя ўсе беларускія грамадзкія, нацыянальныя, палітычныя й царкоўныя арганізацыі, школы, арганізацыі моладзі й гаспадарчыя ўстановы. На газэты й часопісы ўстаноўленая вострая цэнзура й люты паліцыйна-судовы перасьлед. Палякі думалі, што ліквідацыя беларускага руху ў БССР і пануючая там «яжоўшчына» — час да гэткага ж татальнага наступу й на захад ад Рыскай мяжы, з чым лучыцца спроба поўнай палянізацыі праваслаўнай царквы ў Заходняй Беларусі й Украіне.

Палянізацыя праваслаўнай царквы ў Заходняй Беларусі й Украіне падрыхтоўвалася ад 1934 г., калі мітрапаліт Дзяніс выдаў загад аб перакладзе царкоўных кніг на польскую мову. У1936 г. ужо былі выдрукаваны па-польску літургічныя кнігі, якія дармова рассылаліся ва ўсе праваслаўныя парахвіі.

Каб ажыцьцявіць польскі палянізацыйны плян, кансысто рыі эпархіяў рассылалі адумысныя інструкцыі, каб кожную нядзелю для моладзі ў цэрквах адбываліся набажэнствы па-польску з адпаведнымі казаньнямі, а для ўсяго насельніцтва — гэткія набажэнствы ў патрыятычныя польскія дні з агульнай патрыятычнай польскай песьняй на заканчэньні набажэнства «Божа, што Польшчу…». Гэта былі ўводныя мерапрыемствы, заснаваныя на меркаваньні, што моладзь, якая была ахоплена выключна польскім школьніцтвам і польскай патрыятычнай прапагандай, станецца галоўным памостам да ўвядзеньня пальшчызны ў Божыя службы й для дарослых.

Галоўнай апорай палянізацыйнай акцыі стаўся, апрача мітрапаліта Дзяніса, эпіскап Сава^15 , расеец па паходжаньні, які пайшоў на службу да польскага ўраду, на падабенства маскоўскага Сяргея, і ад 1936 г. займаў Гарадзенскую эпархію. Сава пры дапамозе падобнага да сябе сьвятара Леаніда Каспэрскага арганізаваў у Гародні Саюз Праваслаўных Палякаў (1937), адчыніў Дом Палякаў Праваслаўнай Веры імя Сьцяпана Баторага (1937) з мэтай «вырабіць нацыянальную (ведама польскую) сьведамасьць сярод праваслаўных» ды «аб'яднаць усіх праваслаўных палякаў Гарадзеншчыны». У 1938 г. у той жа Гародні быў зарганізаваны «місійны» Праваслаўны навукова-выдавецкі інстытут, зарэгістраваны беластоцкім ваяводам як арганізацыя асаблівага значэньня ды зацьверджаны Сынодам мітраполіі ў якасьці самастойнай адзінкі з правам выдаваць царкоўную літаратуру, падручнікі, малітоўнікі й г. д. у польскай мове. Гэты інстытут ад лістапада 1938 г. наладзіў выданьне адумыснай газэты для палянізацыйных мэтаў «Hіos Prawosіawia», прапаган довыя брашуры й «Праваслаўны каляндар» на 1939 г. Тамсама, міма вострага супраціву насельніцтва, была адкрытая першая ў Заходняй Беларусі польская праваслаўная царква.

Уся гэтая падрыхтоўчая палянізацыйная акцыя была замацавана дэкрэтам прэзыдэнта Польшчы ^16  ад 19 лістапада 1938г. аб стаўленьні Польскай Рэспублікі да праваслаўнай царквы. Перш за ўсё ў гэтым дэкрэце быў зьменены сам назоў — з Праваслаўнай Аўтакефальнай Царквы ў Польшчы ў Польскі Аўтакефальны Касьцёл Праваслаўны.

На падставе названага дэкрэту праваслаўная царква сталася поўнасьцю прыладзьдзем польскай палянізацыйнай палітыкі. Дэкрэт устанаўляў зямельныя наданьні для паасобных эпіскапаў ды высокія платы эпіскапам й духавенству (мітрапаліту — 1.875 злотых на месяц; эпіскапам — 1.200, вышэйшаму духавенству — ад 300 да 500 злотых). За гэта, ведама, вымагалася ад іх шырыць абсалютную палянізацыю, аднаўляць набажэн ствы ў польскай мове, маліцца за Польшчу й яе прэзыдэнта, увесьці грыгарыянскі каляндар.

Праз тыдзень пасьля абвяшчэньня дэкрэту прэзыдэнта Польшчы адбылася хіратанія былых вайсковых сьвятароў, надзейных палянізатараў, Шрэтара й Сямашкі ў праваслаўныя эпіскапы. Уся падрыхтоўка да высьвячэньня названых кандыдатаў адбылася маланкава. 12 лістапада 1938 г. кандыдаты прынялі манаства, Шрэтар пад імем Цімафея, а Сямашка — Мацея; на другі дзень былі яны ўжо архімандрытамі. Акт хіратаніі праведзены мітрапалітам Дзянісам у прысутнасьці ўсіх эпіскапаў у Пачаеўскай Лаўры на Валыні^17  . Цімафей Шрэтар^18  быў прызначаны вікарным эпіскапам у Варшаўска-Холмскую эпархію, а Мацей Сямашка ^19  — вікарным эпіскапам у Вільню.

Адразу па прыезьдзе ў Вільню Сямашка адслужыў у Сьвята-Духавай царкве ўрачыстае набажэнства, а пасьля зьвярнуў ся да прысутных з прапагандовай польскай прамовай. Вернікі адказалі дэманстрацыйным сьпевам, каб заглушыць прамоўцу, а перад царквой арганізавалі групу, каб выкінуць палянізатара. Тады Сямашка выклікаў польскую паліцыю, якая разагнала дэманстрантаў і арыштавала больш актыўных. У далейшым эпіскап ужываў найгрубейшыя сродкі: пабоі й зьнявагу духоўнікаў за адмову ў праводжаньні палянізацыі, звальненьне з духоўных становішчаў, інтэрвэнцыю паліцыі й адміністрацыйных уладаў адносна вернікаў і г. д.

Віленская духоўная сэмінарыя, куды, міма пануючага там расейскага духу, пранікалі ўплывы беларускага нацыянальнага руху, была зьліквідаваная польскім урадам, а замест яе, у адпаведнасьці з палянізацыйным царкоўным дэкрэтам, заснаваны ў Варшаве Польскі праваслаўны ліцэй. Спалянізаваны быў поўнасьцю таксама багаслоўскі факультэт Варшаўскага ўнівэрсы тэту ды тамтэйшы інтэрнат для студэнтаў тэалёгіі. Студэнты абавязаны былі належаць да Акадэмічнага Саюзу Праваслаў ных Палякаў. Толькі што скончыўшы навукі, маладыя й недасьведчаныя, але спалянізаваныя выхаванцы інтэрнату ды факультэту багаслоўя зараз жа ішлі на кіраўнічыя пасады, а старых й заслужаных для праваслаўя духоўнікаў здымалі й пераводзілі ў глухія парахвіі або звальнялі наагул.

Усё праваслаўнае духавенства ператварылася ў дзяржаўных ураднікаў цывільнага стану й ставалася поўнасьцю залежным ад ваяводаў, старастаў і мясцовай паліцыі.

Рэкамэндавалася не застасоўваць яўнага гвалту, але праводзіць індывідуальны ціск ды даваньне дзяржаўных субсыдый тым, хто перайшоў на супрацоўніцтва. Субсыдыі прадбачваліся ад 60 да 120 злотых штомесячна, забясьпечвалася поўная дзяржаўная падтрымка духоўніку ва ўсіх ягоных дзеяньнях. На гэтую спакусу даволі ахвотна йшло праваслаўнае духавенства, не зьвязанае з народам глыбейшымі сувязямі, але прызвычаенае да дзяржаўнай службы ў царскай Расеі. Замена ж расейшчыны на пальшчызну была справай навукі й звычкі. Упрызьме гэтага варожага наступу на ўсе праявы нацыяналь нага й рэлігійнага жыцьця беларусаў польскім агрэсарам здавалася, што «празь дзесяць гадоў у Польшчы са сьвечкай ня знойдзеш беларуса».

Засьлепленыя палякі ў сваім генэральным наступе на самабытнасьць беларускага народу не хацелі бачыць завіслага над імі мяча блізкага скону, не праявілі найменшай здаровай палітычнай думкі, каб абараніцца перад магутнымі суседзямі.

6. Савецкая акупацыя Заходняй Беларусі

Развал Польшчы й заняцьце Заходняй Беларусі бальшаві камі ў верасьні 1939 г. спачатку падымала настроі беларускага насельніцтва, якое ня ведала сутнасьці бальшавізму й ягонай антыбеларускай палітыкі, быццам надышоў час вызваленьня ад нацыянальнага й рэлігійнага прыгнёту польскіх паноў. Ушматлікіх мясцовасьцях насельніцтва само распраўлялася зь ненавісным палянізацыйным элемэнтам, праводзячы экзэкуцыі злоўленых агентаў. Гэтак былі расстраляныя дзясяткі праваслаўных сьвятароў, якія ў апошніх гадах існаваньня польскай дзяржавы праявілі сябе актыўнымі служакамі навяртаньня ў «праваслаўныя палякі». Многіх з пазасталых пры жыцьці пасьля (у 1940 г.) бальшавікі вывезьлі ў Сібір.

Эпіскапы Сава й Мацей (апора палянізацыйнай акцыі ў Заходняй Беларусі) уцяклі. Усе іншыя эпіскапы (таксама й каталіцкія) засталіся на сваіх месцах. Такім чынам, становішча праваслаўнай царквы ў Заходняй Беларусі пасьля 17 верасьня 1939г. было наступнае: у Віленскай эпархіі знаходзіўся архіэпіскап Феадосій ^20 , у Пінскай — архіэпіскап Аляксандар ^21 ; у Гарадзенскай эпархіі адміністрацыя знаходзілася з даручэньня ўцёклага эпіскапа Савы ў руках протагерэя Рыгора Барышкеві ча^22 , сябры Гарадзенскага кансысторскага Сыноду.

Міма афіцыйнай бязбожніцкай акцыі ды канфіскацыі царкоўнай маёмасьці, а таксама накладаньня высокіх падаткаў на сьвятыні, у царкоўным жыцьці бальшавікі падтрымоўвалі расейскае духавенства, якое адмовілася ўключыцца ў польскую аўтакефалію ды было перасьледаванае польскімі ўладамі. Ніякія беларускія нацыянальныя меркаваньні не браліся пад увагу. Гэтак на паверхню выплылі два эпіскапы: Панцеляймон і Элефэры ^23 .

Архіэпіскап Панцеляймон (Ражноўскі) пасьля рэвалюцыі (1921) атрымаў назначэньне ад патрыярха Ціхана на эпіскапскую катэдру новаўтворанай Пінска-Наваградзкай эпархіі. Дзеля таго што Наваградак ня меў спрыяльных умоваў на адкрыцьцё катэдры, яна была заарганізаваная ў Пінску. У 1922 г. патрыярх Ціхан надаў Панцеляймону тытул архіэпіскапа, магчыма, каб падбадзёрыць яго ў змаганьні з будучай аўтакефаліяй. Панцеляймон аказаўся верным расейскай царкве і ў аўтакефалію не пайшоў, за што быў высланы ў Мялецкі манастыр на Палесьсі бяз права кіраваць эпархіяй. У гэтым манастыры ён пражыў да 1927 г., пасьля быў пераведзены ў Дэрманскі, а ўрэшце ў 1934 г. — у Жыровіцкі манастыр, дзе й дачакаўся развалу Польшчы.

Міма старасьці (меў 73 гады), Панцеляймон скарыстаў прыход бальшавікоў для пераняцьця эпіскапскай улады ў Заходняй Беларусі й зараз жа зьвярнуўся пісьмова да мітрапаліта Сяргея, просячы прыняць яго й падуладныя парахвіі з усім духавен ствам у юрысдыкцыю Маскоўскай патрыярхіі ды зацьвердзіць яго эпіскапам Наваградзка-Пінскай эпархіі. Адначасна ён паведамляў, што Гарадзенская эпархія ня мае эпіскапа, і што ён мае яе пад сваю архіпастырскую апеку.

Пасьля гэтага Панцеляймон разаслаў да ўсяго праваслаўна га духавенства Гарадзенскай эпархіі свой абежны ліст, паведамляючы, што ён пераймае эпархію пад сваё кіраўніцтва й што ўсе парахвіі яе пераходзяць пад юрысдыкцыю Маскоўскай патрыярхіі. Усе духоўнікі ад гэтай пары маюць памінаць у набажэнствах мітрапаліта Маскоўскага Сяргея, мітрапаліта Варшаўскага Дзяніса ды яго (Панцеляймона). Некалькі дзён пазьней (7 кастрычніка 1939 г.), відаць, схамянуўшыся, у чарговым абежніку ён забараніў памінаць варшаўскага мітрапаліта Дзяніса.

У іншым лісьце да протагерэя Барышкевіча Панцеляймон загадваў яму зарганізаваць замест кансысторыі эпархіяльную ўправу ды кіраваць эпархіяй да часу ягонага прыезду ў Гародню.

Барышкевіч склікаў нараду гарадзенскага праваслаўнага духавенства (9 кастрычніка 1939 г.) дзеля абмеркаваньня становішча. На нарадзе большасьць прысутных выказалася за запросіны на Гарадзенскую катэдру эпіскапа Сымона (Іваноўскага) ^24  ды даручыла кансысторыі зьвярнуцца ў гэтай справе да сяброў Сыноду праваслаўнай царквы ў Польшчы архіэпіскапаў — Віленскага Феадосія, Палескага Аляксандра (Іназемцава) і Валынскага Аляксея ^25 .

У адказ на лісты Гарадзенскай кансысторыі адгукнуўся эпіскап Валынскі Аляксей, які пісаў (18 лістапада 1939 г.): «Пасьля адпаведных зносінаў з уладыкам Аляксандрам ад яго, ад сябе й протагерэя Сымона паведамляю Вас (пакуль прыватна), што дзеля выняткавых абставінаў часу мы ня бачым перашкодаў дзеля часовага фактычнага й ерархічнага пераняцьця Вашай эпархіі пражываючым у Жыровіцах на супачынку архіэпіска пам Панцеляймонам». Інакш кажучы, ніхто не рызыкаваў супрацьставацца акцыі захопніцкага й саветафільскага Панцеляймона.

Маскоўская патрыярхія, са свайго боку, ахвотна зацьвердзі ла яго дыямэнтавым крыжам на клабуку ды надала яму тытул экзарха патрыярхіі, даручаючы апеку над усімі занятымі землямі (беларускімі й украінскімі) ад імя патрыярхіі «пакуль ня будзе іншага праваслаўнага патрыяршага архігерэя» .

На падставе ліста Маскоўскага патрыярха Панцеляймон разаслаў лісты ўсім эпіскапам Заходняй Беларусі й Украіны, паведамляючы ім аб сваім прызначэньні на экзарха Маскоўскай патрыярхіі, ды прапанаваў неадкладна прыслаць свае дэклярацыі на яго імя аб прызнаньні гэтай патрыярхіі за сваю кананіч ную ўладу. Панцеляймону адпісаў толькі эпіскап Астроскі Сымон, а ўсе іншыя эпіскапы пераслалі «верноподданнические декларации» беспасярэдна ў Маскву Сяргею, ігнаруючы такім чынам новапрызначанага экзарха.

Канчатковае афармленьне прылучэньня да расейскай царквы эпіскапаў, што прыслалі свае дэклярацыі, адбылося ўлетку 1940 г. у Маскве, куды яны ўсе былі выкліканыя. Не паехалі ў Маскву толькі архіэпіскап Віленскі Феадосій, Пінскі Аляксан дар і эпіскап Луцкі Палікарп ^26 . Акт прылучэньня складаўся з чытаньня адпаведнай малітвы над кандыдатам, яго споведзі ды супольнай службы ў літургіі. Далучыліся: 25 чэрвеня 1940 г. архіэпіскап Аляксей і эпіскап Камень-Кашырскі Антон; 10 ліпеня 1940 г. — архіэпіскап Панцеляймон; 21 жніўня 1940 г. — эпіскап Астроскі Сымон.

Другі «мучанік» за справу расейскай царквы эпіскап Віленскі Элефэры (Багаяўленскі), які ад 1923 г. жыў у Жамойці (Летуве) і застаўся ў юрысдыкцыі Маскоўскай патрыярхіі, цяпер за сваю вернасьць атрымаў тытул мітрапаліта й з прыходам бальшаві коў у Вільню прыбыў сюды ды абвесьціў сябе архіпастырам.

Дасюлешні архіэпіскап Феадосій прымушаны быў саступіць пасьля таго, як мітрапаліт Маскоўскі Сяргей ды новы мітрапаліт Віленскі Элефэры забаранілі яму выконваць духоўныя абавязкі. Ён тады перайшоў на спачын у Сьвята-Духаўскі манастыр і больш ня ўмешваўся ў царкоўныя справы.

У канцы 1940 г. мітрапаліт Элефэры памёр, а на яго месца быў вызначаны мітрапаліт Сяргей Васкрасенскі ^27 , масквіч, з тытулам «мітрапаліт Віленскі й Літоўскі, экзарх Прыбалтый скі», які падпарадкаваў Маскве землі, што ўваходзілі ў склад Жамойцкай (Летувіскай) рэспублікі, павялічанай савецкім падарункам ад 10 кастрычніка 1939 г. беларускай Віленшчыны.

З далучэньнем Вільні й часткі Віленшчыны да Жамойцкай рэспублікі рэшта Віленскай эпархіі апынулася ў БССР без эпіскапа. Пераняў яе пад сваю юрысдыкцыю архіэпіскап Панцеляймон, канцэнтруючы ў сваіх руках аграмадную тэрыторыю, цэнтрам якой зрабіў Жыровіцкі манастыр. Ягонымі супрацоў нікамі сталіся: архімандрыт гэтага манастыра Венядзікт (Бабкоўскі) ^28  ды протагерэй Аўген Катовіч.

Савецкія ўлады не заміналі архіэпіскапу Панцеляймону ў выконваньні адміністрацыйных функцыяў. Ён мусіў толькі плаціць ім адумысны падатак, так званы «культзбор», якім было ападаткаванае ўсё духавенства. Гэты падатак быў даволі высокі, памер яго залежаў ад мясцовага фінансавага аддзелу. За няўплату падатку пагражала вязьніца або высылка ў працоўны лягер.

У красавіку 1940 г. Маскоўская мітраполія накіравала эпіскапа Сяргея (Васкрасенскага), мітрапаліта Віленскага й Літоўскага, экзарха Прыбалтыйскага ў Заходнюю частку БССР і ЎССР з царкоўнай візытацыяй. Хутка пасьля яе адбыліся зьмены ў царкоўным кіраўніцтве. Савецкія ўлады ня мелі даверу да мясцовай герархіі й духавенства й пачалі замяняць іх савецкімі расейцамі. Гэтак у ліпені 1940 г. Маскоўская патрыярхія прызначыла новага мітрапаліта Мікалая ^29  з тытулам экзарха Заходняй Беларусі й Украіны. Ён пераняў Валынска-Луцкую эпархію, пакідаючы мясцоваму архіэпіскапу Аляксею невялікую колькасьць парахвіяў. Звольнены быў адначасова ад абавязкаў экзарха архіэпіскап Панцеляймон, якому перадавалася ў адміністрацыю новаствораная Гарадзенска-Вілейская эпархія (Гарадзенская й пакінутая ў БССР частка Віленскай эпархіі).

Гэта была вялізная эпархія, што налічвала да 307 парахвіяў, кіраваць якімі цяжка было старому Панцеляймону. Таму ён прасіў мітрапаліта Маскоўскага Сяргея, каб высьвяціў яму ў дапамогу вікарыя, прапануючы Жыровіцкага архімандрыта Венядзікта. Маскоўская патрыярхія прыхільна паставілася да просьбы Панцеляймона. У сакавіку 1941 г. архімандрыт Венядзікт быў выкліканы ў Маскву, дзе ён быў хіратанізаваны мітрапалітам Сяргеем пры ўдзеле дзесяці эпіскапаў з Заходняй часткі БССР і ЎССР, што былі тады таксама ў Маскве. Венядзікт атрымаў тытул эпіскапа Берасьцейскага й заняў становішча вікарыя Гарадзенска-Вілейскай эпархіі, а архіэпіскапу Панцеляй мону дазвалялася надалей жыць у Жыровіцкім манастыры ды ёй кіраваць.

Новавысьвечаны эпіскап Венядзікт (Васіль Бабкоўскі) — па паходжаньні сын расейскага сьвятара з Апочыцкага павету Пскоўскай губэрні. Ад 1914 г. быў сьвятаром у Наваградзкім саборы, а ў пасьляваеннай пары благачынным Наваградзкай акругі. У Жыровіцкі манастыр паступіў у 1937 г. і тут быў архімандрытам аж да высьвячэньня яго на эпіскапа. Выхаваны ў расейскім вялікадзяржаўным духу, падобна як і архіэпіскап Панцеляймон, належаў да старой расійскай гвардыі, якая замацоўвала русіфікацыю на Беларусі ва ўсякіх абставінах. Нічога дзіўнага, што абодвух лучылі таксама блізкія сяброўскія дачыненьні ды цеснае супрацоўніцтва ў супрацьдзеяньні беларусі зацыі праваслаўнай царквы, аб чым будзе гутарка ніжэй.

7. Падрыхтоўка й арганізацыя БАПЦ
у часе Другой сусьветнай вайны

Маланкавай атакай 22 чэрвеня 1941 г. немцы пачалі паход на ўсход, ачышчаючы Беларусь ад бальшавіцкай акупацыі за прыблізна двухтыднёвы пэрыяд. Ведама, немцы ў сваім паходзе на ўсход кіраваліся выключна собскімі меркаваньнямі, думаючы на аграмадных прасторах Усходняй Эўропы заснаваць нямецкую «жыцьцёвую прастору» як частку нацыянал-сацыя лістычнай імпэрыі. Тым ня менш, яны былі вымушаныя лічыцца з нацыянальна-рэлігійнымі патрэбамі занятых земляў, каб, з аднаго боку, здабыць прыхільнасьць да сябе, а з другога — супрацьставіцца бальшавіцкай прапагандзе.

Беларускі народ і ягоная ацалелая ад бальшавіцкага й польскага перасьледу інтэлігенцыя прынялі выбух вайны з Саветамі зь немалымі надзеямі, што скончыцца жудасны пэрыяд бальшавіцкага панаваньня й што надыдуць лепшыя часіны, у якіх Беларусь зможа адбудаваць сваё вольнае жыцьцё.

У адносінах да рэлігійнага жыцьця нямецкія ўлады таксама кіраваліся собскімі інтарэсамі. Яны дазвалялі выконваньне рэлігійнага культу хутчэй з мэтай змаганьня з бальшавіцкай прапагандай, якая цяпер адкінула бязбожную прапаганду на чале зь Яраслаўскім ^30  і выкарыстоўвала ў вайне мітрапаліта Сяргея (Страгародзкага) і падуладнае яму духавенства. Нацыянал-са цыялістычная ідэалёгія Нямеччыны ў сваёй сутнасьці была антыхрысьціянскай, схільнай да нэапаганізму ці рэлігійнага індыфэрэнтызму з асабліва варожым стаўленьнем да каталіцкай царквы.

Паколькі бальшавікі выкарыстоўвалі праваслаўную царкву ў вайне як адну з галоўных сілаў дзеля супраціву нямецкай інвазіі ды маланкавы паход нямецкіх войскаў быў спынены каля Ленінграду й Масквы, у нямецкага боку не было іншага выйсьця, як неадкладна арганізаваць праваслаўную царкву ў Беларусі, незалежную ад Масквы і якая сталася б прыладзьдзем у нямецкіх руках, так як расейская царква ў руках бальшавікоў. Усе іншыя веравызнаньні ў Беларусі не заслугоўвалі на большую ўвагу нямецкіх уладаў (як баптысты, мэтадысты, эвангелісты й г. д.), бо яны ня мелі ніякага прапагандовага значэньня. А каталіцкая царква й яе духавенства адразу знайшліся пад нямецкім абстрэлам ня толькі таму, што многія сьвятары ў Заходняй Беларусі былі палякамі ці апалячанымі, але й таму, што Нямеччына варожа ставілася да Рыму наагул. Адначасова сама прапаганда вымагала спыненьня каталіцкага руху, асабліва сярод праваслаўнага асяродзьдзя. Адсюль нямецкія акупацыйныя ўлады перад ці ў часе праводжаньня праваслаўнай акцыі перабілі нават беларускае каталіцкае духавенства, якое пайшло сьледам за нямецкім войскам ва Ўсходнюю Беларусь зь місійнымі мэтамі.

Немцы знайшлі праваслаўную царкву ў Заходняй Беларусі ў зарганізаваным стане. У Вільні, Пінску й Жыровічах знаходзіліся праваслаўныя эпіскапы са сваімі эпархіяльнымі ўправамі, ва ўсіх прыходах былі сьвятары. Існавалі таксама манастыры, а насельніцтва масава наведвала сьвятыні. Але ўся гэтая праваслаўная царква была рэарганізаваная маскоўскім патрыярхам у часе кароткай савецкай акупацыі Заходняй Беларусі (1939—1941) і падпарадкаваная Маскве. Парваць лучнасьць з Масквой у кананічным сэнсе магла толькі беларуская герархія праз узнаўленьне ідэі БАПЦ на асобным Саборы.

Ва Ўсходняй Беларусі рэлігійнае жыцьцё было цалкам разбуранае бальшавікамі. У сталічным Менску захавалася непарушаная толькі адна малая царква на вайсковых могілках ^31 . Усе астатнія былі пераробленыя на іншыя мэты — склады, клюбы, архівы й г. д. — або зьнішчаныя. Падобны стан існаваў ва ўсёй Усходняй Беларусі. Адрадзіць рэлігійнае жыцьцё на бальшавіцкіх папялішчах і супрацьставіць яго Маскве — вось супольная ідэя так беларускага нацыянальнага актыву, як і нямецкай прапаганды. Розьніца была тая, што беларусы сапраўды жадалі арганізаваць сваю нацыянальна-беларускую праваслаўную (і ня толькі праваслаўную) царкву, якая сталася б рычагом нацыянальнага адраджэньня народу. У нямецкіх жа інтарэсах былі выключна антымаскоўскія й антыбальшавіцкія накіраваньні царквы, а нацыянальнае беларускае адраджэньне ўважалася за непажаданае.

Зь першымі часткамі нямецкіх войскаў прыбыў у Менск з Пружаншчыны гераманах Уладзімір Фінькоўскі ^32 . Вернікі спаткалі яго зь вялікай прыхільнасьцю й пачалі арганізоўваць царкоўнае жыцьцё. Быў створаны царкоўна-будаўнічы камітэт дзеля аднаўленьня, направы й адбудовы цэркваў. Першыя набажэнствы адбыліся ў Менску ў жніўні 1941 г. у Прэабражэнскай царкве пры вялізным натоўпе вернікаў і моладзі. Фінькоўскі, маючы падтрымку нямецкіх ваенных уладаў ды будучы ў юрысдыкцыі мітрапаліта Дзяніса, уважаў сябе за незалежнага ад беларускага нацыянальнага актыву й патрэбаў беларускага народу й думаў арганізаваць царкоўнае жыцьцё ва Ўсходняй Беларусі, залежнае ад сябе й Варшавы. Гэта была спроба рэстаўра цыі расейскай царквы ў варшаўскім ці бэрлінскім выданьні зь перакрэсьленьнем нацыянальных патрэбаў беларускага народу. Фінькоўскі разьяжджаў па прасторы Ўсходняй Беларусі, вышукваў старых праваслаўных сьвятароў, што выходзілі са зьняволеньня або з падпольля, вызначаў іх на пасады ў новыя парахвіі. Уся гэтая арганізацыя насіла расейскі характар, і калі ў канцы жніўня 1941 г. з ініцыятывы беларускага актыву ў Менску (Радаслава Астроўскага ^33 , Івана Касяка^34  , Мікалая Лапіцкага ^35  й інш.) Фінькоўскаму была зьвернута ўвага, каб ён пачаў беларусізацыю праваслаўнага жыцьця ў супрацы зь беларускай адміністрацыяй, той адказваў, што супрацоўнічае зь немцамі й не жадае больш нічыёй дапамогі ці парады.

Зь дзейнасьці й паводзінаў гераманаха Фінькоўскага вынікала, што ў першай фазе вайны немцы яшчэ ня мелі акрэсьле най царкоўнай палітыкі ў Беларусі. Дзейнасьць мітрапаліта Дзяніса ды супрацоўніцтва зь ім Беларускага Нацыянальнага Камітэту ў Варшаве падказвала думку аб падпарадкаваньні занятых земляў Дзянісу. Аднак ход падзеяў як на фронце, так і па-за фронтам дыктаваў неабходнасьць самастойных формаў для праваслаўнай царквы ў Беларусі.

У другой палове верасьня 1941 г., каб запазнацца на месцы з царкоўным становішчам ды магчымасьцямі царкоўнай працы ва Ўсходняй Беларусі, у Менск з Жыровічаў прыехаў эпіскап Берасьцейскі Венядзікт. Адразу дайшло да канфлікту паміж Фінькоўскім, Аляксандрам (Іназемцавым), які меркаваўся Дзянісам на галаву праваслаўнай царквы ў Беларусі, і Венядзік там, прадстаўніком эпіскапату Заходняй Беларусі, што знаходзіўся ў юрысдыкцыі Маскоўскай патрыярхіі.

Венядзікт рабіў стараньні ў нямецкіх акупацыйных уладах у Генэральным Камісарыяце Беларусі аб прызнаньні архіэпіс капа Панцеляймона як галавы праваслаўнай царквы ва ўсёй Беларусі.

У адрозьненьне ад Фінькоўскага, што абмінаў беларускі актыў, Венядзікт зьвярнуўся таксама да Радаслава Астроўскага, намесьніка Менскай акругі з назначэньня нямецкіх вайсковых уладаў, з просьбай аб падтрымцы. Астроўскі, фактычна, у тым часе рыхтаваўся да выезду зь Менску ў Смаленшчыну ў сувязі з пераняцьцем цывільнай улады ў Менску генэральным камісарам Беларусі Вільгэльмам Кубэ^36  ды ліквідацыяй вайсковай адміністрацыі. Тым ня менш, ён прыняў Венядзікта, згадзіўся падтрымаць стараньні эпіскапату з Панцеляймонам на чале, жадаючы толькі, каб арганізацыя царквы ў Беларусі праводзіла ся ў нацыянальным беларускім напрамку.

Наступна Радаслаў Астроўскі напісаў заяву ў Генэральны Камісарыят Беларусі з просьбай прызнаць Панцеляймона галавой праваслаўнай царквы ва ўсёй Беларусі. Гэта быў вельмі неразважны крок, як будзе сьведчыць наступная цяжкая барацьба беларускага актыву з эпіскапам за справу беларускай аўтакефаліі. Сутнасьць памылкі Радаслава Астроўскага заключалася ў тым, што ён з апартуністычных меркаваньняў выступіў ад імя беларусаў у падтрымку непапраўнага, стойкага ды пры гэтым палітычна вырабленага русафіла й барацьбіта за суцэльнасьць Расейскай імпэрыі незалежна ад улады, што панавала ў Маскве. Вернасьць Маскве Панцеляймон дэманстраваў на працягу ўсяго свайго доўгага жыцьця, не схіляючы галавы перад зьняволеньнем ці перасьледам. Спадзявацца на зьмену ягоных поглядаў у час «Отечественной» вайны, на адбудову БАПЦ, незалежнай ад Масквы, было палітычнай наіўнасьцю.

Прапанова Радаслава Астроўскага ды заява Венядзікта, каб выкарыстаць эпіскапат у Беларусі дзеля арганізацыі праваслаў най царквы, падаліся нямецкім акупацыйным уладам лепшым праектам, чымся ранейшыя зь мітрапалітам Дзянісам, архіэпіс капам Аляксандрам ды Ўладзімірам Фінькоўскім, падтрыма ным нямецкімі вайсковымі ўладамі.

Акупацыйным цывільным уладам у Менску здавалася, што праваслаўная царква ў Беларусі з эпіскапатам, які быў у юрысдыкцыі Маскоўскага патрыярхату, станецца добрай зброяй у руках нямецкай прапаганды. Таму яны неадкладна прыступілі да ажыцьцяўленьня гэтай ідэі.

У канцы верасьня 1941 г. Вільгэльм Кубэ выклікаў да сябе Венядзікта ды падаў умовы, пад якімі можа арганізавацца праваслаўная царква ў Беларусі. Царква мае быць: а) аўтакефаль най; б) нацыянальна-беларускай; в) архіэпіскап Панцеляймон як яе галава не павінен падпарадкавацца ні мітрапаліту Маскоўскаму Сяргею, ні мітрапаліту Варшаўскаму Дзянісу, ні мітрапаліту Бэрлінскаму Серафіму ^37 .

Прапанаваныя ўмовы былі прынятыя архіэпіскапам Панцеляймонам, але з агаворкай, што выключала іх рэалізацыю, а менавіта, што абвяшчэньне аўтакефаліі Беларускай царквы адбудзецца пасьля атрыманьня на гэта згоды ад маці-царквы расейскай (а практычна гэта не адбылося б ніколі), а таксама ад іншых аўтакефальных праваслаўных цэркваў.

Нямецкія ўмовы былі выкладзеныя ў лісьце генэральнага камісара Беларусі да архіэпіскапа Панцеляймона ад 3 кастрычніка 1941 г., дзе пісалася: а) праваслаўная царква ў Беларусі мае кіравацца сваімі канонамі, і нямецкая ўлада ня будзе мяшацца ў яе нутранае жыцьцё; б) праваслаўная царква ў Беларусі мае называцца «Беларуская Аўтакефальная Праваслаўная Нацыянальная Царква»; в) казаньні, навучаньне рэлігіі й адміністраваньне мае адбывацца па-беларуску; г) вызначэньне эпіскапаў, сьвятароў і адміністратараў ня можа адбывацца бязь ведама нямецкіх уладаў; д) мае быць прадастаўлены нямецкім уладам статут БАПНЦ; е) служба Божая мае адбывацца на царкоўна-славянскай мове.

Пасьля атрыманьня названага вышэй ліста Панцеляймон правёў нараду зь Венядзіктам, у часе якой было пастаноўлена, каб Панцеляймон называўся мітрапалітам Менскім і ўсёй Беларусі. Супольна таксама быў напісаны ліст генэральнаму камісару Беларусі з выказваньнем згоды з прапанаванымі ўмовамі, аднак адзначалася, што арганізацыя БАПЦ у Беларусі павінна адбывацца кананічным парадкам, бяз шкодных для царквы пабочных уплываў (разумелася дзейнасьць беларускага актыву), толькі так можа быць прыгатаваны й прадстаўлены статут царквы. Дзеля дабра царквы мітрапаліту неабходна пражываць у Менску, адчыніць там жа духоўную сэмінарыю ды кароткатэр міновыя курсы для падрыхтоўкі сьвятароў. Ужо ў гэтым першым афіцыйным лісьце змоўшчыкі, прысланяючыся «кананіч насьці», стараліся як мага далей перасунуць справу апрацоўкі статуту й легалізацыі беларускай аўтакефаліі.

Немцы, не арыентуючыся ў сутнасьці справы, згадзіліся на прыезд абодвух змоўшчыкаў у Менск. Тут Венядзікт арганіза ваў Часовую Мітрапалітальную Ўправу Беларусі ў складзе мітрапаліта Панцеляймона й сябраў: протагерэя Язэпа Балая (русафіл), сьвятароў Мікалая Лапіцкага й Іаана Кушнера ^38 . Як бачым, ужо сама мітрапалітальная ўправа мела абсалютную перавагу расейскага элемэнту, бо Лапіцкі й Кушнер як звычайныя сьвятары не маглі мець вырашальнага голасу.

З Панцеляймонаўскай намінацыі былі таксама абсаджаныя адноўленыя Фінькоўскім праваслаўныя цэрквы ў Менску. Так, Мікалай Лапіцкі атрымаў Чыгуначную царкву, Язэп Балай — Кацярынаўскі сабор (потым пераняты Мікалаем Лапіцкім), Іаан Кушнер — царкву на вайсковых могілках, а ў канцы 1941 г. Нічыпар Пыск — Чыгуначную царкву (на месца Лапіцкага). Фінькоўскі апынуўся ў непрыемнай сытуацыі: ён быў ужо лішні й неактуальны ў нямецкай царкоўнай палітыцы, а значыць мог або перайсьці ў юрысдыкцыю мітрапаліта Панцеляймона (а гэтым самым — Маскоўскай патрыярхіі), або стацца ахвярай змоўшчыкаў. Наступіла гэтае апошняе. Не арыентуючыся ў хадзе царкоўнай нямецкай палітыкі, Фінькоўскі не ўступаў са свайго становішча, не аддаваў у распараджэньне Панцеляймо на й ягоных эпіскапаў архігерэйскага дому, а таксама некаторых цэркваў. У выніку, Фінькоўскі быў пазбаўлены мітрапалі там Панцеляймонам права адпраўляць набажэнствы. Супраць яго таксама была зарганізаваная сьледчая камісія, у якую ўваходзілі протагерэй Язэп Балай, Іаан Кушнер, Іван Касяк, Юльлян Саковіч ^39 , Аркадзь Арэхва^40  , што легкадумна пайшлі на супрацоўніцтва з Панцеляймонам. Камісія старалася абвінаваціць Фінькоўскага ў прысабечаньні некаторых публічных рэчаў зь Дзяржаўнага музэю. Справа гэтая потым разглядалася Саборам эпіскапаў і нямецкім пракурорам, у выніку чаго гераманах Фінькоўскі мусіў выехаць з Генэральнага Камісарыяту Беларусі.

У тым самым часе, калі адбывалася перамена акупацыйнай нямецкай улады ў Менску (з вайсковай на цывільную) і калі на паверхню царкоўнага жыцьця Беларусі былі высунутыя мітрапаліт Панцеляймон і эпіскап Венядзікт, у лягеры Фінькоўскага— у Варшаўскай мітраполіі — яшчэ былі надзеі на рэалізацыю пляну №1, гэта значыць пераняцьця Беларусі пад юрысдыкцыю Дзяніса. Дзеля гэтага 9 верасьня 1941 г. у Варшаве мітрапаліт Дзяніс утварыў Беларускую Царкоўную Раду ў складзе: архімандрыта Філафея ^41  (Нарко), доктара Івана Ермачэнкі ^42 , доктара Аляксандра Вітушкі, Івана Краскоўска га^43  й Барыса Стрэльчыка ^44 . Рада гэтая апрацавала мэмарандум да цэнтральных нямецкіх уладаў у Бэрліне, у якім былі, між іншым, высуненыя пажаданьні, каб дзеля арганізацыі царкоўна га жыцьця ў Беларусі былі хіратанізаваныя тры новыя беларускія эпіскапы: Феафан (Пратасевіч), Філафей (Нарко) і Апанас (Мартас) ^45 .

Мэмарандум быў зложаны ў Бэрліне доктарам Ермачэнкам, якому нямецкі службовец сказаў, «што немцы ня толькі дазволяць высьвеціць трох беларускіх эпіскапаў, але будуць усебако ва падтрымліваць справу беларускай незалежнай царквы».

Дзеля дакладнейшага вывучэньня беларускіх царкоўных справаў на месцы з даручэньня Беларускай Царкоўнай Рады зараз жа ў Беларусь паехалі архімандрыт Філафей і Барыс Стрэльчык. Але паехалі яны ня ў Менск, як гэта зрабіў у сваім часе Ўладзімір Фінькоўскі, а ў Жыровічы да Панцеляймона й Венядзікта. Чым яны кіраваліся — ці весткамі, што Панцеляй мон і Венядзікт маюць пераняць кіраўніцтва праваслаўнай царквой у Беларусі, ці проста цікавасьцю — сказаць цяжка. Магчыма, у Варшаве стала ведама аб акцыі генэральнага камісара пры падтрымцы Астроўскага й ягоных супрацоўнікаў па ўстанаўленьні Панцеляймона галавой БАПЦ. Таму спрытны ды амбітны Філафей пасьпяшаўся ў Жыровічы, прыняў юрысдыкцыю ды быў хіратанізаваны 23 лістапада 1941 г. з тытулам эпіскапа Слуцкага. Хіратанію выканалі Панцеляймон і Венядзікт.

На наступны дзень у Жыровіцкім манастыры адбылося пасяджэньне ўсіх трох эпіскапаў пад старшынствам Панцеляй мона. Сабор даручыў Венядзікту кіраўніцтва царквой у Гарадзеншчыне й Беласточчыне, якія далучаныя былі да Ўсходніх Прусаў ды аддзеленыя ад Генэральнага Камісарыяту Беларусі. Панцеляймон паслаў туды свайго падручнага Венядзікта, каб не дапусьціць на пераход царквы ў юрысдыкцыю мітрапаліта Бэрлінскага Серафіма. Сам жа зь Філафеем 30 лістапада 1941 г. прыехаў у Менск. Увесь ход дзейнасьці Панцеляймона сьведчыць аб грунтоўным абдуманьні ўсяго пляну пераняцьця адміністрацыі праваслаўнай царквы ў Беларусі й ягонай палітычнай хітрасьці.

Філафей, беларус, але з абмежаванай індывідуальнасьцю, баязьлівы, але амбітны, недасьведчаны ды прасякнуты, як амаль усё тагачаснае беларускае праваслаўнае духавенства, расейшчынай, — быў добрай апорай для змоўшчыкаў Панцеляймо на й Венядзікта, свайго роду прыманкай для беларускага нацыянальнага актыву.

Беларускі нацыянальны актыў на чале менскіх арганізацы яў і мноства народу вітаў прыбылых у Менск (у Прачысьценскі сабор) эпіскапаў Панцеляймона й Філафея, даючы веры, што наступіць аднаўленьне зьнішчанай бальшавікамі БАПЦ.

Дзеля навязаньня шчыльнейшага кантакту з эпіскапам Філафеем беларускі актыў на чале з прафэсарам Вацлавам Іваноўскім ^46 , старшынём Менску, і іншымі наладзіў быў вячэру на кватэры Касякоў ^47  у Менску. Прысутныя выказваліся, каб кіраўніцтва царквы праводзіла беларусізацыю ў царкоўным жыцьці. Філафей запэўніваў, што ён разам зь беларускім грамадзтвам будзе працаваць на царкоўнай ніве для дабра беларускай справы. Гэта былі толькі прыгожыя словы, а сапраўднасьць сьведчыла пра іншае.

Прыбылыя ў Менск уладыкі не рабілі ніякіх распараджэнь няў аб увядзеньні беларускай мовы ў казаньні й царкоўную канцыляршчыну, ані аб тварэньні асноваў незалежнай беларускай царквы. Панцеляймон (як і іншыя) навучаў па-расейску й памінаў у часе набажэнстваў маскоўскага мітрапаліта Сяргея, высьвячаў многіх стойкіх расейцаў на сьвятароў і абсаджваў імі новыя парахвіі ў Беларусі.

Беларускі царкоўны менскі актыў зразумеў, што справа арганізацыі беларускай аўтакефаліі ёсьць справай чужой для Панцеляймона, які ўсімі сіламі імкнецца ўтрымаць існы парадак у лучнасьці з Масквой. Так, напрыклад, калі прадстаўнікі гэтага актыву наведалі яго й Філафея й дамагаліся беларусізацыі царквы, Панцеляймон засланяўся ваенным часам, неадпаведным для царкоўных зьменаў, калі духавенства павінна толькі заспакойваць рэлігійныя патрэбы насельніцтва. Што да прапанава най беларускай мовы, мітрапаліт пагаджаўся на ўвядзеньне яе ў сельскіх парахвіях, а ў гарадах адстойваў расейшчыну.

Філафей зноў пры спатканьнях зь беларускім актывам падкрэсьліваў, што ён, быццам, хацеў бы працаваць у беларускім напрамку ў царкве, але як вікарый нічога ня можа зрабіць бяз згоды мітрапаліта.

Тады распачалася барацьба беларускага актыву з Панцеляй монам і ягоным эпіскапатам беспасярэдне, або пры дапамозе нямецкіх уладаў, за рэалізацыю беларускай аўтакефаліі, барацьба, якая каштавала нямала высілкаў і якая не прынесла поўнай перамогі.

Ход гэтай барацьбы быў розны. Перш актыў апрацаваў мэмарандум да мітрапаліта Панцеляймона, дамагаючыся: 1) паведаміць беларускаму народу пры дапамозе пастырскага ліста аб факце арганізацыі БАПЦ; 2) вызначыць кіраўніком тымчасовай мітрапалітальнай управы ў Менску эпіскапа Філафея; 3)запрасіць да працы ў мітрапалітальнай управе беларускіх сьвятароў Мікалая Лапіцкага, Іаана Кушнера й інш.; 4) высьвеціць новых эпіскапаў: архімандрыта Апанаса, протагерэя Сымона Сеўбу^48  , ды запрасіць эпіскапа Веніяміна Навіцкага ^49  дзеля абсады эпіскапскіх катэдраў у Беларусі; 5) абсадзіць эпіскапскія кансысторыі сьвятарамі-беларусамі; 6) абсадзіць усе дэканаты беларусамі; 7) арганізаваць пры кожнай парахвіі царкоўны камітэт; 8) арганізаваць духоўную сэмінарыю ў Менску; 9)вызначыць камісію дзеля апрацаваньня статуту БАПЦ ды шмат іншых рэчаў меншага значэньня. Гэты мэмарандум уладыкі збылі маўчаньнем.

Зроблены быў тады й публічны прэсінг на Панцеляймона й ягонага памочніка Філафея. У канцы сьнежня 1941 г. была арганізаваная нарада беларускага царкоўнага актыву з удзелам уладыкаў ды розных прадстаўнікоў ад беларускіх арганізацы яў і ўстановаў. На гэтай нарадзе выказваліся погляды аб неабходнасьці беларусізацыі праваслаўнай царквы ды арганізавань ня яе аўтакефальнасьці. Панцеляймон і Філафей паўтаралі ранейшыя аргумэнты аб ваенных цяжкасьцях.

Ставалася ясным, што Панцеляймон перашкаджае рэалізацыі беларускай аўтакефаліі. Двуаблічнасьць Філафея, ягонае жаданьне стацца галавой царквы й зманлівыя паводзіны ў кантакце зь беларусамі будзілі надзею, што, калі адсунуць ад кіраўніцтва мітраполіяй Панцеляймона ды перадаць адміністрацый ныя функцыі Філафею, справа кранецца зь месца. Дзеля гэтага ў Генэральны Камісарыят Беларусі беларускім актывам быў пададзены мэмарандум, у якім: 1) характарызавалася шкоднасьць ачольваньня беларускай мітраполіі Панцеляймонам, якога неабходна было адсунуць ад кіраўніцтва на карысьць Філафея; 2) выказвалася патрэба высьвячэньня новых эпіскапаў: архімандрыта Апанаса й протагерэя Сеўбы ды запрашэньне на Беларусь эпіскапа Веніяміна (Навіцкага); 3) прысьпешвалася апрацаваньне статуту БАПЦ ды рэалізацыя аўтакефаліі.

Дзеля таго што справа беларускай аўтакефаліі ляжала ў інтарэсах нямецкай прапаганды, акупацыйныя ўлады падтрымалі дамаганьні беларускага актыву. На пачатку лютага 1942 г. Філафей быў запрошаны ў Генэральны Камісарыят Беларусі, дзе яго прыняў кіраўнік палітычнага аддзелу Юрда. Юрда прадставіў справу адхіленьня Панцеляймона ад кіраўніцтва мітраполіяй, якой прыйдзецца кіраваць Філафею. Тут аднак выявілася русафільская гульня апошняга, які служыў туманнай завесай для мітрапаліта. Філафей адказаў, што ён ня можа кіраваць без паўнамоцтваў мітрапаліта й, калі Панцеляймон будзе вывезены зь Менску, адмовіцца ад рэлігійнай дзейнасьці ў Беларусі й выедзе ў Варшаву. Тады Юрда пагадзіўся, каб мітрапаліт застаўся ў Менску, але бяз права ўмешваньня ў справы беларускай царквы.

Эпіскап Філафей неадкладна перадаў мітрапаліту гутарку зь Юрдам. На наступны дзень Панцеляймон зь Язэпам Балаем наведалі Генэральны Камісарыят Беларусі з мэтай самаабароны. Юрда быў няўступчывы й жадаў перадачы кіраўніцтва Філафею. Пасьля гэтага мітрапаліт напісаў на імя Філафея распараджэньне наступнага зьместу: «Згодна з пажаданьнем генэральнага камісара, выказаным мне Юрдам у прысутнасьці протагерэя Балая, даю загад: 1) казаньні й навука Закону Божага павінны адбывацца на беларускай мове; 2) забараняецца хрысьціць жыдоў; 3) пакідаю за сабой апрацоўку статуту Беларускай Праваслаўнай Царквы; 4) кіраўніцтва Менскай мітрапаліталь най эпархіяй і ўсімі парахвіямі на ўсходзе, апрача тых, якімі кіруе эпіскап Венядзікт, даручаю эпіскапу Філафею» .

Далей Панцеляймон запрасіў у Беларусь архімандрыта Апанаса. Той прапанаваў падзяліць Беларусь на эпархіі ды прыняць нутраны статут Беларускай Царквы. Спачатку Панцеляй мон супрацьстаўляўся гэтаму пляну, мяркуючы з усяе Беларусі ўтварыць адну мітрапалітальную эпархію, у якой эпіскапы быліб толькі вікарыямі. Відавочна, Панцеляймон баяўся нутранага расколу, калі новавысьвечаныя эпіскапы пайшлі б на супрацоўніцтва зь беларускім нацыянальным актывам. Але гэтая цэнтралістычная сыстэма царкоўнай адміністрацыі была не да спадобы эпіскапам, якія жадалі скліканьня Сабору й узнаўлень ня традыцыйнай формы падзелу Беларусі на эпархіі.

Нарады гэтага Сабору пачаліся 3 сакавіка 1942 г. у Менску пры ўдзеле Панцеляймона (старшыні), эпіскапаў Венядзікта, Філафея й архімандрыта Апанаса. Сабор эпіскапаў заняўся вызначэньнем эпархіяў і ўладыкаў на іх. Гарадзеншчына й Беласточчына, што былі далучаныя да Ўсходніх Прусаў, пакідаліся як аўтаномная адзінка пад кіраўніцтвам Венядзікта як эпіскапа Беластоцкага й Гарадзенскага з катэдрай у Гародні. Беларуская Берасьцейшчына ў той час была далучаная да Рэйхскамісарыя ту Ўкраіны й абсада берасьцейскай катэдры даручана эпіскапу Венядзікту ў паразуменьні з эпіскапам Украінскай Праваслаў най Царквы. Уся іншая беларуская прастора была падзеленая на 5 эпархіяў: Менскую мітрапалітальную, Магілёўскую, Смаленскую, Віцебскую й Наваградзкую. Межы эпархій пакрываліся зь межамі нямецкіх адміністрацыйных акругаў. На паасобныя эпархіі былі прызначаныя эпіскапы: на Менскую — мітрапаліт Панцеляймон з тытулам архіэпіскапа Менскага й мітрапаліта ўсёй Беларусі; на Магілёўскую — Філафей як эпіскап Магілёўскі й Мсьціслаўскі; на Віцебскую — Апанас з тытулам эпіскапа Віцебскага й Полацкага; на Смаленскую — протагерэй Сымон Сеўба як эпіскап Смаленскі й Бранскі; на Наваградзкую — Веніямін з тытулам эпіскапа Наваградзкага й Баранавіцкага. Сабор пастанавіў выслаць запросіны да эпіскапа Веніяміна, што знаходзіўся ў Пачаеўскай Лаўры на Валыні, з просьбай аб хутчэйшым прыбыцьці ў сваю эпархію. Да часу яго прыбыцьця кіраўніцтва Наваградзкай эпархіяй даручалася Апанасу.

8 сакавіка 1942 г. адбылася хіратанія Апанаса на эпіскапа Віцебскага, выкананая Панцеляймонам, Венядзіктам і Філафеем, але, каб даць перавагу расейскаму элемэнту й мець кантроль над беларускімі эпіскапамі, адначасова Панцеляймон надаў Венядзікту тытул архіэпіскапа.

Выклікала гэта зразумелае незадавальненьне беларускага царкоўнага актыву, які бачыў арганізаваную маярызацыю расейскіх элемэнтаў. Прадстаўнікі гэтага актыву яшчэ ў той самы дзень наведалі Панцеляймона й дамагаліся архіпастырскага тытулу для пратэгаванага імі Філафея. Панцеляймон адгаворваўся тым, што Філафей ня мае патрэбнага стажу й г. д.

На наступны дзень былі ўзноўленыя нарады Сабору эпіскапаў. Быў прыняты нутраны статут Беларускай Праваслаўнай Царквы, адбыліся выбары заступніка мітрапаліта — Філафея (а не архіэпіскапа Венядзікта) — ды Сыноду як выканаўчага органу Сабору эпіскапаў. Старшынём Сыноду станавіўся мітрапаліт Панцеляймон, а сябрамі Венядзікт і Філафей, кандыдатам — Апанас. Апрача гэтага былі прынятыя пастановы аб арганізацыі пастырскіх курсаў у Менску, Гародні й Жыровічах, стварэньні навучальнага камітэту пад старшынствам Апанаса й некаторыя іншыя. Па заканчэньні Сабору Панцеляймон паведаміў прысутным, што ён быў змушаны загадам генэральна га камісара Беларусі перадаць кіраўніцтва Менскай эпархіяй (не мітраполіяй) эпіскапу Філафею, што ён і зрабіў, а сам будзе займацца агульнымі справамі мітраполіі.

Як бачым, на Саборы зусім была абмінутая справа беларусі зацыі царквы ды арганізацыі яе аўтакефаліі. Нават у самім назове старанна прапускалася слова «аўтакефальная» ды замацоў валася безаблічнае: «Беларуская Праваслаўная Царква». Інакш кажучы, Панцеляймон кансэквэнтна й з жалезнай воляй праводзіў свой плян утрыманьня расейскай царквы ў Беларусі, умела лавіруючы сярод нямецкіх і беларускіх дамаганьняў.

Пасьля выезду Венядзікта ў Гародню Панцеляймон баяўся высьвячаць Сымона Сеўбу — відавочна, ня ведаў яго бліжэй,— мяркуючы, што можа наступіць перавага беларускіх уплываў сярод эпіскапаў, калі іх лік павялічыцца. Таму ён імкнуўся не дапусьціць да высьвячэньня на эпіскапа протагерэя Сымона, не зважаючы на тое, што была адмысловая пастанова Сабору. Вельмі магчыма, што раней была дамоўленасьць Панцеляймона зь Венядзіктам у гэтай справе, дзеля чаго апошні хутка выехаў зь Менску. Але выкруціцца ад хіратаніі эпіскапа Смаленскага не было так лёгка, бо за ўсімі справамі сачыў беларускі актыў. На яго жаданьне Панцеляймон вызначыў тэрмін хіратаніі Сеўбы на 15 сакавіка 1942 г.

Кандыдат быў выкліканы з Ракава (45 км на захад ад Менску) у сталіцу, пастрыжаны ў манаства зь імем Сьцяпан ды ўзнагароджаны тытулам архімандрыта, але ня вызначаны дзень хіратаніі. Калі сабраліся духавенства й вернікі на ўрачыстасьць, мітрапаліт не зьявіўся, патлумачыўшы тое хваробай. Безумоў на, гэта быў дыпляматычны крок, поўны сабатаж непажада ных мітрапаліту дзеяньняў. Панцеляймон не дазволіў прысутным на «ўрачыстасьці» эпіскапам Філафею й Апанасу безь яго ўдзелу хіратанізаваць Сеўбу й вызначыў новы тэрмін — 20 траўня 1942 г. у Жыровічах.

Знэрваваны беларускі актыў зноў пачаў пісаніну. Перш быў напісаны мэмарандум да Панцеляймона, у якім паўтараліся жаданьні, напісаныя мітрапаліту ў канцы 1941 г. і дадаваліся некаторыя новыя, як неадкладнае высьвячэньне Сеўбы, стварэньне мітрапалітальнай рады з духоўных і сьвецкіх асобаў для правядзеньня ў жыцьцё аўтакефаліі беларускай царквы й інш. Некалькі дзён пазьней (18 сакавіка 1942 г.) быў далучаны праект рэгуляміну мітрапалітальнай рады, «заданьнем якой было ажыцьцяўленьне справы арганізацыі й кіраўніцтва Беларускай Аўтакефальнай Нацыянальнай Царквы падчас вайны аж да поўнага ўпарадкаваньня царкоўнага жыцьця ў напрамку будуючайся Новай Эўропы». Мітрапалітальная рада, як новая інстытуцыя, была задуманая беларускім царкоўным актывам як спроба інтэграцыі ў русафільскую дзейнасьць мітрапаліта з заданьнем рэалізацыі беларускай аўтакефаліі. Адначасова пісаліся справаздачы аб царкоўным становішчы ў Генэральны Камісарыят Беларусі.

Ведама, праект мітрапалітальнай рады, які быў накіраваны ў самае сэрца справы, ня мог знайсьці падтрымкі мітрапаліта Панцеляймона й ягонага эпіскапату, таму давялося карыстацца загадамі нямецкай акупацыйнай улады.

19 сакавіка 1942 г. Вільгэльм Кубэ выдаў загад у справе назову царквы: «Я лічу сябе змушаным зазначыць, — пісаў ён, — што адбудова праваслаўнага царкоўнага жыцьця ў Беларусі вяжацца маёй умовай, што царква павінна ўжываць урадавы назоў — Беларуская Аўтакефальная Праваслаўная Нацыяналь ная Царква. Выбар іншага назову не дазваляецца, так што далейшае ўжываньне — Сьвятая Праваслаўная Царква — ня можа быць дазволенае» . Мітрапаліт Панцеляймон не здаваў пазыцыяў, змагаўся ў шматлікай перапісцы, аж урэшце немцы згадзіліся прапусьціць у назове слова «нацыянальная», так што меў замацавацца назоў Беларуская Аўтакефальная Праваслаў ная Царква. У сапраўднасьці мітрапалітальная ўправа ў Менску карысталася гэтым поўным назовам толькі ў перапісцы зь нямецкімі ўладамі, а ў сваёй нутранай перапісцы старанна прапускала слова «аўтакефальная», каб не замацаваць ідэі самабытнасьці царквы ў народзе.

Іншай спробай мітрапаліта Панцеляймона не дапусьціць да стварэньня беларускай перавагі ў мітрапалітальнай управе быў плян разасланьня эпіскапаў на эпархіі, пакідаючы пры сабе прарасейскі элемэнт і архімандрыта Сьцяпана, якога меркавалася высьвеціць на эпіскапа Слуцкага (а не Смаленскага). Відавочна, Панцеляймон уважаў, што ў гэткі спосаб атрымаецца шмат карысных рэчаў для ўтрыманьня расейшчыны: а) у Смаленшчыне ня будзе эпіскапа беларуса; б) ад мітрапалітальнай управы адыдуць эпіскапы Філафей і Апанас; в) удасца новавысьвечанага эпіскапа Сеўбу апрацаваць у прарасейскім напрамку. У той час як эпіскапы Філафей і Апанас выехалі ў Варшаву па свае рэчы, быў падрыхтаваны загад мітрапаліта неадкладнага выезду абодвух у Магілёў і Віцебск на свае катэдры.

Беларускі царкоўны актыў, а за ім Генэральны Камісарыят умяшаліся ў гэтую справу (на падставе адпаведнага рапарту актыву). Было пастаноўлена неадкладна высьвеціць архіманд рыта Сьцяпана на эпіскапа Смаленскага, а Панцеляймона ізаляваць ад кіраўніцтва беларускай царквой.

Дня 15 траўня 1942 г. кіраўнік палітычнага аддзелу Генэральнага Камісарыяту Беларусі Юрда выклікаў да сябе Панцеляймона й Філафея. Галоўнымі пытаньнямі былі прычыны невысьвячэньня Сьцяпана (Сеўбы) і непрыбыцьця ў Беларусь эпіскапа Веніяміна. Мітрапаліт адказаў, што патрэбы высьвячаць Сьцяпана няма, а прыезд Веніяміна ў Беларусь залежыць толькі ад яго самога. Нямецкі чыноўнік катэгарычна зажадаў, каб у найбліжэйшую нядзелю адбылася хіратанія Сьцяпана. 17траўня немцы прывезьлі архімандрыта Сеўбу ў Менск і Панцеляймон зь Філафеем вымушаныя былі высьвеціць яго на эпіскапа Смаленскага й Бранскага, згодна з ранейшай пастановай эпіскапаў.

Два тыдні пазьней (1 чэрвеня) Панцеляймон быў адхілены ад кіраўніцтва мітраполіяй. Яго й Філафея выклікалі ў Генэральны Камісарыят, дзе мітрапаліту падзякавалі за супрацоўніцтва пры арганізацыі БАПЦ. Панцеляймону заявілі, што, зважаючы на старасьць, яму належыць адпачынак, а кіраўніцтва царквой пяройме Філафей.

Месцам «адпачынку» вызначаны былі Ляды ў Смалявіцкім павеце. Відавочна, немцы хацелі поўнасьцю ізаляваць Панцеляймона ад уплыву на справы беларускай царквы, бо манастыр у Лядах быў пусты, у адрозьненьне ад Жыровіцкага, дзе знаходзіліся ягоныя паплечнікі.

У выніку гэтага нямецкага распараджэньня мітрапаліт Панцеляймон напісаў Філафею ліст наступнага зьместу: «Дзеля свайго выезду зь Менску на ўвесь час маёй адсутнасьці даручаю Вам усе справы Беларускай Праваслаўнай Мітраполіі. 1чэрвеня 1942 г.». На наступны дзень нямецкая паліцыя бясьпекі вывезла мітрапаліта ў манастыр у Лядах, забараняючы яму адтуль выяжджаць.

Але й Філафей ухіляўся ад правядзеньня беларусізацыі й аўтакефаліі на пасяджэньнях Цэнтралі Беларускай Народнай Самапомачы, арганізацыі, якая займалася рознымі беларускімі справамі ў часе вайны. Беларускі царкоўны актыў пачаў націск на Філафея, як гэта рабіў на мітрапаліта. У першым мэмаран думе, уручаным Філафею, дамаганьні йшлі ў напрамку вызначэньня сьвятароў Мікалая Лапіцкага й Нічыпара Пыска сябрамі Менскай духоўнай кансысторыі й замены русафільскай часткі менскага духавенства згаданымі беларускімі сьвятарамі.

У другім мэмарыяле актыў дамагаўся: 1) заснаваць мітрапалітальную раду; 2) неадкладна выслаць эпіскапаў на эпархіі: эпіскапа Сьцяпана Сеўбу ў Смаленск, а Веніяміна ў Магілёў; 3) высьвеціць эпіскапа для Полацкай эпархіі; 4) арганізаваць духоўныя кансысторыі пры архігерэях па 3 сьвятары-белару сы; 5) да 10 ліпеня правесьці рэгістрацыю ўсіх благачынных у мітраполіі з мэтай замены расейцаў беларусамі; 6) у кожнай эпархіі арганізаваць пастырскія курсы для падрыхтоўкі кандыдатаў-беларусаў у сьвятары; 7) пасылаць духавенства з Заходняй Беларусі ва Ўсходнюю на місійную дзейнасьць ды арганізаваць благачыньні на ўсходзе; 8) вызначыць камісію для перагляду й перапрацоўкі статуту Беларускай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы, у якім нямецкія ўлады знайшлі некаторыя сабе непажаданыя пункты; 9) вызначыць камісію для перагляду гаспадаркі мітраполіі; 10) арганізаваць рэдакцыю для царкоўна га часопіса й выдаваць яго штомесячна.

Архіэпіскап Філафей пайшоў па лініі Панцеляймона — праводжаньня сабатажу справы беларусізацыі царквы й правядзеньня яе аўтакефаліі. Ён вызначыў Мікалая Лапіцкага сябрам менскай кансысторыі й перадаў яму Чыгуначную царкву, але затое адхіліў ад яе Нічыпара Пыска. Выйшла так, што беларус замяняўся беларусам, а расейцы былі недакранальныя. На іншыя дамаганьні беларускага актыву Філафей бесцырымонна адказаў, што ён выканаць іх ня можа, бо яны належаць да кампэтэнцыі мітрапаліта, а ён не зьяўляецца мітрапалітам. Як бачым, адыход Панцеляймона быў выкарыстаны Філафеем для заслоны сваёй бязьдзейнасьці ў напрамку правядзеньня істотных пераменаў у царкве.

Пачаліся таксама інтрыгі з боку Філафея ў нямецкай паліцыі бясьпекі ды Генэральным Камісарыяце супраць як праваслаўных сьвятароў, што належалі да беларускага актыву (як, напрыклад, супраць сьвятара Нічыпара Пыска), так супраць беларускага каталіцкага духавенства (арышт і расстрэл экзарха Антона Неманцэвіча ^50 , ксяндза Вінцэнта Гадлеўскага ^51 ). Архіэпіскап Філафей думаў сваім супрацоўніцтвам зь нямецкімі органамі супрацьстаяць ціску беларускай царкоўнай групы ў Менску ды ўтрымаць пануючае становішча, якое падтрымліваў таксама й другі «беларускі» эпіскап Апанас (Мартас). Гэты апошні (аўтар «Матэрыялаў да гісторыі Праваслаўнае Беларускае Царквы», 1948) знаходзіў іншае абгрунтаваньне, кажучы, «чаго вы хочаце, Беларуская царква зараз існуе як самастой ная — гэтага хапае, а афармленьне аўтакефаліі належыць праводзіць пасьля вайны, калі наступіць упарадкаваньне палітычнага палажэньня. Найважнейшым зьяўляецца ўтрымліваньне царквы ў поўнай згодзе з канонамі, а зь бягучых справаў найважнейшая — гэта паварот мітрапаліта Панцеляймона ў Менск для кіраўніцтва царквой. Праводжаньне расейскага напрамку ў Беларускай царкве мітрапалітам Панцеляймонам — толькі ўяўленьне беларускіх нацыяналістых, якія наагул не павінны ўмешвацца ў царкоўныя справы» .

Справа крыху палепшала, калі 22 чэрвеня 1942 г. Вільгэль мам Кубэ была створаная інстытуцыя Беларускіх Мужоў Даверу з доктарам Янам Ермачэнкам на чале. Да кампэтэнцыі мужоў даверу ўваходзілі й царкоўныя справы. У склад інстыту цыі пры аддзеле культуры й палітыкі ГКБ быў вызначаны Іван Касяк, адзін з актыўнейшых сяброў царкоўнага менскага актыву. Вось жа названы муж даверу, карыстаючыся са свайго становішча, выклікаў у Менск Апанаса (Мартаса) са Слоніму й запрапанаваў яму пераняцьце кіраўніцтва беларускай царквой ад Філафея, на што Апанас не згадзіўся. Гэты апошні змог, міма ўсяго закалоту, пераканаць палітычна нявырабленага й наіўнага мужа даверу ў неабходнасьці павароту мітрапаліта Панцеляймона ў Менск і пераняцьця ім кіраўніцтва яшчэ перад скліканьнем агульнага Сабору дзеля правядзеньня аўтакефаліі ў жыцьцё, які заплянаваў Іван Касяк у паразуменьні зь нямецкім кіраўніком Юрдам.

Сам Іван Касяк баяўся поўнай сваёй кампрамітацыі перад нямецкімі ўладамі, калі б асабіста зьвярнуўся да іх у справе павароту ў Менск мітрапаліта Панцеляймона. Таму ён папрасіў гэта зрабіць Апанаса, выказваючы са свайго боку поўную падтрымку. Апанас ня толькі ўзяў на сябе гэтую місію, але нагаварыў эпіскапаў Сьцяпана ды Філафея, і на пачатку ліпеня 1942 г. усе тры «беларускія» эпіскапы прынялі наступную саборную пастанову: «1) зьвярнуцца зь пісьмовай просьбаю да генэраль нага камісара Беларусі, беручы пад увагу 34-е правіла сьвятых Апосталаў і 9-е правіла Антыяхійскага Сабору, дазволіць мітрапаліту ўсёй Беларусі Панцеляймону вярнуцца з адпачынку для выконван ьня сваіх функцыяў мітрапаліта Беларускай царквы, каб можна было склікаць Сабор эпіскапаў і Ўсебеларускі Сабор для вырашэньня справы аўтакефаліі Беларускай царквы згодна з канонамі; 2) зьвярнуцца зь пісьмоваю просьбаю да мітрапаліта Панцеляймона прыехаць у Менск для выконваньня сваіх абавязкаў дзеля важнасьці й неадкладнасьці царкоўнах справаў, а пераважна для вырашэньня справы аўтакефаліі» .

Згодна з гэтай пастановай быў скіраваны ліст да Вільгэльма Кубэ з подпісам трох уладыкаў, на што быў атрыманы вусны адказ, што ўсе справы Сабору павінен падрыхтаваць архіэпіскап Філафей як заступнік мітрапаліта ў паразуменьні з эпіскапамі.

Незадаволеныя гэтым эпіскапы 16 ліпеня 1942 г. прынялі новую пастанову: «1) зьвярнуцца да генэральнага камісара Беларусі зь лістом, у якім зазначыць, што для правамоцнасьці пастановаў Сабору эпіскапаў і Царкоўнага Сабору іх павінен ачольваць сам мітрапаліт, згодна з канонамі Праваслаўнай Усяленскай Царквы; 2) адначасна прасіць дазволіць мітрапалі ту Панцеляймону часова жыць у Менску ў мітрапалітальным доме падчас саборных нарадаў; 3) дазволіць мітрапаліту Панцеляймону прыехаць у Менск на 17 ліпеня г. г. на пасяджэньне Сабору». На гэты ліст быў дадзены наступны адказ: «Я не магу пагадзіцца з Вашай думкай, — пісаў камісар, — аб кананічна -праваслаўнай кампэтэнцыі сабраньня эпіскапаў. Я не лічу неабходнай асабістую прысутнасьць мітрапаліта Панцеляймо на ў Менску для правядзеньня неабходных пастановаў, што кананічна не выключаюць супраціву для абвяшчэньня аўтакефаліі, і ўважаю Сынод у ягоным сучасным складзе дастатко ва правамоцным прымаць адпаведныя пастановы. На выезд мітрапаліта Панцеляймона зь ягонага манастырскага месцазнаходжаньня я не магу дазволіць. Справы мітрапалітальнага Сыноду абавязаны весьці архіэпіскап Філафей Нарко. Паколькі неабходная згода мітрапаліта Панцеляймона, я прапаную Вам зажадаць ад апошняга пісьмовую згоду на гэта й такую прыняць за паўнавартасную замену ягонае адсутнасьці пры актах пастановаў».

Як відаць з гэтага ліста, стараньні «беларускіх» эпіскапаў вярнуць назад Панцеляймона, а гэтым самым місія Апанаса й Івана Касяка, ня мелі посьпеху. Нямецкія ўлады арыентаваліся, што прарасейскія элемэнты, рэпрэзэнтаваныя протагерэем Язэпам Балаем ды сьвятаром Івашкевічам і іншымі, праводзілі ў шматлікіх мясцовасьцях лякальныя саборыкі з мэтай перашкодзіць справе правядзеньня беларускай аўтакефаліі, а таксама навязвалі дачыненьні з мітрапалітам Дзянісам, каб далучыць беларускую царкву да ягонай юрысдыкцыі. З другога боку, пільна сачыў за ходам падзеяў у Беларусі экзарх Маскоўскай патрыярхіі ў Прыбалтыцы мітрапаліт Сяргей (Васкрасенскі) і рабіў захады, каб не дапусьціць беларускай аўтакефаліі. Прысутнасьць Панцеляймона, непахіснага абаронцы непадзель насьці расейскай царквы, узмацніла б яшчэ больш расейскую апазыцыю, да якой належалі й «беларускія» эпіскапы, якія рабілі ўсемагчымыя спробы, каб: 1) спаралізаваць ціск беларускага актыву; 2) не дапусьціць поўнай рэалізацыі беларускай аўтакефаліі.

У справе першага пункту эпіскапы напісалі 30 ліпеня 1942г. мэмарыял да Вільгэльма Кубэ, у якім нападалі на беларускі актыў, называлі яго «таямнічай сілай, варожай царкоўнай справе» , якая быццам сее атмасфэру недаверу нямецкага кіраўніц тва да праваслаўнай беларускай герархіі. Далей рабіліся дамаганьні, каб у справах праваслаўнай царквы не лічыць актыву за кампэтэнтнага й адпаведнага, а беспасярэдна ўваходзіць у кантакт з прадстаўнікамі беларускай герархіі. Пісалася таксама аб рэлігійным навучаньні дзяцей у школах і аб матэрыяльным забесьпячэньні духавенства, але аніводным словам ня згадвала ся справа беларускай аўтакефаліі, хоць два тыдні раней д-р Юрда выклікаў усіх трох эпіскапаў (разам з прадстаўнікамі Галоўнай управы БНС) і жадаў неадкладнага абвяшчэньня аўтакефаліі Беларускай царквы. Юрда тады назваў акцыю эпіскапаў сабатажам, якога ня будуць талераваць нямецкія ўлады.

У справе другога пункту ўладыкі выступалі супраць прапановы нямецкіх уладаў прыняць самімі толькі эпіскапамі пастанову аб аўтакефаліі без скліканьня агульнага Сабору на падабенства таго, як была абвешчаная аўтакефалія ў Польшчы й на Балканах у мінулым. Эпіскапы, ізноў засланяючыся канонамі, відавочна, разьлічвалі, што пры агульным Саборы будзе абсалютная бальшыня ўдзельнікаў на іх баку, а голас беларускага актыву ня будзе мець вырашальнага значэньня.

Дзеля скліканьня гэткага Сабору Філафеем была створана перадсаборная камісія зь ведамых русафілаў Багаткевіча, Малевіча, Балая й інш. І трэба было зноў немалой барацьбы, каб у склад яе ўвесьці прадстаўнікоў ад беларускага актыву: протагерэя Іаана Кушнера, Мікалая Лапіцкага, д-ра Яна Ермачэнку, Паўла Сьвірыда ^52 , Аркадзя Арэхву й іншых.

Пасьля падрыхтоўчых працаў камісіі й атрыманьня згоды на скліканьне Сабору ад мітрапаліта Панцеляймона (да якога зьезьдзілі Філафей з Іванам Касяком) эпіскапы ў далейшым вышуквалі штораз новыя перашкоды, відавочна, каб больш заблытаць усю справу. Гэтак яны 29 ліпеня 1942 г. пастанавілі зноў дэлегаваць Філафея да Панцеляймона ў справе тэрміну скліканьня Сабору эпіскапаў і Ўсебеларускага Сабору й г. д., але найважнейшае — яны ўстанавілі асновы выбарчага рэгуляміну кандыдатаў на агульны Сабор, практычна выключаючы шматлікіх нацыянальна сьвядомых беларусаў з чыста фармальных прычынаў, якія ў савецкіх умовах папярэдняга жыцьця не маглі заіснаваць. Эпіскапы вымагалі ад кандыдатаў: 1) найменш 30-гадовага веку; 2) ведамай усім набожнасьці; 3) незганьбава насьці судом; 4) беларускай нацыянальнасьці; 5) пражываньня ў дадзеным прыходзе ня менш за тры гады; 6) штогодняй споведзі.

Сутнасьць крутні эпіскапаў раскрываў пратэст Галоўнай управы БНС і сам д-р Юрда. Галоўная ўправа БНС падкрэсь лівала, што эпіскапы імкнуцца вылучыць ад удзелу ў Саборы сьвядомых беларусаў, якія ў змаганьні з бальшавіцкімі й польскімі акупантамі былі перасьледаваныя судамі й турмамі, былі дэпартаваныя са сваіх сталых месцаў жыхарства. Уся Ўсходняя Беларусь была пазбаўленая бальшавікамі магчымасьці выяўляць набожнасьць навонкі й штогод спавядацца, таму кваліфікацыя «набожнасьць» давала магчымасьць зрусіфікаванаму духавенству падбіраць сабе выгадных кандыдатаў.

Юрда ў сваім лісьце ад 14 жніўня 1942 г. пісаў: «Устаноў леныя Вамі ўмовы для выбару ўдзельнікаў Царкоўнага Сабору належыць зьмяніць. Умову нумар 1 належыць зьмяніць так, каб мінімальны век быў ня 30, а 21 год. Умову нумар 5 належыць зьмяніць так, каб удзельнік меў пражываць у дадзенай парахвіі найменш паўгады. Выстаўленае Вамі вымаганьне трох гадоў азначала б, што практычна кожны ўцёкшы ад бальшавіцкага панаваньня ня меў бы выбарчых правоў у Царкоўным Саборы, што як палітычна, так і ў інтарэсах царквы зьяўляецца некарысным. Далей зьяўляецц а незразумелым, як Вы можаце спраўдзіць нумар 2 і 6. Хоць вызнаньне праваслаўнай веры, зразумела, зьяўляецца ўмовай для ўдзелу ў Саборы, аднак няма ніякіх магчымасьцяў устанавіць рэлігійнасьць за ўвесь час перасьледу царквы бальшавікамі. Такі ж закід можна зрабіць тым, хто пры бальшавікох ня меў магчымасьці бываць у споведзі» .

Тым часам мітрапаліт Панцеляймон спакойна выдаў ліст наступнага зьместу: «Ляды, 1-га жніўня 1942 г. Заступніку Мітрапаліта ўсёй Беларусі Высокадастойнаму архіэпіскапу Філафею. Жадаючы, каб фактычна праведзеная мной аўтакефалія атрымала й належнае афармленьне, я даручаю архіэпіскапу Філафею скліканьне Сабору беларускай праваслаўнай герархіі разам з выбранымі прадстаўнікамі духавенства й вернікаў-міранаў. І гэтым я яшчэ раз пацьвярджаю сваю заўсёдную гатовасьць у напрамку, пажаданым цывільнымі ўладамі. Мітрапаліт Панцеляймон» .

Апошні сказ гэтага ліста меў зьяднаць нямецкія ўлады, што быццам справа беларускай аўтакефаліі ня мае ніякіх перашкодаў.

Але нямецкія ўлады, як і беларускі актыў, не былі такія наіўныя, каб паверыць у шчырасьць ліста Панцеляймона. Крутня эпіскапаў, каб падрыхтаваць сабе выгадны Ўсебеларускі Сабор, пацярпела няўдачу. Архіэпіскап Філафей змушаны быў перадаць падрыхтоўчыя працы да Сабору й сам Сабор пад кантроль Генэральнага Камісарыяту Беларусі. Ня мелі посьпеху таксама новыя просьбы аб павароце Панцеляймона ў Менск. 19жніўня 1942 г. Вільгэльм Кубэ яшчэ раз адказаў эпіскапам: «…Аб адчыненьні Царкоўнага Сабору мітрапалітам Панцеляймонам ня можа быць гутаркі, бо ягоная прысутнасьць у Менску застаецца непажаданай. Саборам кіруе заступнік мітрапаліта архіэпіскап Філафей».

Нямецкія ўлады ў міжчасе перагледзелі таксама статут Беларускай царквы, прыняты эпіскапамі ў сакавіку 1942 г., і загадалі ў шмат якіх месцах яго паправіць. Між рознымі папраўкамі некаторыя мелі істотны характар і служылі справе аўтакефаліі. Як ужо было раней адзначана, мітрапаліт Панцеляймон і эпіскапы ўсякімі спосабамі ўхіляліся ад назову «аўтакефаль ная» (царква), а ў ранейшым статуце (які меў быць зацьверджаны Ўсебеларускім Царкоўным Саборам) уводзіўся назоў: «Беларуская Праваслаўная Царква». Камісар зьвяртаў на гэта асаблівую ўвагу, сьцьвярджаючы: «Статут павінен мець выразную акрэсьленасьць — Аўтакефальнай Беларускай Праваслаўнай Царквы. Таму іншая назва царкоўнай арганізацыі недапушчальная. Тытул мітрапаліта, устаноўлены у п. 14, патрабуе зьмены дзеля таго, што мітрапаліт павінен тытулавацца наступным чынам — мітрапаліт Беларускай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы».

Усебеларускі Праваслаўны Сабор быў прызначаны на 28жніўня 1942 г. у Менску, і на гэты дзень меліся прыбыць царкоўныя прадстаўнікі з усёй этнаграфічнае Беларусі. Аднак нямецкія улады, баючыся русафільскага засільля на Саборы, згодна зь інтэнсіўнай падрыхтоўкай на месцах, забаранілі многім дэлегатам з тых ці іншых прычынаў ехаць у Менск.

Перш за ўсё ў Гародні быў затрыманы архімандрыт Венядзікт — правая рука Панцеляймона, далей дэлегаты зь Віцебску, Смаленску, Магілёва, Полацку, Бабруйску й іншых гарадоў Усходняй Беларусі.

Не было таксама прадстаўнікоў з Гарадзеншчыны й Беласточчыны, далучаных да Ўсходніх Прусаў, зь Берасьцейшчы ны й Піншчыны, далучаных да Камісарыяту Ўкраіны; зь Вільні й ваколіцаў, далучаных да Камісарыяту Літвы.

Стрывожаны гэткім абаротам справы Філафей, а таксама й ягоныя памочнікі Апанас і Сьцяпан, не распачыналі Сабору 28жніўня, але рабілі новыя захады перад нямецкімі ўладамі, каб змог прыехаць мітрапаліт Панцеляймон.

Калі ўсе гэтыя стараньні аказаліся безнадзейнымі, Панцеляймон даў згоду дэлегатам ад эпіскапаў наступнага зьместу: «У выніку маёй немагчымасьці прыбыць на Сабор зь незалеж ных ад мяне прычынаў, на скліканьне якога, згодна з Вашым жаданьнем, я даў сваю згоду, даручаю Вам давесьці ўсю справу да канца й быць старшынём на Саборы, калі ён адбудзецца, як Вы мяне аб гэтым просіце. Давяраю Вашай эпіскапскай сумленнасьці й мудрасьці, што, спадзяюся, дасьць мне магчымасьць зацьвердзіць пастановы, выпрацаваныя на Сходзе духавенства й міранаў пад Вашым старшынствам. Мітрапаліт Панцеляймон, 29 жніўня 1942 г., м. Ляды Смалявіцкага раёну».

Такім чынам, Усебеларускі Праваслаўны Сабор (гэтая была афіцыйная назва) пачаўся з двухдзённым спазьненьнем 30жніўня 1942 г. Нарады апярэдзіла ўрачыстае набажэнства ў Прачысьценскім саборы жаночага манастыра з прынародным казаньнем архіэпіскапа Філафея. На нарадах старшынём быў Філафей, а ў прэзыдыюм Сабору ўвайшлі эпіскапы Апанас, Сьцяпан, архімандрыт Серафім (Шахмут) з Жыровічаў, протагерэй Язэп Балай, протагерэй Гарбацэвіч, судзьдзя Павел Сьвірыд, магістар Дземянчонак, сябра галоўнай управы БНС доктар Валькевіч. Сакратарамі — протагерэй А. Апанасэвіч і сьвятар М. Сеўба.

На Саборы былі прысутныя (паводле справаздачы мандатнай камісіі) 17 духоўных і 22 сьвецкія дэлегаты ад Наваградз ка-Баранавіцкай эпархіі; 26 духоўных і 43 сьвецкія — ад Менскай эпархіі; адзін сьвецкі дэлегат ад Смаленшчыны, а таксама па-за дэлегатамі ўдзел бралі эпіскапы Філафей, Апанас, Сьцяпан — усяго 111 асобаў. Апрача таго, прысутнічалі шматлікія госьці, прадстаўнікі прэсы ды сябры перадсаборнай Камісіі з дарадчымі галасамі.

Склад Усебеларускага Сабору поўнасьцю спрыяў справе прыняцьця пастановаў аб афармленьні Беларускай Аўтакефаль най Праваслаўнай Царквы. Русафільскі элемэнт быў вельмі малы, і ён практычна нават не спрабаваў падымаць апазыцыі. Нават протагерэй Язэп Балай у сваім рэфэраце «Кананічныя асновы аўтакефаліі» выказваў думку, што цяпер маюцца ўсе асновы для кананічнага правядзеньня аўтакефаліі Беларускай Праваслаўнай Царквы.

Пасьля рэфэратаў (РЇР·СЌРїР° Балая Р№ Іаана Кушнера ⁵³) Філафей Сѓ сваёй прамове сьцьвярджаў, што фактычнае існаваньне аўтакефальнасьці Беларускай Праваслаўнай Царквы патрабуе кананічнага афармленьня Р№ вынясеньня адпаведнай пастановы РґС‹ паведамленьня аб гэтым іншых праваслаўных аўтакефальных цэркваў. РЈ гэтай справе разгарнулася шырокая дыскусія. Р— русафільскага Р±РѕРєСѓ забіралі голас толькі РЇР·СЌРї Балай Р№ протагерэй Гарбацэвіч, перасьцерагаючы аб небясьпецы посьпеху РїСЂС‹ адбудове праваслаўнай царквы. РЇРЅС‹ заклікалі справу аўтакефаліі перасунуць РЅР° паваенны час. Лягер аўтакефалістаў меў РєСѓРґС‹ больш прамоўцаў — Нічыпар Пыск, Мікалай Лапіцкі, магістар Аркадзь РђСЂСЌС…РІР°, Дзьмітры Касмовіч ^54В , Павел Сьвірыд, Эмануіл РЇСЃСЋРє^55В  С– С–РЅС€. РЇРЅС‹ патрабавалі неадкладнага прыняцьця пастановаў аб аўтакефаліі.

Аднак у галасаваньні па прапанове аб аўтакефаліі ўстрымалася толькі трох дэлегатаў, усе іншыя галасавалі за яе прыняцьце.

Не было затрымкі таксама ў разглядзе й прыняцьці статуту БАПЦ. Сабор далей прыняў тэксты лістоў да іншых аўтакефальных праваслаўных цэркваў ды да Канстантынопальскага патрыярха з просьбай аб выданьні Беларускай царкве томасу на самастойнае існаваньне.

Здавалася, што Сабор бяз большай апазыцыі служыў справе аўтакефаліі, аднак варожая рука й тут моцна зацяжыла й паралізавала ўзьнятыя яе крылы. Недасьведчаныя дэлегаты зь беларускага актыву пад агульным дзеяньнем «посьпехаў» Сабору ды пад гіпнозам праціўнікаў аб патрэбе кананічнасьці аўтакефаліі (што заўсёды была дымнай заслонай антыаўтакефаль най іх дзейнасьці) згадзіліся ўвесьці да статуту БАПЦ дадатковы 113 параграф наступнага зьместу: «кананічнае абвяшчэньне аўтакефаліі наступіць пасьля прызнаньня яе ўсімі Аўтакефаль нымі Праваслаўнымі Цэрквамі» .

Гэтая папраўка да статуту фактычна была ўбітым нажом у аўтакефалію беларускай царквы, бо ставіла яе ў стан неафіцый ны, пазапраўны, без надзеі поўнай рэалізацыі, што вынікае з самой фармулёўкі «пасьля прызнаньня яе ўсімі Аўтакефаль нымі Праваслаўнымі Цэрквамі» . Ведама, Расейская Праваслаў ная Царква зацікаўленая была ня даць прызнаньня беларускай аўтакефаліі.

Далей! Пасьля заканчэньня Сабору «беларускія» эпіскапы на сваёй нарадзе не знайшлі сябе кампэтэнтнымі падпісаць прынятыя Саборам лісты да аўтакефальных цэркваў у справе прызнаньня аўтакефаліі Беларускай Праваслаўнай Царквы, засланяючыся тым, што толькі мітрапаліт мае права подпісу. Яны гэтым спосабам імкнуліся дасягнуць дзьвюх асноўных рэчаў: а) перашкодзіць хуткаму афіцыйнаму прызнаньню аўтакефаліі Канстантынопальскім патрыярхам і б) вярнуць на сваё месца мітрапаліта Панцеляймона.

Справа зь непадпісанымі лістамі аб прызнаньні беларускай аўтакефаліі працягнулася аж да сакавіка 1943 г., калі беларускі актыў накіраваў яе да нямецкіх уладаў, дамагаючыся зрабіць адпаведныя захады адносна Філафея, які тармозіць высылку лістоў.

Калі нямецкія ўлады зажадалі неадкладнага падпісаньня названых лістоў, Філафей склікаў эпіскапаў у Менск, але прыехаў толькі Апанас. Іншыя мэтазгодна не прыехалі. Лісты не былі падпісаныя, а ўладыкі Філафей і Апанас зьвярнуліся ў Генэральны Камісарыят Беларусі з новай просьбай (падтрыма най і беларускім царкоўным актывам з Іванам Касяком на чале) аб павароце Панцеляймона ў Менск. Немцы, маючы ўжо ў асноўным вырашаную справу беларускай аўтакефаліі агульным Саборам і прыняты яе статут, ня мелі перашкодаў для павароту Панцеляймона ў Менск, тым больш што ім было лягчэй дамовіцца зь мітрапалітам, чымся зь ягоным заступнікам Філафеем. Таму яны 16 красавіка 1943 г. прывезьлі мітрапаліта Панцеляймона ў Менск і дазволілі пераняць кіраўніцтва мітраполіяй. На другі дзень ужо былі падпісаныя лісты ў справе прызнань ня беларускай аўтакефаліі да іншых аўтакефальных цэркваў і да Канстантынопальскага патрыярха й перададзеныя ў Генэральны Камісарыят Беларусі дзеля перасланьня адрасатам за пасярэдніцтвам нямецкага дыпляматычнага апарату.

Беларуская Аўтакефальная Праваслаўная Царква сталася самастойнай і незалежнай царквой і патрабавала толькі багаслаўленьня Канстантынопальскага патрыярха ды прыяцельскіх адносінаў ад іншых самастойных праваслаўных цэркваў.

Перамога бальшавіцкіх войскаў пад Сталінградам дала пачатак савецкаму наступу на захад. Вясной 1943 г. бальшавікі сталі перакідваць на тылы нямецкай арміі ў Беларусі (і ў іншых краінах) дывэрсійныя аддзелы, якія пачалі арганізоўваць пры дапамозе тэрору так званую «савецкую партызаншчыну» . Бальшавіцкая дывэрсія скіраваная была ня толькі супраць нямецкай арміі й акупацыйнай улады, але й супраць усяго беларуска га руху, супраць усіх відаў адраджэньня беларускага нацыяналь нага жыцьця. БАПЦ і ейнае беларускае духавенства сталіся аб'ектамі варожай савецкай агрэсіі пры дапамозе партызан.

Зьнішчэньне беларускага духавенства пачалося адразу пасьля Ўсебеларускага Сабору ў верасьні 1942 г. Былі расстраля ныя дзясяткі беларускіх сьвятароў у розных сельскіх парахвіях так Усходняй, як і Заходняй Беларусі, прычым не было выпадку нападу партызанаў на русафільскае духавенства. У многіх цэрквах партызаны прымушалі сьвятароў прызнаваць маскоўскага мітрапаліта Сяргея, адчытываць ягоныя адозвы аб змаганьні з «фашыстамі» і г.д. Такія ж расправы зь беларускім нацыянальна-сьведамым насельніцтвам і праваслаўным духавенствам праводзілі ў Заходняй Беларусі польскія банды, падтрыманыя нямецкімі ўладамі.

З другога боку, рост бальшавіцкай і польскай партызанш чыны ў Беларусі выклікаў лютыя ліквідацыйныя акцыі, якія білі, у першую чаргу, па беларускім насельніцтве, абвінавачваным у супрацоўніцтве з партызанамі. Немцы не разьбіраліся ў вінаватасьці ці невінаватасьці зтэрарызаванага насельніцтва: у часе «ачышчальных акцыяў» палілі вёскі, перабівалі насельніцтва, палілі яго жыўцом, загнаўшы ў цэрквы ці іншыя будынкі, ці, з «ласкі», ацалелае насельніцтва высылалі ў Нямеччыну на прымусовую работу.

Адбудова Беларусі й яе аўтакефальнай царквы сталіся немагчымымі. Трыюмфаваў абодвастаронны неабмежаваны тэрор зь мільённымі ахвярамі ў насельніцтве.

У гэткі трывожны ды страшны час варожага наступу на ўсе праявы нацыянальнага жыцьця «беларускі» эпіскапат зь мітрапалітам Панцеляймонам на чале надалей праводзіў русафіль скую сваю дзейнасьць, карыстаючыся цяжкім становішчам краіны. Адной з праяваў гэтай русафільскай дзейнасьці эпіскапату было высьвячэньне Панцеляймонам і архіэпіскапам Філафеем архімандрыта Паўла Мяленцева ^56  на вікарнага эпіскапа ў Бранск (11 ліпеня 1943 г.). Архімандрыт Павел быў расейцам, непрыхільна настаўленым да аўтакефаліі, і быў кандыдатам эпіскапа Смаленскага Сьцяпана.

«Беларуская Аўтакефальная Праваслаўная Царква сягоньня паводле складу герархічна-адміністрацыйнага апарату, — пісаў беларускі актыў нямецкім уладам, — паводле яго нацыянальнага настаўленьня ўстабілізавалася як расейская, з моцным антыбеларускім характарам і як такая праяўляе актыўную дзейнасьць. Сэнс гэтага той, каб і праз царкву ўтрымаць лучнасьць абшараў былой «адзінай недзялімай Расеі».

Праз царкву на Беларусі дзейнічаюць разнаякаснай афарбоўкі дзейнікі з мэтай праз расейскі характар царквы й царкоўнай работы затрымаць Беларусь у непадзельнасьці зь вялікім канглямэратам Расеі — з аднаго боку — ці з Савецкім Саюзам — з другога», — гаварылася ў крыху пазьнейшым мэмарыяле . «Антаганізм паміж мітрапалітам Беларусі Панцеляймонам і Філафеем базуецца выключна на асабістай падставе — за ўладу. Па зьмесьце працы абодва яны, карыстаючыся зь небывалай волі (свабоды) у адміністраваньні Царквой, дадзенай нямецкімі ўладамі, утрымліваюць яе расейскі характар, пакінуты бальшавікамі».

У сувязі з мэмарыяламі беларускага актыву нямецкія акупацыйныя ўлады на Беларусі разаслалі праваслаўнаму духавен ству апытальнікі пэрсанальнага характару, у якіх, між іншымі, было пытаньне аб нацыянальнай прыналежнасьці. На падставе гэтых апытальнікаў выявілася, што быццам бы 90% усяго праваслаўнага духавенства Беларусі залічвае сябе да беларускай нацыянальнасьці. Гэта выглядала на запярэчаньне абвінавачваньням у расейскасьці духавенства, аб чым была гутарка ў мэмарыялах беларускага актыву. У сапраўднасьці «беларуская нацыянальная прыналежнасьць» духавенства, пададзеная ў апытальніку, абсалютна не пярэчыла праўдзівасьці фактаў у мэмарыяле, бо ж сам эпіскап лічыў сябе беларускім, а праводзіў русіфікацыйную акцыю. Гэтак сама й духавенства на месцах было пранікнута ідэалёгіяй «вялікай Расеі» й у гэтым напрамку нічым ня розьнілася ад чыста расейскага элемэнту.

Незвычайна моцная бальшавіцкая партызаншчына ў Беларусі й бальшавіцкі наступ змушалі немцаў адмовіцца ад ідэі падзелу Расеі на паасобныя краіны. Была створаная канцэпцыя фэдэратыўнай новай Расеі з Расейскай Вызвольнай Арміяй (РОА) і з генэралам Уласавым на чале.

Немцы сталі непрыхільна ставіцца да беларускага нацыяналь нага актыву^57  . Гэта становішча выкарыстаў мітрапаліт Панцеляймон для павелічэньня ліку падуладных герархаў. Так 24 кастрычніка 1943 г. быў высьвечаны на эпіскапа Гомельска га настаяцель Гарадзенскага сабору Рыгор Барышкевіч. Хіратанія яго адбылася ў Вене (Аўстрыя) і была выканана герархамі РЗПЦ — Анастасіем ^58 , мітрапалітамі Бэрлінскім Серафімам і Парыскім Серафімам ^59 , эпіскапам Венскім Васілём ^60 , эпіскапам Патсдамскім Філіпам ^61  і архіэпіскапам Гарадзенскім Венядзіктам. Гэткі вялізны ўдзел расейскай герархіі ў высьвячэньні Гомельскага эпіскапа — адмоўны знак часу — прарасейскай нямецкай палітыкі, што думала паўстрымаць бальшавіцкі наступ на захад уласаўскім рухам. Прыняцьце Рыгора ў юрысдыкцыю мітрапаліта Панцеляймона на пачатку 1944 г. належала толькі да простых фармальнасьцяў.

З другога боку, немцы баяліся, што лішні спогад расейска му руху можа перакінуць на бок антынямецкага супраціву ўвесь беларускі нацыянальны элемэнт. Таму яны сталі рабіць некаторыя саступкі й прапагандовыя сугестыі. Гэтак 21 сьнежня 1943г. была пакліканая да жыцьця Беларуская Цэнтральная Рада з Радаславам Астроўскім на чале.

Гэтая апошняя інстытуцыя за сваю асноўную задачу мела «змабілізаваць усе сілы беларускага народу для зьнішчэньня бальшавізму й праз гэта канчаткова вызваліць беларускі народ ад прыгону бальшавіцкага крывавага панаваньня». Апрача таго, даваліся ёй некаторыя магчымасьці самастойнай дзейнасьці «ў галіне сацыяльнага, культурнага й школьнага жыцьця».

Далейшай нямецкай прапагандовай сугестыяй было далучэньне да Генэральнага Камісарыяту Беларусі Берасьцейшчы ны й Піншчыны, паводле ранейшай мяжы БССР.

Для царкоўных справаў пры БЦР быў створаны аддзел веравызнаньняў, які стараўся мець уплыў на справы БАПЦ. Радаслаў Астроўскі спачатку хацеў выкарыстаць сваё становіш ча прэзыдэнта БЦР для пераменаў кіраўніцтва мітраполіяй, наіўна думаючы, што замена непаслухмянага Філафея эпіскапам Сьцяпанам (Сеўбам), зь якім ён супрацоўнічаў у Смаленшчыне, спрычыніцца да аздараўленьня беларускай царквы. Ведама, гэткі праект знайшоў супраціў Панцеляймона, і на ягоны загад Сьцяпан ухіліўся ад кантакту з Астроўскім.

Другой спробай Радаслава Астроўскага ўнезалежніцца ад Філафея, а таксама й ад Панцеляймона было жаданьне паставіць на чале БАПЦ мітрапаліта Пінскага Аляксандра (Іназемцава) у сувязі з далучэньнем Палесься да Генэральнага Камісарыяту Беларусі.

Дзеля рэалізацыі гэтай думкі Астроўскі запрасіў на пачатку траўня 1944 г. Аляксандра ў Менск і зладзіў банкет у ягоны гонар. На банкеце прысутнічалі таксама падуладны эпіскап Берасьцейскі Іаан^62  (прыняты раней у юрысдыкцыю БАПЦ). Сьвецкія прамоўцы горача віталі ўладыкаў, спадзеючыся на цеснае супрацоўніцтва.

Прыбыцьцё мітрапаліта Аляксандра ў Менск выклікала зразумелую трывогу сярод эпіскапаў БАПЦ. У сувязі з гэтым абдуманая была новая тактыка: у адносінах да БЦР і Астроўска га— тактыка сугестыяў і прыгожых словаў, а адносна Аляксандра — прыяцельскіх дачыненьняў.

Дзеля гэтага й дзеля прыняцьця антымаскоўскай рэзалюцыі ў зьвязку са сьмерцю маскоўскага патрыярха Сяргея ды пераняцьцем патрыярхату Аляксеем ^63  (15 траўня 1944 г.) мітрапаліт Панцеляймон склікаў Сабор эпіскапаў. На гэтым Саборы разгледжаны быў таксама ліст Радаслава Астроўскага ў справе актывізацыі й беларусізацыі БАПЦ ды прынятая рэзалюцыя, поўная патрыятычных выказваньняў. Вось некаторыя вытрымкі зь яе:

«Сьвятая Праваслаўная Беларуская Царква (усюды прапускаецца слова «аўтакефальная». — В. П.), стаўшы з восені 1941г. на шлях самастойнага й незалежнага ад іншай замежнай царквы існаваньня й кіраваньня, хоць фармальна яшчэ непрызна ная іншымі Праваслаўнымі Аўтакефальнымі Цэрквамі аўтакефальнай, паводле самой істоты сваёй дзейнасьці ня можа быць іншай, як нацыянальнай Царквой беларускага народу, і дзеля гэтага павінна ўзгадоўваць беларускае праваслаўнае грамадзянства ў нацыянальным духу, прымаючы пад увагу гістарычнае мінулае нашага беларускага народу, яго шматгадовую сувязь з аднаго боку з Масквою, а з другога — з Польшчаю, якія спрычыніліся ў значнай меры да дэнацыяналізацыі нашага народу. Сабор эпіскапаў Праваслаўнай Беларускай Царквы знаходзіць, што нацыянальнае адраджэньне беларускага народу зьяўляецца справай вельмі важнай і патрабуе шматгадовай і энэргічнай працы ўсіх здаровых нацыянальных сілаў беларускага грамадзтва.

Сабор эпіскапаў Беларускай Праваслаўнай Царквы сваю царкоўную ахвярную працу над адраджэньнем беларускага народу й яго дзяржаўнага будаўніцтва разумее не іначай, як у добрым супрацоўніцтве з нацыянальнай беларускай дзяржаўнай уладай і пры наяўнасьці існага цяпер аддзяленьня царквы ад дзяржавы, і было б вельмі сумным і шкодным для справы адраджэньня нашага беларускага народу й беларускай дзяржаўнасьці, калі б адносіны гэтыя зьмяніліся на варожыя.

На падставе вышэйпададзенага пастанавілі: 1) Зь вялікім задавальненьнем прывітаць існаваньне Беларускай Цэнтраль най Рады як нацыянальнай улады беларускага народу. 2) Заклікаць усё духавенства Беларускай Праваслаўнай Царквы да энэргічнай і супольнай пастырскай працы, скіраванай да падняцьця так рэлігійна-маральнага, як і нацыянальнага ўзроўню праваслаўных сыноў Беларускай Царквы. 3) Забавязаць усіх сьвятароў авалодаць у магчыма кароткім часе беларускаю народнаю моваю. 4) Забавязаць усё духавенства Праваслаўнай Беларускай Царквы ў казаньнях, у школах і ва ўзаемаадносінах з парахвіянамі карыстацца выключна беларускай мовай».

Далейшыя пастановы датычылі падрыхтоўкі нацыянальна сьведамага маладога духавенства, рэлігійнай літаратуры й часопісаў, падручнікаў і іншых матэрыялаў, патрэбных для беларусізацыі царкоўнага жыцьця.

Каб не дапусьціць да эвэнтуальнай замены ў кіраўніцтве мітраполіяй, Сабор эпіскапаў прызначыў Панцеляймону тытул Яго Блажэнства з нашэньнем перад ім крыжа й двух панагіяў.

Наступна Сабор эпіскапаў уключыў акругі Палесься — Пінскую, Палескую й Берасьцейскую — у склад Беларускай мітраполіі, а мітрапаліту Аляксандру запрапанаваў разам з духавенствам і парахвіямі ўвайсьці ў юрысдыкцыйнае падпарад каваньне Яго Блажэнству мітрапаліту Панцеляймону. Аляксан дар на гэта згадзіўся з тым, што будзе захаванае за ім права пранясеньня Сьвятога Крыжа падчас багаслужэньняў на тэрыторыі яго эпархіі, што дадзена яму Саборам эпіскапаў Украінскай Аўтакефальнай Царквы як старшыні гэтага Сабору. На гэта Сабор не зусім пагадзіўся. Ён зажадаў звальняючай граматы для Аляксандра ад мітрапаліта Варшаўскага Дзяніса ды адмовы ад старшынства на Саборы эпіскапаў Украінскай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы ды ад кананічнай сувязі з эпіскапамі гэтай царквы.

Аляксандар наагул згадзіўся ўвайсьці ў Беларускую мітраполію, але патрабаваных граматаў не прыслаў, а хуткая эвакуацыя зь Менску перад бальшавіцкім наступам ды адыход нямецкай арміі зь Беларусі перарвалі ўсялякія пляны аднаго ды другога бакоў.

Масавую эвакуацыю беларускага нацыянальнага актыву зь Беларусі папярэдзіў Усебеларускі Кангрэс, скліканы БЦР 27чэрвеня 1944 г. дзеля выражэньня нацыянальнага пратэсту перад бальшавіцкім наступам і новай маскоўскай акупацыяй Беларусі. На кангрэсе з эпіскапаў прысутнічаў толькі Філафей, які ў сваёй вітальнай прамове ўспамінаў, што наладжваецца царкоўнае жыцьцё, сарамліва згадваў існаваньне беларускай аўтакефаліі ды заклікаў да рэлігійнага адраджэньня як ідэйнай абароны перад бальшавізмам.

Так скончыўся трохгадовы пэрыяд нямецкага вызваленьня ад бальшавізму, пэрыяд вялікага нацыянальнага беларускага ўздыму ў незвычайна цяжкіх умовах вайны: нямецкай акупацыі, бальшавіцкай і польскай дывэрсій ды расейскага царкоўнага засільля. Чужацкая школа (маскоўская й польская) зламала нацыянальную душу праваслаўнага духавенства, якое ў вырашальных момантах нацыянальнага адраджэньня беларуска га народу схільнае было да здрадніцтва, да змовы з нацыяналь нымі ворагамі.

Беларуская Аўтакефальная Праваслаўная Царква ў чэрвені 1944 г. мела ў сваім складзе 9 эпархіяў і 9 уладыкаў (Панцеляй мон, Венядзікт, Філафей, Апанас, Сьцяпан, Рыгор, Іаан, Павел і Аляксандар), аднак ніводзін зь іх ня быў верным сынам беларускага народу й не змагаўся за дзяржаўныя, нацыянальныя й царкоўныя інтарэсы Беларусі.

8. Паваротная бальшавіцкая акупацыя Беларусі

Адыход нямецкіх войскаў у чэрвені 1944 г. пад напорам савецкіх войскаў аж да лініі Віслы выклікаў масавую эвакуацыю беларускага насельніцтва, што не жадала быць больш у бальшавіцкай няволі, на захад — у Нямеччыну. Разам з цэнтраль нымі беларускімі ўстановамі й арганізацыямі выехаў увесь эпіскапат ды шматлікае ніжэйшае праваслаўнае духавенства.

Такім чынам, бальшавікі знайшлі на зноўзахопленай беларускай тэрыторыі толькі рэдкае ніжэйшае праваслаўнае духавенства, а гэта значыць, вельмі спрыяльныя ўмовы для падпарадкаваньня яго Маскоўскай патрыярхіі. Неабходна было толькі абсадзіць эпархіі сваімі эпіскапамі ды зьліквідаваць духавен ства, якое спрыяла беларускай аўтакефаліі й засталося на месцы, абвінаваціўшы яго ў супрацоўніцтве зь немцамі. Ачышчаль ная бальшавіцкая акцыя прайшла ў 1944—1945 гг., і ў выніку, як пісаў кіраўнік НКУС БССР Лаўрэнці Цанава, «бальшыня беларускіх нацыяналістых была вылаўлена й выкрытая ды панясла заслужаную кару…».

Бальшавікі, аднак, не вярнуліся да стану 1941 г., калі ва Ўсходняй Беларусі не было ніводнага эпіскапа й дзейнага сьвятара. Выкарыстоўваючы рэлігію ў прапагандовых мэтах дзеля дасягненьня перамогі над ворагам у яшчэ няскончанай вайне, яны абсадзілі катэдры эпіскапамі. У Смаленск быў вызначаны эпіскап Сяргей^64  , у Менск — архіэпіскап Васіль^65  , у Гародню— Варсанофій ^66 , у Пінск — архіэпіскап Даніла^67  , рэпатрыяваны з Чэхаславаччыны. Адчыненыя былі спачатку душпастырскія курсы ў Жыровічах і Пінску, а ад 1947 г. — духоўная сэмінарыя ў Жыровіцкім манастыры.

Неразважна, аднак, было б думаць, што ў Саветах ад часу Другой сусьветнай вайны наступіў паварот да царкоўнага жыцьця. Яно так выглядала ў ваенным і паваенным пэрыядзе, калі царква шырока выкарыстоўвалася для савецкай прапаганды. Ад1947 г. пачаўся нанова стары антырэлігійны курс ды паступовая ліквідацыя царкоўнага жыцьця. Замест Саюзу ваяўнічых бязбожнікаў (зьліквідаванага на пачатку 1942 г.) было створанае ў Маскве ды ва ўсіх рэспубліках Таварыства па пашырэньні навуковых і палітычных ведаў. У 1953 г. гэтая новая савецкая бязбожная арганізацыя налічвала ў БССР звыш за 18.000 сяброў, наладзіла за пяць гадоў свайго існаваньня 173.900 лекцыяў антырэлігійнага зьместу. Ад гэтага часу таксама пачаліся «перамяшчэньні» эпіскапаў, якія выявілі сябе актыўнымі на царкоўнай ніве, як, прыкладам, эпіскап Варсанофій. Архіэпіскап Менскі Васіль наагул быў пераведзены на спачынак, а на яго месца вызначаны мітрапаліт Піцірым (Сьвірыдаў), хіратаніза ваны ў Курску ў тым жа 1946 г.

Эпіскап Пінскі Даніла быў арыштаваны бальшавікамі ў 1950г. і ад таго часу няма аб ім вестак. На яго месца быў прысланы эпіскап Паісі (Абразцоў), але ён быў усьцяж перакіданы зь месца на месца — у Берасьце, Гародню, зноў у Пінск, двойчы на адпачынак.

У 1950—1952 гг. наступіла ліквідацыя эпіскапскіх катэдраў у Гародні, Берасьці, Вільні, Пінску, не гаворачы пра Віцебск, Гомель, Магілёў, Мазыр, Полацк, Слуцак, Наваградак, Баранавічы, дзе бальшавікі пасьля апошняй вайны нават не рабілі ніякіх спробаў аб пастанаўленьні там эпіскапаў. Такім чынам, ад 1952 г. у БССР асталася толькі адна Менская катэдра на чале зь Піцірымам — носьбітам ганаровага мэдаля «За годную працу падчас Вялікай Айчыннай вайны» ды верным маскоўскім служакам.

У 1953 г. у дапамогу архіэпіскапу Піцірыму быў хіратаніза ваны архімандрыт Жыровіцкага манастыра Мітрафан Гутоўскі ^68  з тытулам эпіскапа Бабруйскага. Бальшавіцкая прапаганда старалася прадставіць хіратанію вікарнага эпіскапа Менскага як быццам вялікае дабрадзейства для беларускага народу. У прынагодных прамовах пасьля хіратаніі гаварылася аб «большай славе беларускага народу» , аб «Беларускай Царкве», аб «кроўным і духоўным зьвязку зь ёю» — у той час, калі былі зьліквіда ваныя назаўсёды пасьляваенныя праваслаўныя эпархіі.

Дзеля замежнай прапаганды ды для супрацьстаўленьня існуючай на эміграцыі Беларускай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царкве са сваёй герархіяй у 1954 г. бальшавікі стварылі на тэрыторыі БССР мітраполію (без падзелу на эпархіі) і далі архіэпіскапу Менскаму Піцірыму тытул мітрапаліта. Ад гэтага часу ён неаднойчы высылаўся за мяжу, а ў чэрвені 1955 г. быў галавою савецкай рэлігійнай дэлегацыі ў Англію.

[…]

9. Беларуская Аўтакефальная Праваслаўная Царква
на эміграцыі

Летам 1944 г. Беларусь пакінула вялікая колькасьць уцекачоў перад савецкім наступам. Сярод іх знаходзіўся эпіскапат БАПЦ у поўным складзе, а таксама шматлікае ніжэйшае духавенства. Эпіскапатам заапекавалася нямецкае Міністэрства ўсходніх тэрыторыяў і памясьціла яго разам з прыбочнай адміністрацыяй у Францэнсбадзе ў Судэтах.

Эпіскапат БАПЦ хацеў адразу ўліцца ў Расейскую Замежную Царкву й у гэтай справе праводзіў нарады з прадстаўніком расейскага замежжа Георгіем Грабэ^69  . Хутка, аднак, праясьні лася справа далейшага існаваньня БЦР і ягоных экспазытураў у Бэрліне, што перашкодзіла пераходу эпіскапату да расейцаў. Ужо ў жніўні БЦР аднавіла сваю дзейнасьць і пасылала некалькі разоў свайго прадстаўніка ад царкоўных справаў Паўла Сьвірыда ў Францэнсбад дзеля паўстрыманьня эпіскапату ад ліквідацыі БАПЦ.

Вынікам гэтых паездак была пастаноўка на адным з пасяджэньняў Сабору эпіскапаў у канцы 1944 г. пытаньня аб захаваньні надалей сваёй поўнай самастойнасьці. Быў выбраны Сынод у складзе мітрапаліта Панцеляймона, архіэпіскапа Філафея й эпіскапа Рыгора ды наладжаныя сувязі з БЦР, а Філафей стаў адпраўляць багаслужэньні для беларускіх вайсковых аддзелаў у Бэрліне.

Нанова ўзьнялася цяга эпіскапату да расейцаў у сувязі з прапагандовым нямецкім шумам вакол «уласаўшчыны». 14 лістапада 1944 г. у Празе быў заснаваны немцамі Камітэт Вызваленьня Народаў Расеі й абвешчаны маніфэст гэтага камітэту. Пры Камітэце Вызваленьня былі зарганізаваныя нацыянальныя групы фэдэралістаў, у тым ліку й беларуская. 7 студзеня 1945 г. у газэце «Воля Народа» быў надрукаваны ліст «беларускага» эпіскапату да Камітэту Вызваленьня Народаў Расеі, у якім перасылалася багаслаўленьне для працы камітэту й выказвалася агульная радасьць з прычыны стварэньня адзінага расейскага антыбальшавіцкага фронту. Ліст падпісалі: мітрапаліт Панцеляймон, архіэпіскап Венядзікт, эпіскап Сьцяпан і эпіскап Рыгор. Адначасова быў прыдзелены для рэлігійнай абслугі казацкіх войскаў генэрала Краснова эпіскап Віцебскі й Полацкі Апанас.

9 траўня 1945 г. Нямеччына капітулявала. Шматлікія беларускія ўцекачы апынуліся або проста пад савецкай акупацыяй, або перад пагрозай прымусовай рэпатрыяцыі ў сувязі зь Ялцінскай умовай ^70 . Эпіскап Бранскі Павел (Мяленцеў) як савецкі грамадзянін, каб ухіліцца ад гвалтоўнай рэпатрыяцыі, перайшоў пад апеку каталіцкай царквы. Праваслаўныя беларусы з тых жа самых прычынаў пераходзілі ў каталіцтва, запісваліся польскімі, чэскімі, латыскімі й іншымі грамадзянамі, зьмянялі прозьвішчы, уцякалі на захад. Але й тут не было супакою ад савецкіх рэпатрыяцыйных місіяў, шпіянажу ды гвалту ўладаў, што супрацоўнічалі з Саветамі.

Эпіскапы БАПЦ загадзя выехалі з Францэнсбаду (Судэты), які трапляў у савецкую зону, і пасяліліся ў Тырсгайме каля Гофу ў Баварыі (амэрыканская зона акупацыі). Тут знаходзіліся: Панцеляймон, Венядзікт, Філафей, Апанас і Рыгор. Эпіскап Сьцяпан пражываў у іншым лягеры для перамешчаных асобаў, утрымоўваючы, аднак, лучнасьць з рэштай эпіскапаў. Мітрапаліт Палескі й Пінскі Аляксандар, а таксама эпіскап Берасьцейскі Іаан трымалі лучнасьць з украінскім эпіскапатам, які знаходзіўся таксама на эміграцыі, і ня мелі сувязяў з Панцеляймонам.

Улетку 1945 г. пасьля першай хвалі рэпатрыяцыйнай суматохі пачало стабілізавацца жыцьцё ўцекачоў у лягерах у Нямеччыне, Аўстрыі й іншых краінах, дзе апынуліся беларусы.

Пры канцы году стала вядома, што «беларускія» эпіскапы распачалі патаемна ад нацыянальнага актыву захады аб далучэньні да РЗПЦ. Перамовы вяліся ў тым напрамку, каб разам з эпіскапатам уключыць у расейскае замежжа ўсё беларускае царкоўна-грамадзкае жыцьцё эміграцыі, што азначала перакрэсьленьне беларускага незалежніцкага руху.

Ажыцьцяўленьне гэтага пляну наступіла 23 лютага 1946 г., калі Сабор эпіскапаў РЗПЦ разгледзеў заяву эпіскапаў зь Беларусі, што прасілі прыняць іх з духавенствам і вернікамі ў поўнае брацкае й малітоўнае злучэньне, і з радасьцю ўлучыў іх у свой склад, а эпіскапа Сьцяпана ўключыў у архігерэйскі Сынод у якасьці іхнага прадстаўніка. Эпіскапат зь Беларусі меў надалей існаваць як беларуская адзінка з заданьнем абслуго ўваньня беларускіх нацыянальных асяродкаў ды патранату над усім беларускім культурна-нацыянальным рухам. У гэтым кірунку Філафей выяўляў асаблівую актыўнасьць, наведваў беларускія табары, арганізацыі моладзі, розныя ўрачыстасьці, быццам ад імя «беларускага замежжа» — гэта значыць кірунку царкоўна-палітычнага сужыцьця з расейскім эміграцыйным рухам.

Аб тым, што спачатку ніхто не арыентаваўся ў закуліснай палітыцы эпіскапату й ня ведаў аб ягоным пераходзе да расейскай царквы, можа сьведчыць дробная зацемка ў часопісе «Скаўт» (№ 1, 1946), перадрукаваная рэлігійным праваслаўным часопісам «Зьвіняць Званы Сьвятой Сафіі» (№ 2, 1946). У ёй згадвалася, што 15 лютага 1946 г. беларускі лягер у Ватэнштэ це (ангельская зона) наведаў архіэпіскап Філафей, «намесьнік мітрапаліта Беларускай Аўтакефальнай Царквы». На гэтую зацемку ў наступным нумары «Званоў» даваў пратэст Венядзікт: «Поўная аўтакефалія Беларускай царквы, згодна з канонамі праваслаўнай царквы, не адбылася ў 1942 г., і архіэпіскап Філафей не зьяўляецца намесьнікам беларускага мітрапаліта, так як ён толькі ў Менску тымчасова заступаў мітрапаліта Панцеляймона, які быў арыштаваны немцамі й знаходзіўся спачатку ў Лядаўскім манастыры, а потым у Вілейцы ў арыштанцкім доме».

Дзіўнае захоўваньне эпіскапату ды штораз мацнейшыя чуткі аб пераходзе яго ў РЗПЦ былі прычынай скліканьня Праваслаўнага зьезду ў Рэгенсбургу 5 траўня 1946 г. На зьезд прыбылі прадстаўнікі ад розных беларускіх асяродкаў і паселішчаў з трох заходніх акупацыйных зонаў Нямеччыны. Ад эпіскапату былі Філафей і Апанас, сьвятары Мікалай Лапіцкі, Іван Жарскі й Леанід Стаднікаў. Усяго зьезд налічваў 65 асобаў.

Прысутныя ўладыкі адмовіліся ад актыўнага ўдзелу ў нарадах, засьцерагаючы сабе толькі права гасьцёў. Заданьнем іх, відаць, было наглядаць за ходам зьезду. Такім чынам, зьезд меў сьвецкі характар і быў кіраваны выбраным прэзыдыюмам пад старшынствам доктара Міколы Шчорса^71  .

Пасьля ўступных рэфэратаў («Шляхі падзелу й шляхі спалучэньня хрысьціянства» Мікалая Лапіцкага й «Праваслаўе на Беларусі» Тодара Шыбута) ды справаздачаў зь месцаў аб ходзе й разьвіцьці царкоўна-рэлігійнага жыцьця разгарнулася гарачая дыскусія ў справе чутак аб далучэньні эпіскапаў БАПЦ да РЗПЦ. Эпіскапы ўхіляліся ад раскрыцьця ўсёй справы й давалі лявіруючыя адказы, быццам эпіскапат існуе надалей, як існаваў, быццам беларуская аўтакефалія не была аформленая на Бацькаўшчыне, быццам эпіскапат, уключыўшыся ў царкоўную працу на эміграцыі, наладзіў шматлікія праваслаўныя парахвіі й г. д. Усе гэтыя тлумачэньні не былі пераканаўчымі. Зьезд пастанавіў паклікаць да жыцьця адумысную арганізацыю для разгляду царкоўных спраў — Беларускае Праваслаўнае Аб'яднань не з выбранай часовай управай, а да эпіскапату была прынятая рэзалюцыя, якая заклікала яго паўстрымацца ад пераходу ў РЗПЦ.

«Мы, праваслаўныя беларусы, прадстаўнікі ўсёй беларускай эміграцыі з Заходняй Нямеччыны, — гаварылася ў рэзалюцыі , — на агульным Беларускім праваслаўным зьезьдзе з дня 5траўня 1946 г. просім наш беларускі эпіскапат, які знаходзіц ца на эміграцыі ў Тыргсгайме (Баварыя), каб ён захаваў усю тую поўную арганізацыйную самастойнасьць, зь якой прыбыў з Бацькаўшчыны, не ўліваючыся ані ў якой форме ў Расейскую Зарубежную Царкву, якая поўнасьцю нэгуе нашыя імкненьні да беларускай нацыянальнай самастойнасьці, просім, захоўва ючы чыстым дагматычна-кананічны бок нашай Беларускай Праваслаўнай Царквы, увайсьці ў малітоўную лучнасьць зь іншымі самастойнымі цэрквамі як адміністрацыйна самастой ная адзінка» .

У гэтым духу была апрацаваная адозва «беларускай грамадз касьці да беларускага эпіскапату» ад 31 траўня 1946 г., у якой, між іншым, было дамаганьне аб высьвятленьні ў беларускай прэсе становішча беларускай праваслаўнай царквы на эміграцыі.

На «мяккацеласьць» і наіўнасьць беларускага актыву, што браў удзел у Праваслаўным зьездзе й пісаў ветлівыя просьбы да даўно перавернутага на расейскі бок эпіскапату, гэты апошні адказаў вострымі сродкамі: забараніў сьвятару Мікалаю Лапіцкаму адпраўляць набажэнствы, а Івану Касяку — прымаць сьвятое прычасьце на працягу трох гадоў.

Каб супакоіць грамадзкую насьцярожанасьць, эпіскапат пачаў выдаваць рататарным спосабам свой інфармацыйны часопіс «Беларускі Царкоўны Голас» у беларускай мове. У № 1 гэтага часопісу за студзень—чэрвень 1946 г. было надрукаванае «Палажэньне Беларускай Праваслаўнай Царквы на эміграцыі» за подпісам архіэпіскапа Венядзікта. Гэта быў адказ на дамагань не беларускага актыву ад 31 траўня 1946 г. У Палажэньні эпіскапат не адмаўляўся ад таго, што ў часе нямецкай акупацыі існавала БАПЦ (насуперак многім іншым эпіскапскім выказвань ням), падкрэсьліваючы толькі, што гэтага «катэгарычна» жадала нямецкая акупацыйная ўлада. Далейшыя высновы ішлі ў кірунку апраўданьня ўліцьця эпіскапату ў расейскае замежжа. Лёгіка гэтых разважаньняў даволі прымітыўная, абапёртая на двух асновах: а) на заняцьці бальшавікамі Беларусі й падпарадкаваньні яе Маскоўскай патрыярхіі б) на жаданьні не парушаць «канонаў».

«Ваенныя падзеі, якія здарыліся летам 1944 г., кардынальна зьмянілі стан праваслаўнай царквы на Беларусі. Беларуская мітраполія перастала існаваць як самастойная царкоўная адзінка, а ўсе створаныя ёй эпархіі пасьля заняцьця іх Чырвонай Арміяй увайшлі ў склад Маскоўскай патрыярхіі як ейная непадзельная частка…

Ясна, што тут, за межамі Беларусі, Беларуская царква не магла адасобіцца, гэта значыць лічыць сябе царквою самастойнаю (аўтакефальнаю), бо ў такім выпадку яна сьведама адарвала б сябе ад адзінства з Усяленскаю Царквою й упала б у раскол, і ніякая іншая праваслаўная царква не ўвайшла б зь ёй у малітоўную лучнасьць, як гэта сталася з так званай Украінскай Аўтакефальнай Царквой.

Тая акалічнасьць, што адзінай эмігранцкай царквой, прызнанай Усяленскай праваслаўнай патрыярхіяй, зьяўляецца Расейская Замежная Праваслаўная Царква, ачольваная мітрапалітам Анастасіем, а таксама й тое, што мы апынуліся менавіта на абшарах ёю кіраваных і што духоўна працуем зь першых жа дзён эміграцыі сумесна й у згодзе зь ёю, паставіла Сабор беларускіх эпіскапаў у неабходнасьць і юрыдычна (кананічна) аб'яднацца зь ёю. Такое аб'яднаньне адбылося 6 траўня 1946 г. (на другі дзень пасьля Праваслаўнага зьезду ў Рэгенсбургу. — В. П.) на Саборы эпіскапаў у Мюнхэне. Сабор складаўся з расейскіх, украінскіх, беларускіх і прадстаўніка амэрыканскіх эпіскапаў. На Саборы быў выбраны й зацьверджа ны склад Сьв. Сыноду з прадстаўнікоў ад кожнай царквы, абумоўлены правы праўленьня кожнай нацыянальнасьцю, агавораныя агульныя мерапрыемствы дзеля разьвіцьця царкоўнага жыцьця ўсёй царквы ў галінах духоўнай асьветы, выдаваньня кніжак і духоўнай літаратуры, місіянэрства й г. д. Апошнія пастановы маюць асаблівую вартасьць, бо кожная народнасьць самастойна ня ў стане з розных прычынаў плодна працаваць…»

Інакш кажучы, у разуменьні эпіскапату ня здарылася нічога благога, а наадварот: далучэньне да РЗПЦ зьяўляецца выключным дабрадзействам для беларускай эміграцыі, якая з гэтага часу мае «надзейную» апору ў сваёй цяжкай эмігранцкай долі. «Бяда толькі ў тым, — кажа эпіскап Венядзікт у Палажэньні ,— што беларускі актыў дзеіць самастойна й без удзелу беларускага эпіскапату выступіў перад Галоўным Камандаваньнем з мэмарыялам у абарону беларускага народу. У гэтым мэмарыяле, як нам вядома, зусім не гаворыцца аб веры народу й аб тым, што на эміграцыі разам з народам знаходзяцца ўсе яго духоўныя вышэйшыя кіраўнікі ў асобах мітрапаліта й Сабору эпіскапаў, а таксама шмат сьвятароў. Шкада, што аўтары мэмарыялу не знайшлі патрэбы ў такой важнай справе аб'яднацца са сваім эпіскапатам, каб супольнымі сіламі бараніць правы свайго народу…»

Як бачым, эпіскапат зь Беларусі, аб'яднаўшыся з расейскім замежжам, меркаваў аб'яднаць зь ім і ўсю беларускую эміграцыю.

Далучэньне эпіскапату да РЗПЦ ды імкненьне яго накінуць пры дапамозе царквы прарасейскі кірунак беларускай эміграцыі выклікалі востры супраціў вялікай часткі, што гуртавалася вакол Рады БНР з інжынэрам Міколам Абрамчыкам ^72  на чале. Распачалася палемічная барацьба з так званым «зарубежніц твам», з прарасейскім ухілам, з прыхільнікамі эпіскапату й БЦР (Беларускай Цэнтральнай Рады). Рэч у тым, што ўвосень 1946г. на паверхню палітычнага жыцьця ў Нямеччыне выйшаў зноў Радаслаў Астроўскі, прэзыдэнт БЦР, які, аб'яднаўшы каля сябе пэўную групу прыхільнікаў, пагадзіўся з далучэньнем эпіскапату да РЗПЦ ды перадаў эпіскапам поўную ініцыятыву ў духовым правадніцтве беларускай эміграцыі ўзамен за падтрымку ў палітычным змаганьні з «крывічамі» — праціўнікамі «зарубеж жа».

Галоўная ўправа Праваслаўнага Аб'яднаньня на чале зь Мікалаем Лапіцкім, Іванам Касяком і іншымі «барацьбітамі» за аўтакефалію беларускай царквы ўжо пасьля трох месяцаў ад славутага зьезду ў Рэгенсбургу ня толькі не рабіла ніякіх захадаў супраць «зарубежніцтва» эпіскапату, але замацоўвала гэтае «зарубежжа», беручы сабе за заслугу, што «дапамагала нашым эпіскапам застацца самастойнымі ў беларускім рэлігійна-гра мадзкім жыцьці пры часовым уваходзе ў Праваслаўную Зарубежную Царкву» (слова «расейскую» мэтазгодна прапускалася).

12 верасьня 1946 г. наступіла поўнае ўліцьцё Беларускага Праваслаўнага Аб'яднаньня ў агульнае «зарубежніцкае» рэчышча. Вось як апісвае гэтую падзею ворган БПА «Зьвіняць Званы Сьвятой Сафіі» (№ 6):

«У выніку далейшай працы Беларускага Праваслаўнага Аб'яднаньня 12 верасьня ў Рэгенсбургу ў царкве Прападобнае Еўфрасіньні князёўны Полацкае адбылася нарада прадстаўні коў беларускай герархіі, духавенства й вернікаў. На гэтай нарадзе з блаславенства намесьніка мітрапаліта Панцеляймона архіэпіскапа Венядзікта Беларускае Праваслаўнае Аб'яднань не ўзначаліў архіэпіскап Філафей. Гэтым самым была выкананая воля папярэдняга зьезду, які тады прасіў беларускіх эпіскапаў узначаліць Беларускае Праваслаўнае Аб'яднаньне. Ранейшая Галоўная Рада БПА была дакамплектаваная новымі сіламі— у яе ўвайшлі беларускія сьвятары».

Цяпер не было ніякіх арганізацыйных перашкодаў да ачоленьня прыхільнікаў БЦР ды розных зборных прарасейскіх элемэнтаў «беларускімі» эпіскапамі, зь якіх Філафей і Апанас, што валодалі беларускай моваю, асабліва выкарыстоўваліся: Філафей — у амэрыканскай, а Апанас — у ангельскай зонах Нямеччыны. Дзейнасьць эпіскапаў не абмяжоўвалася толькі рэлігійнай сфэрай. Эпіскапат браў самы актыўны ўдзел у палітычнай барацьбе беларускай «зарубежніцкай» групы супраць прыхільнікаў БНР, а ў 1947 г. паслаў адумыснае прывітаньне Кірылу Ўладзіміравічу Раманаву, прэтэндэнту на расейскі царскі пасад у замежжы.

Гэтае духовае правадніцтва эпіскапату зь Беларусі й яму падуладнага духавенства ў многіх лягерах Заходняй Нямеччыны трывала аж да 1951 г. — часу ліквідацыі ДП-лягераў і выезду бальшыні эмігрантаў у іншыя краіны.

Ведама, зь ім не магла пагадзіцца частка беларускай эміграцыі, дамагаючыся разрыву з расейскім зарубежжам і абвінавачваючы злучаны зь ім актыў у здрадніцтве беларускаму народу й ягоным незалежніцкім ідэалам.

[…]

5 чэрвеня 1948 г. беларускім незалежніцкім актывам, у паразуменьні з Украінскай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквой і Радай БНР у Канстанцы (Нямеччына), быў скліканы Зьезд прадстаўнікоў беларускага духавенства й вернікаў, а таксама прадстаўнікоў ад Украінскай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы з эпіскапам Сяргеем (Ахатэнкам) ^73  на чале. Зьезд супадаў з урачыстасьцю з нагоды сьвята Еўфрасіньні Полацкай, таму нарады Сабору папярэдзіла ўрачыстае набажэнства эпіскапа Сяргея ў мясцовай царкве духавенства. У казаньні ўладыка падкрэсьліў значэньне гэтага дня ў беларускім царкоўным жыцьці. Ён нагадаў пастанову Сабору ў Менску ў 1942 г. і абвяшчэньне аўтакефаліі Беларускай Праваслаўнай Царквы. Далей уладыка згадаў мітрапаліта Пінскага Аляксандра (Іназемцава), які меў узначаліць у сваім часе Беларускую Праваслаў ную Царкву, але хуткія ваенныя перамены, эвакуацыя, а потым заўчасная сьмерць не дазволілі яму пераняць кіраўніцтва БАПЦ. Цяпер гэта зробіць ён, эпіскап Сяргей, згодна з просьбамі беларусаў і дзеля ажыцьцяўленьня думкі свайго добрага сябра мітрапаліта Аляксандра.

Далей эпіскап Сяргей падкрэсьліў, што ўсе закіды, быццам кананічнасьць аўтакефаліі патрабуе існаваньня дзяржавы, — неабгрунтаваныя. Наадварот, царква ніколі не была зьвязаная зь дзяржаўнасьцю й не павінна падлягаць ды зьвязвацца з палітычнымі ўстановамі, якія становяць сабой дзяржаву. Як фактычны доказ, уладыка падаў існаваньне патрыярхальных аўтакефальных цэркваў на Блізкім Усходзе ў дзяржавах (і паміж дзяржавамі) магамэтанскіх, варожых хрысьціянскай веры.

Уладыка таксама нагадаў, што мітрапаліт Дзяніс атрымаў томас ад патрыярха Рыгора на аўтакефальнасьць праваслаўнай царквы ў былой Польскай дзяржаве. Мітрапаліт Дзяніс перадаў гэтае прызнаньне са свайго боку й Праваслаўнай Аўтакефальнай Царкве Беларускай — мітрапаліту Аляксандру — ды Ўкраінскай — мітрапаліту Палікарпу. Ён таксама хіратаніза ваў некаторых эпіскапаў.

Дзеля таго што кожная аўтакефальная царква не можа існаваць без эпіскапа, дык ён, эпіскап Сяргей, пераймае сёньня ў часовую апеку й кіраўніцтва Беларускую Аўтакефальную Праваслаўную Царкву й «апекі гэтай не здыму, — казаў уладыка ,— пакуль гэтая царква ня будзе мець найменш як двух сваіх эпіскапаў, якія толькі здолелі б самаісна, без прашэньня ў некага дапамогі, весьці яе да велічы й сілы на векі вечныя, што хай і дасьць Усемагутны, які кіруе ўсякай дзейнасьцю вернікаў на зямлі».

Для кіраўніцтва справамі БАПЦ уладыка запрысяжыў духаўнікоў і вернікаў у часовае кіраўніцтва, якое мае выконваць усе справы БАПЦ пад ягоным эпіскапскім наглядам.

Адбыты пасьля Падсабор прыняў наступную пастанову, зацьверджаную эпіскапам Сяргеем:

«1. Асноўваючыся на ідэі мітрапаліта Рыгора Цамблака ^74  й іншых высокіх беларускіх герархаў у справе незалежнасьці Беларускай Праваслаўнай Царквы, завершанай мітрапалітам Менскім Мэльхісэдэкам 23 ліпеня 1922 г. абвяшчэньнем Аўтакефаліі Беларускай Праваслаўнай Царквы, Падсабор прызнае правільнай пастанову Ўсебеларускага Праваслаўнага Саборуў Менску ў 1942 г., які ўстанавіў Беларускую Праваслаўную Аўтакефальную Царкву.

2. Падсабор сьцьвярджае кананічнасьць БАПЦ, якая атрымала дазвол на выдзяленьне й прызнаньне ад матчынай Польскай Праваслаўнай Аўтакефальнай Царквы, дадзенай Блажэньнейшым Дзянісам, мітрапалітам Варшаўскім усёй Польшчы, галавою гэтай царквы на рукі мітрапаліта Пінскага Аляксандра ў 1944 г. Падсабор падтрымоўвае пастанову мітрапаліта Пінскага Аляксандра трываць на шляху аўтакефальнасьці Беларускай Царквы й на чужыне-эміграцыі й з жалем успамінае прадчасную сьмерць мітрапаліта Аляксандра.

3. Падсабор пастанаўляе працягваць дзейнасьць БАПЦ на чужыне-эміграцыі й змагацца за яе ў краі, пад часовым кіраўніц твам Праасьв. Сяргея, эпіскапа Ўкраінскай Аўтакефальнай Царквы.

Пераданьне часовага кіраўніцтва Праасьв. Сяргеем наступіць з хвілінай наяўнасьці ня менш як двух беларускіх аўтакефальных эпіскапаў, якія жадалі і пераняць кіраўніцтва БАПЦ на славу Божую й згодна з найлепшымі пажаданьнямі праваслаўных беларусаў.

4. Падсабор прадставіў Праасьв. Уладыку Сяргею кандыдатаў у часовае кіраўніцтва справамі БАПЦ, якія былі Ўладыкаю й назначаныя й запрысяжаныя ў архігерэйскай царкве ў Канстанцы 5 чэрвеня 1948 г.

5. Падсабор заклікае ўсіх праваслаўных беларусаў аб'яднац ца каля адзінай Беларускай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы й гэтым ушанаваць памяць і заслугу сваіх лепшых дзядоў і прадзедаў, што змагаліся за Аўтакефалію Беларускай Праваслаўнай Царквы, пацярпелі мукі ды панесьлі мучаніцкую сьмерць, але здабылі аўтакефалію».

Гэтак з днём Сьв. Еўфрасіньні Полацкай 5 чэрвеня 1948 г. скончылася часовае спыненьне дзейнасьці БАПЦ.

Неўзабаве эпіскап Сяргей высьвеціў некалькі сьвятароў -беларусаў, а 19 сьнежня 1949 г. быў хіратанізаваны на эпіскапа Віленскага Васіль^75  . Акт хіратаніі выканалі 3 украінскія аўтакефальныя эпіскапы ў праваслаўнай царкве ў Розэнгаймаўскім беларускім лягеры (Нямеччына). Такім чынам быў утвораны Сьв. Сынод БАПЦ у складзе архіэпіскапа Сяргея й эпіскапа Васіля.

Узнаўленьне БАПЦ выклікала зразумелы непакой у «зарубежніцкім» лягеры. Перш за ўсё зарэагаваў эпіскапат зь мітрапалітам Панцеляймонам на чале. Панцеляймон выдаў 8 ліпеня пасланьне «Да духавенства й верных дзяцей Праваслаўнай Беларускай Царквы», у якім у зласьлівых словах напаў на «крывічоў» ды пастараўся ачарніць эпіскапа Сяргея. «У беларускіх лягерах паўстала своеасаблівая палітычная група з асобаў, званых «крывічамі», якія ненавідзяць праваслаўе і, удаючы зь сябе найбольшых абаронцаў беларускай нацыянальнасьці, з усіх сілаў працуюць на шкоду праваслаўя. З гэтай мэтай яны прыцягнулі на памочніка сабе ўкраінскага аўтакефаліста Сяргея Ахатэнку, які, будучы адкінуты палікарпаўцамі ^76 , два разы індывіду альна прасіў мітрапаліта Бэрлінскага аб прыняцьці яго ў склад Расейскай Зарубежнай Праваслаўнай Царквы, а ня будучы прынятым, падпісаў заяву аб прыняцьці яго ў склад рыма-ката ліцкага касьцёлу. Пазьней ён памірыўся з палікарпаўцамі. А цяпер… ён агласіў сябе галавой Беларускай Аўтакефальнай Царквы».

У гэтым жа духу й стылі былі напісаныя «выясьненьні з канцылярыі Беларускай мітраполіі аб «канстанцкай аўтакефаліі» Беларускай Праваслаўнай Царквы» з грубымі нападкамі на беларускі незалежніцкі рух.

Заварушыліся й сьвецкія «зарубежнікі», як выканаўцы агульнай антыаўтакефальнай і антынезалежніцкай палітыкі русафільскіх элемэнтаў. Ад іх імя пад шыльдай Беларускага Цэнтральнага Прадстаўніцтва Аляксандар Русак^77  пісаў пратэста цыйны ліст мітрапаліту Палікарпу, галаве УАПЦ, перасылаю чы копію яго міністру вонкавых спраў украінскага ўраду на эміграцыі. У лісьце між іншым гаварылася:

«У сувязі з тым, што адзін з эпіскапаў, што належаць у сучасны момант да Ўкраінскай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы, а менавіта — уладыка Сяргей Ахатэнка, тут на эміграцыі ад нядаўна пачаў умешвацца ў царкоўнае праваслаўнае жыцьцё беларускага народу, я дазволю сабе зьвярнуць увагу Вашага Высокапраасьвяшчэнства на гэтую справу…»

«Зарубежнікі» ў гэтым лісьце дамагаліся ад мітрапаліта Палікарпа ня ўмешвацца ў праваслаўна-нацыянальныя справы беларусаў, не падтрымліваць акцыі «крывічоў» і адклікаць уладыку Сяргея ад ачольваньня Аўтакефальнай Беларускай Праваслаўнай Царквы. Ліст гэты быў напісаны й высланы 20 жніўня 1948 г. і застаўся без адказу.

Урэшце «з прычыны пастановы Ўкраінскага эпіскапату аб высьвячэньні інжынэра Тамашчыка ў сан эпіскапа для беларускай эміграцыі» яшчэ раз заварушыўся беларускі эпіскапат, пастанаўляючы на сваёй нарадзе 14 і 15 сьнежня 1949 г. зьвярнуцца з пратэстам да ўкраінскага эпіскапату з прычыны «ўмяшаньня іх у нутраное жыцьцё Беларускай царквы», быццам «герархія Беларускай Праваслаўнай Царквы на эміграцыі існуе й выконвае свае архіпастырскія абавязкі сярод беларускага народу на эміграцыі, кіруючыся ў сваіх унутраных справах самастойна, як было на Бацькаўшчыне».

Дзесяць дзён пазьней эпіскапат зь Беларусі апублікаваў архіпастырскае пасланьне да духавенства й праваслаўных вернікаў, у якім учынак украінскага эпіскапату называецца нечуваным актам умешваньня чужой герархіі ў нутраныя справы Беларускай царквы. Адозва заклікала вернікаў не лучыцца з БАПЦ, кіраванай эпіскапам Сяргеем, а гуртавацца каля «кананічнай» беларускай герархіі зь мітрапалітам Панцеляймонам на чале.

Але ўжо заклік эпіскапаў ставаўся эвангелічным голасам на пустыні. Кожнаму беларусу ставалася ясным, што «зарубежніц кая» прапаганда ня мае пад сабой грунту, што правадыры «зарубежжа» вядуць беларускую эміграцыю на расейскае бяздоньне, якое хісткае ў адносінах да чырвонай Масквы. Прычым ягоны эпіскапат штораз часьцей пераходзіць пад юрысдыкцыю маскоўскага патрыярха Аляксея.

Беларускае «зарубежжа» зайшло ў тупік. Далейшае падтрымоўваньне эпіскапаў раўназначнае было поўнай самаліквіда цыі. У сувязі з гэтым 15 верасьня 1950 г. у «Беларускай Трыбуне» быў дадзены адбой, каб парваць зносіны з эпіскапатам і РЗПЦ.

«Прэзыдыюм пленуму й Калегія БЦР, — гаварылася ў пастанове , — ніколі не пагаджаліся й не пагодзяцца з царкоўнай палітыкай вышэйшай герархіі Беларускай Праваслаўнай Царквы, якая сьвядома й добраахвотна прывяла да ліквідацыі ўсіх тых дасягненьняў на царкоўна-рэлігійнай ніве, якія былі зробленыя на Саборы ў 1942 г. на шляху да рэалізацыі царкоўнага ідэалу беларускага народу, якім ёсьць аўтакефалія.

Вышэйшая герархія БПЦ самачынна зьліквідавала арганізаваны пастановаю Сабору ў 1942 г. у Менску самастойны Беларускі Праваслаўны Сынод і добраахвотна ўвайшла ў склад Сыноду РЗПЦ, каторая служыць расейскім імпэрыялістычным інтарэсам і варожа ставіцца да пытаньня беларускай дзяржаўнасьці. Мала таго, вышэйшая герархія БПЦ перайшла да актыўнага наступу на беларускі рух, духова інсьпіруючы выдавецтва часопісаў «Праваслаўны Беларус» і «Белая Русь», якія ў недапушчальны ў культурным сьвеце спосаб абражаюць нацыянальныя пачуцьці нашага народу.

Прэзыдыюм пленуму й Калегія БЦР уважаюць, што гэтым самым вышэйшая герархія БПЦ сьвядома й добраахвотна зраклася права нясеньня духовай апекі над беларускім народам і паставіла сябе па-за межы служэньня нашаму народу ў пэрыяд найбольшага ягонага нацыянальнага няшчасьця» .

Гэткая неспадзяваная для эпіскапату пастанова БЦР, ведама, была не да спадобы яму. Эпіскапат разумеў, што роля яго скончаная, тым больш што не засталося ў жывых Панцеляймо на й Венядзікта — стаўпоў беларускага «зарубежжа». Эміграваўшы ў Аўстралію, эпіскап Апанас два гады пазьней (11 лютага 1952 г.) яшчэ спрабаваў бараніцца перад закідамі сваіх нядаўніх супрацоўнікаў, пішучы на імя Радаслава Астроўскага свае тлумачэньні да публікацыі БЦР. Яны нічога новага ня ўносілі й былі перазвонам даўнейшых «аргумэнтаў» ды, ведама, не павярнулі старога кола.

БАПЦ на эміграцыі пасьля цяжкіх крызысаў узышла на паверхню эміграцыйнага беларускага жыцьця й гэтым самым сталася нацыянальным зьнічам адвечнай волі беларускага народу быць вольным і незалежным так у нацыянальна-палітычным, як рэлігійна-культурным напрамку.

Падрыхтоўка да друку й камэнтары Алега Гардзіенкі

Аляксандар Салагуб

Аўтакефалія

Любоў да свайго народу ці нацыяналізм?
Біблейскі аспэкт

«Нацыянальная ідэя — гэта ня тое, што кожны народ думае аб сабе ў часе, а тое, што Бог думае аб кожным народзе ў вечнасьці».

М. Бярдзяеў

Пытаньне аб адносінах хрысьціянства да нацыянальнага жыцьця й месцы нацыянальнага элемэнту ў Царкве (вельмі важнае й актуальнае для беларусаў сёньня з гледзішча на пэрспэктывы нацыянальнага адраджэньня) наўмысна скажонае і заблытанае як несумленнымі багасловамі, гэтак і прыхільнікамі так званага зьліцьця нацыяў савецкага пэрыяду ды іхнымі нашчадкамі — гора-інтэгратарамі панславістамі. З нацыяналізму, які ў здаровых сваіх праявах і формах не прэтэндуе ні на што болей, як толькі на любоў і павагу да свайго народу, зрабілі нейкую пачвару, жупел, а слова «нацыяналіст» і цяпер на постсавецкай прасторы — небясьпечная палітычная мянюшка. Але, калі зьвярнуцца да Сьвятога Пісьма і чытаць яго не празь імпэрскія акуляры, то біблейскі падыход да згаданай праблемы будзе відавочна іншы і ў агульным пляне выглядае наступным чынам.

Бог, як Прадвечнае Дабро, стварыўшы чалавека й чалавечы род (Быц. 2:7), даў быцьцё народам, кожны зь якіх мае свае адметныя і самабытныя мову й культуру. Пасланец Божы ды айцец веры й вернікаў Аўрам у часе прыняцьця абяцаньня ад Бога атрымаў ад Яго й новае імя — Аўраам (з арамейскай — «айцец народаў», заміж Аўрам — «высокі айцец»), бо ў ім, як кажа Біблія, дабраславяцца ўсе народы. «Бог гаварыў зь ім далей і сказаў: Я — вось запавет Мой з табою: ты будзеш бацькам мноства народаў, і ня будзеш ты болей звацца Аўрамам, а будзе табе імя Аўраам, бо я зраблю цябе бацькам мноства народаў» (Быц.17:3-5).

Явіўшыся Ісаку, Госпад пацьвердзіў: «Выканаю клятву Маю, якой кляўся Аўрааму, бацьку твайму; ...дабраславяцца ў семені тваім усе народы зямныя» (Быц. 26:3,4). Выбраньне ў Старым Запавеце габрэйскага народу было часовым і мела функцыянальны характар — зьберагчы ў чысьціні Божую навуку, бо габрэі былі вельмі замкнутым у сабе этнасам і амаль не мяшаліся зь іншымі народамі, якія былі язычнікамі.

У новазапаветнай Царкве — новым жыхарстве ў Хрысьце— нацыянальнае таксама не касуецца, а ўцаркаўляецца й асьвячаецца. Найбольш прыдатны спосаб ажыцьцяўленьня Царквой ейнай выратавальнай місіі выклаў, названы Царквой апосталам народаў, апостал Павел у сваім Першым лісьце да Карынфянаў: «Для юдэяў я быў як юдэй, каб здабыць юдэяў; …для тых, хто без закону, — як той, хто без закону… Для ўсіх я зрабіўся ўсіхным, каб выратаваць, прынамсі, некаторых» (1Карынф. 9:20-22). Сам Госпад перад Сваім Узьнясеньнем на неба, пасылаючы Сваіх вучняў апосталаў на зьвеставаньне, наказаў: «Ідзеце, навучайце ўсе народы (заўважым, менавіта народы, а ня проста людзей — А.С.), хрысьцячы іх у імя Айца і Сына і Сьвятога Духа, вучачы іх выконваць усё, што Я запаведаў вам» (Мц. 28:19-20). Не выпадкова народзіны Хрыстовай Царквы — гэта дзень Пяцідзясятніцы (Сёмухі), калі на сабраных разам у Сыёнскай сьвятліцы апосталаў зышоў у выглядзе вогненных языкоў Сьвяты Дух, і апосталы пачалі гаварыць на іншых мовах, так што, як апавядае кніга Дзеяў, прысутныя ў Ерусаліме прадстаўнікі розных народаў дзіву даваліся: «Як жа мы чуем кожны сваю мову, у якой нарадзіліся» (Дзеі. 2:8). Такім чынам, бабілёнскае зьмяшаньне моваў (Быц. 11:9) Божы Промысел скіраваў да добрых мэтаў. Як пяецца ў кандаку на сьвята Пяцідзясятніцы: «Калі зышоўшы, мовы зьмяшаў і падзяліў народы Ўсявышні; калі ж вогненныя языкі раздаў, то да адзінства ўсіх заклікаў, і мы ў згодзе славім Усесьвятога Духа». Народы, паводле біблейскага вучэньня, будуць існаваць да сканчэньня сьвету, бо, даючы прыкметы Свайго Другога і Слаўнага Прышэсьця, Хрыстос сказаў: «Усім народам наперад павінна быць абвешчана Дабравесьце» (Мк. 13:10).

Біблія падае нам шматлікія прыклады ня толькі веры і вернасьці праведнікаў Богу, але й любові іх да свайго народу. УСтарым Запавеце правадыр габрэйскага народу й прарок Майсей, будучы ў Эгіпце пры двары фараона, — згадвае ў кнізе Дзеяў апостал і эвангеліст Лука — пачуў, так бы мовіць, голас крыві: «А як споўнілася яму сорак гадоў, запала яму ў сэрца адведаць братоў сваіх, сыноў Ізраілевых. І, убачыўшы, як крыўдзілі аднаго, заступіўся й адпомсьціў за пакрыўджанага...» ( Дзеі. 7:23-24). Апостал Павел у лісьце да габрэяў дадае: «Вераю Майсей, дажыўшы да сталага веку, адмовіўся называцца сынам дачкі фараонавай і лепей захацеў пакутаваць з народам Божым, чым мець часовую грахоўную асалоду» (Габр. 11:24-25). Глыбіня й ахвярнасьць любові да свайго народу самога апостала Паўла была такой вялікай, што, як ён сьведчыць у сваім лісьце да рымлянаў, ён быў гатовы пайсьці за свой народ ня проста на сьмерць, а нават на вечную пагібель: «Праўду кажу ў Хрысьце, ня хлушу, сьведчыць мне сумленьне маё ў Духу Сьвятым, што вялікі мне смутак і няспынная болесьць сэрцу майму: я хацеў бы сам быць адлучаны ад Хрыста за братоў маіх, родных мне па плоці, гэта значыць, ізраільцян» (Рым. 9:1-4). Сам Госпад наш Ісус Хрыстос перад Сваімі збаўленнымі для ўсяго чалавецтва пакутамі на Крыжы ў праніклівых словах, так званым плачу аб Ерусаліме, асабліва смуткаваў аб Сваім народзе: «Ерусаліме, Ерусаліме, што забіваеш прарокаў і камянямі пабіваеш пасланых да цябе! Колькі разоў хацеў Я сабраць дзяцей тваіх, як птушка зьбірае птушанят сваіх пад крылы, і вы не схацелі. Вось, застаецца вам дом ваш пусты» (Мц. 23:37-38). Як бачым, нацыяналь нае ў Божым будаўніцтве нашага збаўленьня займае важнае месца, зь ім суадносіцца мэтад і характар збавіцельнай місіі Хрыстовай Царквы, а любоў да свайго народу ня толькі не супярэчыць Хрыстовай навуцы, але, безумоўна, зьяўляецца адной з найвялікшых хрысьціянскіх цнотаў.

І на заканчэньне хацелася б нагадаць тым суседзям беларусаў з блізкага замежжа, якія называюць сябе старэйшымі братамі, праваслаўнымі хрысьціянамі й Трэцім і апошнім Рымам ды адначасова не прызнаюць нашаму народу права на тое, што маюць самі, — сваю Царкву й Дзяржаву, — словы Першавяр хоўнага апостала Паўла: «Увесь закон у адзін сказ укладаецца: любі блізкага твайго як сябе самога» (Гал. 5:14), — і апостала любові эвангеліста Яна Багаслова: «Хто кажа: я люблю Бога, а брата свайго ненавідзіць, той ілжэ, бо хто ня любіць брата свайго, якога бачыць, як можа любіць Бога, Якога ня бачыць? І мы маем ад Яго такі наказ, каб той, хто любіць Бога, любіў і брата свайго» (1Ян. 4:20-21). Выдатны расейскі філёзаф і прарок свайго народу Уладзімір Салаўёў яшчэ ў ХІХ стагодзьдзі ў сваёй працы «Расейская ідэя» ўжо заклікаў сваіх суродзічаў да пакаяньня й выбачэньня перад братамі-славянамі, прыціснутымі Расейскай імпэрыяй, прыводзячы словы Хрыстовы з Нагорнай пропаведзі: «Калі ты прынясеш дар твой да ахвярніка і ўспомніш, што брат твой мае нешта супроць цябе, пакінь там дар твой перад ахвярнікам і йдзі сьпярша памірыся з братам тваім, і тады прыйдзі і прынясі дар твой» (Мц. 5:23-24). На жаль, ён ня быў пачуты, бо яшчэ Госпад сказаў, што «не бывае прарок без пашаны, хіба што толькі на бацькаўшчыне сваёй і ў доме сваім» (Мц. 13:57).

Царква і тэрыторыя

Усяленская Праваслаўная Царква складаецца з асобных краёвых цэркваў, якія маюць нацыянальны характар і ў большасьці сваёй адміністрацыйна самастойныя, інакш кажучы, аўтакефальныя (ад грэц. «аўта» — сам, «кефалі» — галава). Цэрквы ўключаюць у сябе эпіскапіі й эпархіі (у заходняй тэрміналёгіі: дыяцэзіі й парафіі). Існуюць і больш буйныя адзінкі адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу Царквы: аўтаномныя цэрквы, экзархаты, мітрапалічыя акругі. Такая структура Царквы склалася на працягу першых стагодзьдзяў яе гісторыі і ў сваёй аснове застаецца нязьменнай. Хаця адміністрацыйны падзел Царквы будуецца на тэрытарыяльным, а не нацыяналь ным прынцыпе, усе праваслаўныя вернікі на адной і той самай тэрыторыі незалежна ад нацыянальнасьці належаць да адной краёвай царквы. У сваім тэрытарыяльна-юрысдыкцыйным разьмежаваньні краёвыя цэрквы суадносяцца з палітыка-адмі ністрацыйным дзяленьнем, зь дзяржаўнымі й адміністрацый нымі межамі, і таму гістарычна краёвыя цэрквы набылі нацыянальны характар (а ў Атаманскай імпэрыі царква сталася асобнай палітычнай адзінкай — «рум мільлетам», рымскай нацыяй,— і туркі лічылі патрыярха галавой грэцкага народу — этнархам ці мільлет-башы). Акрамя відавочных выгодаў, згаданы прынцып знаходзіць ускоснае абгрунтаваньне ў саміх канонах. Так, 38-е правіла Трульскага Сабору гаворыць: «Калі царскаю ўладаю зноў пабудаваны ці будзе пабудаваны горад, то сьледам за грамадзянскім і мясцовым распарадкам няхай ідзе й распарадак царкоўных справаў».

Дыяспара

Найбольш сур'ёзным і значным адступленьнем ад тэрытарыяльнага прынцыпу ў разьмежаваньні царкоўнай юрысдыкцыі зьяўляецца дыяспара. Паколькі гэта тычыцца й праваслаў ных беларусаў на эміграцыі й БАПЦ, то спынімся на гэтай зьяве больш падрабязна.

На тэрыторыі праваслаўнай дыяспары, дзе праваслаўныя жывуць паміж іншавернымі — у Заходняй Эўропе, Паўночнай Амэрыцы ды іншых месцах расьсяленьня, — існуе сёньня шмат розных юрысдыкцыяў. Праблема дыяспары — складанае, контравэрсійнае й дагэтуль адкрытае пытаньне ў праваслаўным сьвеце. Канстантынопальскі патрыярхат у пачатку ХХ стагодзь дзя на аснове шырока трактаванага 28-га правіла Халкідонскага Сабору высунуў тэорыю аб сваёй выключнай юрысдыкцыі над усёй шматнацыянальнай праваслаўнай дыяспарай (гэта можна зразумець як спробу захавацца, бо ў Турэччыне ні людзкіх рэсурсаў, ні магчымасьцяў для місіянэрства ў Канстантынопаль скага патрыярхату няма). Але тэорыя гэтая адкідаецца іншымі праваслаўнымі краёвымі цэрквамі, у першую чаргу Маскоўскім патрыярхатам. Вырашэньне пытаньня аб дыяспары адкладзена на суд Вялікага й Сьвятога Ўсеправаслаўнага Сабору, які ўжо даўгі час бяз значных посьпехаў і ясных пэрспэктываў рыхтуецца Падрыхтоўчай камісіяй на чале зь мітрапалітам Жэнэўскім і Швайцарскім, экзархам Канстантынопальскага патрыярхату ў Заходняй Эўропе Дамаскінам. У вырашэньні юрысдыкцыйных спрэчак у дыяспары важным нам падаецца 132-е (118-е) правіла Картагенскага Сабору. Яно называе дзьве акалічнасьці, якія трэба ўлічваць: тэрытарыяльную блізкасьць і волю царкоўнага народу.

Аўтакефалія

Як было згадана вышэй, бальшыня краёвых праваслаўных цэркваў самакіравальныя ці аўтакефальныя, некаторыя зь іх маюць годнасьць патрыярхатаў. Значэньне тэрміну «аўтакефаль ны» мянялася. Так, у бізантыйскую эпоху аўтакефальнымі называліся архіэпіскапіі, незалежныя ад мясцовага мітрапаліта й непасрэдна падпарадкаваныя патрыярху. У грэцкай кананічнай і царкоўна-гістарычнай літаратуры й цяпер робіцца разрозьнень не паміж чатырма старажытнымі аўтакефальнымі патрыярха тамі й новымі аўтакефальнымі цэрквамі, хаця й вызнаецца іх поўная адміністрацыйная самастойнасьць. Пытаньне аўтакефаліі, права на яе ды спосаб наданьня і сёньня застаецца самым вострым і складаным у праваслаўным сьвеце. Яно спараджае спрэчкі й канфлікты, якія вядуць да разладу й нават разрыву кананічнай і эўхарыстычнай лучнасьці паміж праваслаў нымі розных краін. Нягледзячы на тое, што 34-е Апостальскае правіла проста кажа: «Эпіскапы кожнага народу павінны ведаць першага сярод іх і прызнаваць яго як галаву й нічога не прадпрымаць безь яго... Але й першы каб нічога не рабіў бязь іншых эпіскапаў» (што апісвае менавіта аўтакефальную мадэль існаваньня краёвых праваслаўных цэркваў), — у мінулым памылкова лічылася, што аўтакефальнымі могуць быць толькі цэрквы, заснаваныя апосталамі. Папа Леў Вялікі з гэтай прычыны адмаўляў аўтакефалію Канстантынопальскай царкве (пасьля грэкі склалі паданьне аб наведваньні месца, дзе імпэратар Канстантын Вялікі пабудаваў горад, названы ў яго гонар — Канстантынопаль, — апосталам Андрэем Першазваным), а Антыяхійскі патрыярх не вызнаваў аўтакефалію Грузінскай царквы, бо, быццам, ніхто з апосталаў ня быў у Грузіі. Але існавалі цэрквы апостальскага паходжаньня (напрыклад, Карынфская, Фесаланікійская), якія не былі аўтакефальнымі, а многія прызнаныя цяпер аўтакефальнымі цэрквы ня могуць пахваліцца, што іх заснавалі апосталы. У першым тысячагодзьдзі пытаньне аб аўтакефаліі вырашалася на сусьветных саборах. Так, Халкідонскі Сабор (451 г.) пацьвердзіў аўтакефалію Канстантыно пальскай царквы. Але адмысловага канону аб аўтакефаліі сусьветныя саборы, якія ў праваслаўным сьвеце ўжо больш за тысячу гадоў не зьбіраюцца, не сфармулявалі, і таму казаць аб нейкіх некананічных дзеяньнях пры абвяшчэньнях аўтакефаліяў асобнымі краёвымі цэрквамі недарэчна, бо нельга парушыць тое, чаго няма. У гісторыі заўсёды кірыархальныя цэрквы (ад грэцкіх «кір» — гаспадар і «архі» — пачатак, г. зн.— пануючыя цэрквы) неахвотна і зь вялікімі цяжкасьцямі, пад моцным ціскам і прымусам, вымушана даравалі ці прызнавалі прагалошаныя аўтакефаліі. Акт абвешчаньня аўтакефаліі праваслаўнымі розных краін адбываўся пасьля здабыцьця імі дзяржаўнасьці ў часы нацыянальнага адраджэньня. А пры страце дзяржаўнай незалежнасьці й нацыянальным заняпадзе аўтакефалія звычайна касавалася. Канстантынопальскі патрыярхат дараваў ці прызнаваў агалошаныя аўтакефаліі наступных цэркваў: Балгарскай (у 932, 1234 і 1946 гг.), Сэрбскай (1218 і 1879 гг.), Расейскай (1589 г.), Эладзкай (1850 г.), Румынскай (1895 г.), Польскай (1923г.), Альбанскай (1938 г.). Маскоўскі патрыярхат у 1943 г. прызнаў адноўленаю ў 1917 г., пасьля ўпадку Расейскай імпэрыі, аўтакефалію паглынутай ім у 1811 г. старажытнай Грузінскай царквы; у 1948 г. — Польскай царквы; у 1952 г. дараваў аўтакефалію Чэхаславацкай Царкве, а ў 1970 г. — сваім прыходам у ЗША, так званай Амэрыканскай Праваслаўнай Аўтакефальнай Царкве, аўтакефальнага статусу якой, дарэчы, грэцкія цэрквы не прызнаюць.

Усе аўтакефальныя праваслаўныя цэрквы роўныя між сабою. Адначасова у дыптыхах — сьпісках цэркваў — у межах царкоўнага этыкету кожнай царкве дадзена сваё месца-ранг чэсьці, які ня мае дагматычнага значэньня, а абумоўлены гістарычна. У аснове дыптыха ляжаць такія прынцыпы: старажыт насьць царквы, храналёгія абвяшчэньня аўтакефаліі, палітычнае значэньне катэдры першагерарха.

Грэкам, якія аднавілі сваю дзяржаўнасьць у ХІХ стагодзьдзі, давялося чакаць ад грэцкага ж Канстантынопальскага патрыярха прызнаньня аўтакефаліі Эладзкай царквы 27 гадоў, румынам — 30 гадоў, а расейцам, якія абвясьцілі аб аўтакефаліі Маскоўскай царквы ў 1448 г. — нават 141 год (да 1589 г.)!

Заснаваньне аўтакефальнай царквы можа й павінна быць, калі ўлада кірыархальнай царквы ўпадае ў ерась ці раскол.
15-е правіла Двухкратнага Сабору гаворыць: «Тыя, што аддзяляюцца ад лучнасьці з прадстаяцелем (вышэйстаячым) з прычыны нейкае ерасі, асуджанай сьвятымі саборамі або айцамі, <...> і адмяжуюцца ад лучнасьці з названым эпіскапам яшчэ перад саборным разглядам, ня толькі не падпадаюць пад пакараньне (эпітымію), але годныя пашаны, як праваслаўныя, бо яны асудзілі не эпіскапаў, а ілжээпіскапаў і ілжэвучыцеляў, і не расколам перасеклі адзінства Царквы, а парупіліся ахаваць царкву ад расколаў». Гэтае правіла — прысуд Маскоўскай царкве. Пасьля ліквідацыі Пятром І патрыярхату ў Расеі, у выніку чаго царква была падпарадкаваная імпэратару, які кіраваў ёю праз так званы Сьвяцейшы Сынод і «гасударова вока» ў сынодзе — обэр-пракурора, у Расейскай царкве адбыўся ня толькі пераход кананічнага ладу ў галіне найвышэйшай царкоўнай улады на пратэстанцкія рэйкі, але пашкоджаньне закранула самую сутнасьць царквы. Імпэратар — галава Расейскай царквы дэ-юрэ й дэ-факта, стаўся галавой царквы й літургічна. Згодна з чынам прычашчэньня імпэратара, складзеным вядомым расейскім багасловам мітрапалітам Маскоўскім Філарэтам (Драздовым), цар прычашчаўся не як міранін, а ў алтары, прычым сам, быццам бы архігерэй, беручы ў рукі Сьвятую Чашу, а прысутны ў алтары сапраўдны архігерэй яму асыставаў, гаворачы за кожным глытком імпэратара: «Сьвяты Божа, Сьвяты Моцны, Сьвяты Несьмяротны». Таму пасьля Пятра І і аж да рэвалюцыі 1917г. Царкву ў Расейскай імпэрыі, з гледзішча яе канфесійнай прыналежнасьці, можна кваліфікаваць як англіканскую ўсходняга візантыйскага абраду.

Пасьля бальшавіцкага перавароту гэтая царква была зьнішчана, а на яе месцы камуністы стварылі для сваіх прапагандысцкіх патрэбаў цяперашнюю Маскоўскую патрыярхію візантыйскага абраду — філіял Камітэту Дзяржаўнай Бясьпекі (КДБ).

Сутнасьць аўтакефаліі краёвай царквы ў тым, што яна мае ўласную крыніцу ўлады: яе першагерарх пастаўляецца сваімі герархамі. Другі Сусьветны Сабор (381 г.), зацьвярджаючы аўтакефалію Кіпрскай царквы, прызнаў ейным герархам свабоду «самым спаўняць пастаўленьне эпіскапаў» (28-е правіла). Апаколькі нармальным чынам для пастаўленьня эпіскапа патрэбен удзел у хіратаніі трох эпіскапаў (2-е Апостальскае правіла), калі адбываецца пастаўленьне на аўдавелую катэдру, то для аўтакефальнага быцьця царквы патрэбна прынамсі чатыры эпіскапы. Самастойнасьць аўтакефальных цэркваў выяўляецца толькі ў адносінах да іншых краёвых цэркваў, а не да Ўсяленскай Царквы, часткай якой яны зьяўляюцца. А таму немагчыма казаць аб самастойнасьці аўтакефальных цэркваў у галіне веравучэнь ня. Агульныя каноны й багаслужэбныя чыны яны павінны захоўваць, прыстасоўваючы іх да сваіх мясцовых умоваў. Аўтакефальныя цэрквы самастойна рыхтуюць сабе міра, кананізу юць сьвятых, складаюць парадак і літургічную пасьлядоўнасьць багаслужбаў. У адной дзяржаве можа быць некалькі аўтакефальных цэркваў (напрыклад, у Рымскай і Візантыйскай імпэрыях; нават у былым СССР было дзьве аўтакефальныя царквы: Расейская й Грузінская). Таксама адзін народ — напрыклад, грэкі— у цяперашні час маюць аж тры аўтакефальныя царквы: Канстантынопальскі патрыярхат, Эладзкую й Кіпрскую цэрквы.

Пры канцы першай чвэрці ХХ стагодзьдзя зьявіўся дакумэнт кананічнага права, вартасьць якога нельга пераацаніць,— Патрыяршы й сынадальна-кананічны томас (акт) Усяленскай Канстантынопальскай Патрыярхіі ад 13 лістапада 1924г. аб прызнаньні Праваслаўнай царквы ў Польшчы царквой аўтакефальнай. Гэтым томасам ня толькі прызнаваўся аўтакефальны статус Праваслаўнай царквы ў Польшчы, але ўпершыню пасьля 1686 г., калі Кіеўская мітраполія процівапраўна была далучана да Маскоўскага патрыярхату, Канстантынопальская патрыярхія афіцыйна адмовіла дзейснасьць гэтага далучэньня. Ён і сёньня застаецца надзвычай важным, адным з тых незапярэч ных дакумэнтаў царкоўнага права, на якіх грунтуе сваё кананічнае быцьцё й беларускі аўтакефальны рух. У падпісаным патрыярхам Рыгорам VІІ і сябрамі Патрыяршага Сыноду томасе між іншага сказана: «Сьвятая Праваслаўная Царква ў богаахоў ванай Польскай дзяржаве, што надзелена аўтаномным царкоўным ладам і кіраваньнем, даводзіць сваю цьвёрдасьць у веры й годнасьць у царкоўных справах, прасіла Наш Сьвяцейшы Апостальскі й Усяленскі Патрыяршы Прастол паблаславіць і зацьвердзіць яе аўтакефальны лад, беручы пад увагу, што ў новых абставінах палітычнага жыцьця толькі такі лад мог бы задаволіць і забясьпечыць ейныя патрэбы». Сынод зь любоўю разгледзеў гэтую просьбу, прымаючы пад увагу прадпісаньні сьвятых канонаў, якія ўстанаўляюць, што «лад царкоўных справаў павінен адпавядаць палітычным і грамадзкім формам» (17-е правіла 4-га Ўсяленскага Сабору і 38-е правіла 6-га Ўсяленска га Сабору), і прыняў апафэгму (пастанову) Фоція, якая гучыць так:

«Прыняць, што правы, якія тычацца царкоўных справаў, а асабліва справаў парафіяў, павінны адпавядаць палітычным і адміністрацыйным пераменам, а зь іншага боку, перад патрабаваньнямі кананічнага абавязку, што накладзены на наш Сьвяцейшы Ўсяленскі Прастол, дбаць аб Праваслаўных цэрквах, якія знаходзяцца ў патрэбе; разгледзеўшы таксама факт, зь якім згодна й гісторыя (бо ж напісана, што першае аддзяленьне ад Нашага Прастолу Кіеўскай мітраполіі й залежных ад яе праваслаўных мітраполіяў Літвы й Польшчы, а роўным чынам далучэньне іх да Сьвятой Маскоўскай царквы адбылося не паводле ўстаноўленых кананічных правілаў, а таксама не было датрымана ўсё тое, што было ўстаноўлена адносна поўнай царкоўнай аўтаноміі Кіеўскага мітрапаліта, які насіў тытул экзарха Ўсяленскага Прастолу), Наша Годнасьць і Сьвятыя мітрапалі ты нашы ў Сьвятым Духу ўлюбёныя браты й суслужыцелі палічылі абавязкам выслухаць прашэньне, зь якім зьвярнулася да нас Сьвятая Праваслаўная царква ў Польшчы, і даць наша дабраславенства ды зацьвердзіць яе аўтакефальны й незалеж ны лад».

Томас сваім зьместам і формай замацоўвае ўнармаваньне такіх кананічна праўных палажэньняў:

1. Томас афіцыйна не надае, а прызнае аўтакефалію Праваслаўнай царквы ў Польшчы. Гэтым пацьвярджаецца права кожнага народу мець сваю краёвую Праваслаўную царкву ў межах сваёй самастойнай дзяржавы, пры датрыманьні пэўных кананічных правілаў што да ўнутранага ладу царкоўнага жыцьця ды наяўнасьці іншых перадумоваў для існаваньня царквы на асновах аўтакефаліі. Томасам фактычна пацьверджана правамоцнасьць практыкі самастойнага прагалошаньня аўтакефаліі цэрквамі Грэцыі, Румыніі, Сэрбіі, Альбаніі ды іншых краінаў.

2. Томас афіцыйна не прызнае правамоцнасьці далучэньня ў 1686 г. да Маскоўскай царквы Кіеўскай мітраполіі і, як сказана, залежных ад яе праваслаўных мітраполіяў Літвы й Польшчы. Сама гэтая падстава й дала права Ўсяленскай патрыярхіі прызнаць у межах сваёй кананічнай тэрыторыі аўтакефалію Праваслаўнай царквы ў Польшчы, і ў цяперашні час падобным чынам можа быць прызнана паўнапраўная аўтакефалія Праваслаўных цэркваў Украіны, Беларусі і краін Балтыі.

Адзначым таксама, што томас Усяленскай патрыярхіі ад 13лістапада 1924 г. быў зацьверджаны ўсімі ўсходнімі патрыярхамі й першагерархамі аўтакефальных цэркваў (зразумела, акрамя Расейскай) і таму стаўся законам Усяленскай Царквы. Правамоцнасьць палажэньняў томаса аб непрызнаньні далучэньня Кіеўскай мітраполіі да Расейскай царквы бачная й зь ліста Ўсяленскага патрыярха Дзімітрыя ў адказ на пасланьне Маскоўскага патрыярха Алексія ІІ (за № 3461 ад 22 лістапада 1990 г.), у якім ставіцца пытаньне аб царкоўнай сытуацыі на Ўкраіне. Патрыярх Дзімітры між іншага піша: «Усяленская патрыярхія прызнае адну кананічную Праваслаўную царкву ў заснаваных патрыяршым і сынадальным спосабам 1593 г. (а не 1686 г.!) межах Вашу Сьвятую царкву...»

Наагул, РЅРµ С–СЃРЅСѓРµ ніводнага дакумэнту Ўсяленскай патрыярхіі, СЏРєС– ставіў Р±С‹ пад СЃСѓРјРЅС–Сћ палажэньні томаса 1924 Рі. Калі Р·СЊСЏРІС–СћСЃСЏ Р·РіР°Р