|
Змест
Выдавецкая дзейнасьць на бачынах «Бацькаўшчыны» й «Беларуса»: бібліяграфія
- З гісторыі беларускага друку
- Эміграцыйная прэса: накіраванасьць, праблемы, палеміка
- Газэта й выдавецтва «Бацькаўшчына»
- Газэта й выдавецтва «Беларус»
- Выдавецкая дзейнасьць. Кнігапіс
Прадмова
У 1992 г. газэта «Літаратура і мастацтва» надрукавала маю рэцэнзію на факсымільнае выданьне «Нашай Долі»1. Рэцэнзія сканчалася наступнымі словамі: «Дзякуй усім, хто меў дачыненьне да гэтага выданьня, хто даў магчымасьць паўтарыць сьвята беларускага адраджэньня. Нам застаецца чакаць, што яшчэ прыйдуць да нас нумары «Крывіча» й «Калосьсяў», а мо й «Бацькаўшчыны» і «Беларуса» 2.
Некалі ўсім зацікаўленым будуць даступныя гадавікі «Бацькаўш чыны» й «Беларуса» — як факсыміле, так і ў лічбавым варыянце. Несумненна адно: патрэба вывучэньня дзьвюх найбуйнейшых газэтаў у гісторыі беларускага замежжа даўно зьвяртала на сябе ўвагу3, як і адсутнасць у нас сур'ёзных досьледаў якіх-кольвечы іншых пэрыёдыкаў.
На першай прыступцы да падобнага вывучэньня не ахопіш усяго, толькі закранеш. Тут ня робіцца спробы дакладнай рэканструк цыі «біяграфіяў» газэтаў; хутчэй — спроба зразумець супрацоўні каў рэдакцыяў і людзей, што газэты чыталі. Зразумець у часе й гісторыі, чым былі выданьні для тых, хто прайшоў шлях ад ОСТаўцаў, ДПістаў да нацыянальнае меншасьці ў Вольным Сьвеце. Шлях ад «Бацькаўшчыны» да «Беларуса».
Чытач мусіць трымаць у галаве, што тэма дасьледаваньня — сучасная гісторыя, што й сёньня гісторыкі толькі зьбіраюць матэрыялы, факты, сьведчаньні, што тычаць беларускага замежжа й зьвязаных зь ім падзеяў. Але, як напісаў Ст'юарт Г'юз, «Нехта мусіць распавесьці нашую гісторыю сучасьнікам. Нехта мусіць наважыцца паспрабаваць паказаць сацыяльныя зьмены й зрухі культуры й не баяцца пры тым памыліцца» 4. Я — спрабую.
Гэтае дасьледаваньне не пабачыла б сьвету без спрыяньня цэлага шэрагу людзей, якім тут заўдзячваю, але найперш — дзякуючы ахвярнай і крапатлівай дапамозе маіх бацькоў, безь якіх наагул бы нічога не было.
«Летапісны звод» ёсьць сумесным выданьнем Беларускага Інстытуту Навукі й Мастацтва (Нью-Ёрк), выдавецтва газэты «Беларус» (Нью-Ёрк) і Міжнароднага грамадзкага аб'яднаньня «Згуртаваньне беларусаў сьвету «Бацькаўшчына» (Менск).
Гісторыя газэтаў
«Бацькаўшчына» й «Беларус»
(1947—2000)
Перадгісторыя
* Брахалка — так у Менску здаўна называюць бульварчык насупраць цяперашняга Генэральнага Камісарыяту. (Заўв. аўтара.)
У водгуку на «Хроніку беларускага жыцьця на чужыне (1945—1984)» Міколы Панькова 1 пісалася: «На жаль, «Хроніка…» не дае дастаткова поўнай інфармацыі пра падзеі асабістага, прыватнага жыцьця беларусаў у акрэсьлены пэрыяд: як і дзе здабывалі яны свой хлеб надзённы? Ці былі здаровыя або на што хварэлі? З кім браліся шлюбам? Ці захоўваюць дзеці і ўнукі духоўную і матэрыяльную спадчыну сваіх беларускіх продкаў?» 2.
Сапраўды, у кнізе, што зьмяшчала больш за 1 500 імёнаў і падрабязны вопіс-пералік падзеяў за саракагадовы адрэзак часу, не было месца побытаваму, паўсядзённаму жыцьцю. Ня шмат яму адводзілася месца ў такім клясычным дасьледаваньні жыцьця дыяспары, як «Беларусы ў ЗША» Вітаўта Кіпеля3. У роўнавялікай працы — кнізе Натальлі Гардзіенкі «Беларусы ў Аўстраліі» 4, што выйшла на адзінаццаць гадоў пазьней, побыту ўвагі адведзена непараўнальна болей — за кошт запісаных і апрацаваных аўтаркаю ўспамінаў.
Аднак цалкам карціна ўсё адно не вымалёўваецца. Але ці можа паўстаць такое дасьледаваньне, якое ахапіла б усё жыцьцё дыяспары: грамадзкае, палітычнае, культурнае, прыватнае — усе ейныя аспэкты? І каб падобная праца была зробленая — дзе для яе, пры пераважнай адсутнасьці архіваў і адыходзе сьведкаў, шукаць фактычны матэрыял?
Адказ — у газэце, адной з трох — разам з царквою й грамадзкімі арганізацыямі — галоўных інстытуцыяў любой эміграцыі. Як тут не згадаць славутага й слушнага: «Газэта — гэта ня толькі калектыўны прапагандыст і калектыўны агітатар, але й калектыўны арганізатар» 5. Яна брала на сябе ролю сацыяльнага інстытуту, які яднаў эміграцыю; газэта яднала ізаляваную (ці самаізаляваную) беларускую эміграцыю й краіны расьсялень ня. І рэч нават ня ў тым, што большасьць уцекачоў зь Беларусі напачатку недастаткова валодалі замежнымі мовамі, каб даць сабе рады з чужымі газэтамі; яны патрабавалі «свайго», беларускага пагляду на падзеі ў Беларусі і ў сьвеце, які б браў за зыходны пункт адліку самую Беларусь.
Менавіта газэта, і толькі газэта, здольная — у параўнаньні з такімі формамі крыніцаў, як успаміны, ліставаньне, пратаколы паседжаньняў, справаздачы (усе яны зьяўляюцца сьведчаньнем дзеі/думкі аднаго-двух ці строга абмежаванага пэўнымі часовымі абставінамі кола чалавек, тады як газэта ёсьць люстэркам усяго канкрэтнага грамадзтва), — даць параўнальна цэласнае ўяўленьне пра паўсядзённае жыцьцё эміграцыі. Паўсядзённае ня тое, што адбываецца з дня ў дзень — штодзёншчына (ангельскае everyday life, нямецкае Alltagsgeschichte): адметнасьці працы, абсталяваньне дому, вопратка, харчаваньне. Побытавасьць/будзённасьць як катэгорыя тут абазначае асабіста-гра мадзкае быцьцё, зьмест паводзінаў як асобнага чалавека, гэтак і акрэсьленага грамадзтва, агульны кампанэнт усіх формаў дзейнасьці: мары, спадзяваньні на будучыню, нязгоды й супрацоўніцтва, успаміны, жаданьні, абавязкі, сымпатыі.
Газэта ў падобных дасьледаваньнях гэтых катэгорыяў выступае адначасна і як аб'ект, і як сродак.
Сама газэта, ейная рэдакцыя, супрацоўнікі, аўтары ды іхныя тэксты зьяўляюцца цікавым матэрыялам для мікрагісторыі, якая «на падставе шматлікіх і разнастайных кантэкстаў пастулюе, што кожны гістарычны актор бярэ ўдзел наўпрост ці апасродкавана ў працэсах розных маштабаў і розных узроўняў, ад самага лякальнага да самага глябальнага, упісваючыся ў іхныя кантэксты. Тут няма разрыву паміж лякальнай і глябальнай гісторыяй і тым больш іхнага супрацьстаўленьня адна адной. Зварот да вопыту індывідуўму, групы, тэрыторыі якраз дазваляе ўхапіць канкрэтны воблік глябальнай гісторыі. Канкрэтны й спэцыфічны, бо вобраз сацыяльнай рэальнасьці, выяўленай мікрагістарычным падыходам, гэта ня ёсьць зьменшаная або частковая ці абрэзаная вэрсія таго, што дае макрагістарычны падыход; гэта ёсьць іншы вобраз» 6. Зразумела, штодзённасьць, побытавасьць — усяго толькі адзін зь вялікай колькасьці магчымых паглядаў на грамадзтва, толькі адзін ягоны аспэкт, і гэты вобраз — адзін са шматлікіх ня роўных вобразу грамадзтва цалкам, як ня роўна дасьледаваньне штодзённасьці, пераважна апісальнае, дасьледаваньню аналітычнаму. Тым ня менш вывучэньне любога гістарычнага фэномэну наўрад ці можа быць плённае без вывучэньня паўсядзённага жыцьця, што знайшло адбітак, у нашым выпадку, на старонках газэты і ў жыцьці самой газэты.
Газэта — «друкаванае пэрыядычнае выданьне, якое публікуе матэрыялы пра падзеі ў палітычным, эканамічным і духоўным жыцьці грамадзтва; адзін з асноўных сродкаў масавай інфармацыі. Вызначаецца апэратыўнасьцю, фарматам, пэрыядычнасьцю. Зьмяшчае афіцыйныя й палітычныя дакумэнты, карэспандэнцыю й камэнтары, хранікальныя паведамленьні, мастацкія творы»7. У прыведзенай фармулёўцы прапушчаны вельмі істотны дэфініцыйны складнік: газэта — выданьне, даступнае кожнаму. Прычым даступнае ня толькі зь фінансавага гледзішча — як пакупнікам, чытачам, але — даступнае як суаўтарам. Гэта слушна, прынамсі, на Захадзе — дзе бадай любы чытач пры ахвоце мог надрукаваць у пэрыядычным друку свой уласны артыкул ці ліст8. Збольшага тое тлумачылася ня нейкай асаблівай дэмакратычнасьцю друку дыяспары — дэмакратыч насьць, як і адсутнасьць цэнзуры эміграцыйнае прэсы, ёсьць мітам, які вымагае асобнае гутаркі, — а жаданьнем ня страціць канкрэтнага чытача, што рэпрэзэнтаваў пэўную фінансавую дапамогу. Зрэшты, праблемы з наяўнасьцю аўтараў і матэрыялаў былі не апошнім чыньнікам дастаткова шырокага й вольнага ўдзелу беларуса-эмігранта ў фармаваньні зьместу газэтных нумароў.
Пэрыядычны друк ва ўмовах эміграцыі ці не ад пачатку адыгрываў ролю большую, як у мэтраполіі. Гэта выяўлялася ва ўвазе грамады да свайго друку і ў колькасьці саміх пэрыёдыкаў. Акрамя таго — і на гэта трэба адмыслова зьвярнуць увагу асобна— эміграцыйны беларускі друк, друк у месцах, што геаграфічна ляжалі па-за межамі Беларусі, вызнаваўся агульнабела рускім. Гэтак, у ковенскім беларускамоўным выданьні «Часопісь» у 1920 г. пісалася:
Беларускія друкі да рэвалюцыі 1905 г. ня мелі магчымасьці выходзіць свабодна. Нягледзячы на гэта, яшчэ выходзілі нелегальна «Гутарка» 9 й «Мужыцкая Праўда», друкаваныя лацінкай. У 1897 г. у Менску быў заложаны «Гоман» (лацінкай) 10, а ў 1903 г. у Слуцку — гражданкай друкаваная «Свабода» 11, таксама часопісь нелегальная.
З 1905 г., зь якога часу стала вальней нацыянальнасьцям былой Росеі12, беларускае друкаванае слова пачало пашырацца. Блізка ўсякі год адчыняліся новыя і новыя пэрыядычныя выданьні. З 1864 г. да 1920 г. былі заложаны: у Вільні — 13, у Менску — 18, у Петраградзе — 8, у Маскве — 1, у Слуцку — 3, у Кіеве — 3, у Адэсе — 1, у Горадні — 6, у Коўні — 1, у Бэрліне— 1, у Капэнгагене — 1 і ў Рызе — 1. Сярод гэтых пэрыядычных выданьняў тры былі дзеля вайсковых, гэта: у 1917 г. «Беларуская Рада» і «Беларуская Рада XII арміі» (на беларускай і расейскай мовах) і ў 1919 г. «Варта Бацькаўшчыны» ў Літоўскай Чыннай Арміі.
Да 1917 году цэнтрамі беларускіх пэрыядычных выданьняў былі Вільня—Петраград—Менск; у 1918 г. беларускія часопісі зьявіліся нават у Адэсе і ў Кіеве, а ў 1919 г., у яком беларуская справа, у часе, калі блізка ўся Бацькаўшчына была акупавана чужынцамі, прытулілася спачатку ў Горадні, а таксама ў Коўні, то і цэнтрамі часова зрабіліся гэтыя месцы13.
У зьвязку з замежнай працай беларусаў, у Бэрліне ў 1919 г. былі заложаны на нямецкай мове бюлетэні «Weissruthenisches Presseburo» ў 1920 г. і ў Капэнгагене на дацкай мове такое ж выданьне 14.
Усяго за разглядаемы пэрыяд выйшла 68 пэрыядычных выданьняў, зь іх лацінкай — 15, гражданкай — 37, на расейскай мове — 11 (зь іх часьць мяшана: на беларускай мове літаратур ны аддзел і на расейскай — палітычны), на нямецкай — 2, на францускай — 1, на дацкай — 1 і на жыдоўскай — 1.
З 1864 да 1905 г. выйшла ўсяго чатыры пэрыядычныя выданьні 15, а ўсе рэштыя — з 1906 да 1920 г.16.
Згодна з выданьнем «Руская замежная кніга», на 1924 г. за мяжою выдавалася сем беларускіх пэрыёдыкаў 17. На жаль, лічба там пададзена без геаграфіі друкаў18.
Палічаныя, але не пералічаныя выданьні сталі папярэдні камі выданьняў эміграцыі пазьнейшага часу — газэтаў «Бацькаўшчына» і «Беларус», галоўных герояў гэтае кнігі. Папярэднікамі па замежнасьці , але не па нацыянальнай сутнасьці друкаў. «Нацыянальны тон» задавалі «Наша Доля» (Вільня, 1906), «Наша Ніва» (Вільня, 1916—1918), «Homan» (Вільня), «Вольная Беларусь» (Менск, 1917—1918).
Разам з тым, былі ў эміграцыйных газэтаў і іншыя папярэднікі — у часе Другой Сусьветнай вайны. Так, у 1943—1944гг. беларускамоўных пэрыёдыкаў было 26—27 назоваў19 : рост пэрыядычных выданьняў заўжды павялічваецца пры ўздыме нацыянальнага адраджэньня нацыі. Цікава параўнаць гэтыя лічбы з дадзенымі 1927 г., калі ў Беларусі выходзіла дваццаць газэтаў, зь іх у беларускай мове толькі дзесяць20 .
Найбліжэйшым папярэднікам газэтаў з тых выданьняў трэба лічыць бэрлінскую «Раніцу». Газэта была заснавана пры канцы 1939 г. як выданьне для ваеннапалонных беларусаў «дзякуючы ініцыятыве Фабіяна Акінчыца 21 і Анатоля Шкуткі. Акінчыц і стаў першым яе рэдактарам. Пазьней рэдактарамі былі Вітаўт Тумаш, Мікола Шкялёнак, Станіслаў Грынкевіч (малодшы), Станіслаў Станкевіч… На пачатку 1943 г. наклад газэты сягаў 12 тыс. асобнікаў. Першая-другая старонкі адводзіліся пад справаздачы з франтоў і афіцыйную нямецкую хроніку, безь якой нельга было абысьціся, і наяўнасьць якой была абавязковай умовай функцыяваньня любой прэсы падчас акупацыі. Аднак вялікае значэньне маюць рубрыкі, прысьвечаныя гісторыі Беларусі, грамадзка-культурным падзеям на радзіме і эміграцыі, а таксама ўспаміны. Вялікую ўвагу газэта аддавала літаратурна му працэсу» 22.
Гісторыя пэрыядычнага друку гэтага трэцяга (1941—1944) этапу нацыянальнага адраджэньня (пасьля 1861—1917, 1918—1929), у пэўнай ступені тэндэнцыйна, напісаная 23. Усё ж варта зьвярнуць увагу на два дакумэнты, што дэманструюць працу беларускага актыву па стварэньні менавіта нацыянальнай прэсы ды, наколькі тое было магчыма ва ўмовах акупацыі, разьмежаваньні зь нямецкаю прапагандаю. Акрамя таго, дакумэнты ўводзяць у гэтую кнігу постаць, безь якой гісторыя газэтаў на эміграцыі была б зусім інакшаю.
14 верасьня 1944 г. у Бэрліне адбывалася паседжаньне прэзыдыюму Беларускай Цэнтральнай Рады, на якім прысутнічалі прэзыдэнт Радаслаў Астроўскі, першы віцэ-прэзыдэнт Мікола Шкялёнак, радныя: палкоўнік Канстанцін Езавітаў, Сымон Кандыбовіч, Аўген Калубовіч, палкоўнік Франц Кушаль і Павал Сьвірыд. Трэцім пытаньнем на парадку дня, пасьля пытаньняў аплаты афіцэраў, што не працуюць у БЦР, а таксама абмеркаваньня Статуту й Праграмы Саюзу Вызваленьня Беларусі, было пытаньне прэсавых справаў. На паседжаньне быў запрошаны Станіслаў Станкевіч 24, нованазначаны (3 верасьня) рэдактар «Раніцы» (да яго на гэтай пасадзе быў Станіслаў Грынкевіч) і ўскосна «Беларускага Работніка», паколькі газэты рабіліся адною рэдакцыяй.
Запрошаны на паседжаньне рэдактар доктар Ст. Станкевіч асьведчыў, што нямецкія ўлады праводзяць цяпер празь беларускую прэсу й беларускае прадстаўніцтва ў Нямеччыне вярбоўку моладзі, у тым ліку й беларускай , у фармацыі СС для процілятунскай падрыхтоўкі. Усё гэта робіцца без паразуменьня з БЦР.
Непарадкі ў рэдакцыі, дапушчаныя папярэднім кіраўніцт вам рэдакцыі, паволі ліквідуюцца. Гэтыя непарадкі прычынілі ся да зьмяншэньня колькасьці падпісчыкаў, бо ня ўсім тым асобам, якія прысылалі падпіску (што немагчыма часта спраўдзіць), газэта высылалася. Другой прычынаю зьмяншэньня колькасьці падпісчыкаў зьяўляецца тое, што ў выніку ваенных падзеяў адпалі ўсходнія абшары. Колькасьць падпісчыкаў зьменшылася напалову. У выніку стараньняў новага кіраўніцтва рэдакцыі колькасьць падпісчыкаў «Раніцы» зноў павялічылася да 10 000. «Беларускі Работнік» мае 4 000 падпісчыкаў. Малая колькасьць падпісчыкаў «Беларускага Работніка» тлумачыцца тым, што рэдакцыя пазбаўлена магчымасьці распаўсюджваньня гэтае газэты, якая знаходзіцца поўнасьцю ў руках арганізацыі «Фрэмдэншпрахдынст», дзе сядзяць расейцы, якія перашкаджаюць распаўсюджваньню беларускае прэсы.
Пастанавілі: зрабіць захады аб тым, каб у арганізацыі «Фрэмдэншпрахдынст» быў беларускі прадстаўнік. Зьмясьціць у расейскай і ўкраінскай прэсе абвесткі аб падпісцы на беларускія газэты25.
Праз тыдзень, 21 верасьня, адбылося наступнае паседжань не, на якім прысутнічалі Р. Астроўскі, М. Шкялёнак, Ю. Сабалеўскі, А. Калубовіч, П. Сьвірыд. Пытаньне аб прэсавых справах гэтым разам стаяла першым, перад пытаньнямі разьмяшчэньня канцылярыі й працаўнікоў БЦР, зваротам Беларускай Самапомачы, абсады штату ў БЦР ды іншага.
Запрошаны на паседжаньне на разгляд першага пункту парадку дня доктар Станіслаў Станкевіч паінфармаваў, што ў гутарцы зь ім кіраўнік прэсавага аддзелу Міністэрства ўсходу Дрэшэр асьведчыў яму, што газэты «Раніца» й «Беларускі Работнік» становяцца ворганамі БЦР. Трэба абгаварыць, якое становішча зойме БЦР, і наступна перагаварыць з Дрэшэрам.
Віцэ-прэзыдэнт Сабалеўскі : Трэба затрымацца над тым, ці варта наагул даваць сваю фірму, калі мы ня будзем мець уплыву на зьмест газэты. Дрэнна стаіць справа з распаўсюджваньнем газэтаў, якія часта ў лягеры не даходзяць.
Віцэ-прэзыдэнт Шкялёнак : Трэба адмовіцца ад тога, каб «Раніца» і «Беларускі Работнік» афіцыйна лічыліся ворганамі БЦР, бо там часта зьмяшчаецца ўрадавы матэрыял, які не заўсёды пагаджаецца з думкаю БЦР. «Раніца» фактычна й цяпер зьяўляецца ворганам Рады, толькі ўсё зьмяшчае ў загалоўку свае фірмы.
Прэзыдэнт Астроўскі : Ня трэба баяцца таго, каб «Раніца» афіцыйна лічылася ворганам БЦР, калі ў ёй будзе вытрымана лінія БЦР і ня будзе матэрыялу, супярэчнага з імкненьнямі БЦР. «Беларускі Работнік» павінен стацца ворганам Саюзу Вызваленьня Беларусі, бо БЦР ня мае наагул доступу да остарбайтэ раў, для якіх «Беларускі Работнік» прызначаны.
Др. Станкевіч: Існуе праект, паводле якога для кожнай нацыянальнасьці будзе застаўлена толькі адна газэта.
Віцэ-прэзыдэнт Шкялёнак : Дзеля таго, што ў газэтах зьмяшчаецца ўрадавы матэрыял, на зьмест якіх Рада ня можа мець уплыву, а якія не заўсёды адпавядаюць думцы Рады, трэба адмовіцца станоўка ад таго, каб у газэтах было зазначана, што яны зьяўляюцца ворганамі БЦР.
Прэзыдэнт Астроўскі : Рада ўсё ж такі можа мець уплыў на зьмест газэты. Урадавыя матэрыялы можна зьмяшчаць з зазначэньнем, што яны паходзяць з урадавых жаралоў, або як матэрыялы надасланыя.
Радны Сьвірыд: Нямецкія ўлады не дапусьцяць зьмяшчэнь ня падобных напісаў адносна ўрадавых матэрыялаў.
Радны Калубовіч : Ад «Беларускага Работніка» трэба адмовіцца, матывуючы тым, што няма патрэбы ў 2-х ворганах для БЦР, на «Раніцу» трэба згадзіцца, бо ўсё ж такі хоць часткова мы будзем мець магчымасьць уплываць на зьмест газэты, нават адносна ўрадавых матэрыялаў. Трэба толькі загадзя зрабіць засьцярогі, каб такія артыкулы не надсылаліся без папярэдняга паразуменьня з намі.
Пастанавілі : Даручыць віцэ-прэзыдэнту Шкялёнку, раднаму Калубовічу й рэдактару др. С. Станкевічу абгаварыць з кіраўніком аддзелу прэсы пры Міністэрстве ўсходу справу пераходу беларускіх газэтаў пад кіраўніцтва БЦР.
Пасьля дакладу др. Станкевіча пастанавілі:
1. Рэдактар др. Станкевіч у прэсавых справах павінен паразумецца як з прадстаўнікамі БЦР — віцэ-прэзыдэнтам Шкялёнкам і кіраўніком аддзелу прэсы прапаганды й культуры БЦР— Калубовічам.
2. Памясьціць рэдакцыю «Раніцы» ў памешканьні БЦР.
3. Выaсыгнаваць 500 рэйхсмарак дапамогі для «Беларуска га Работніка» з мэтаю павелічэньня газэты на дадатковыя дзьве старoнкі26 .
Зноскі:
1 Панькоў, Мікола. Хроніка беларускага жыцьця на чужыне (1945—1984). Менск: Бібліятэка часопіса «Беларускі гістарычны агляд», 2001.— 332 с.
2 Наша Свабода. 7 сьнежня 2001.
3 Кіпель, Вітаўт. Беларусы ў ЗША. Менск, 1993. — 348 с.
4 Гардзіенка, Натальля. Беларусы ў Аўстраліі. Мінск: Беларускі кнігазбор, 2004. — 468 с.
5 Ленин, Н. [Владимир]. Что делать: наболевшие вопросы нашего движения. Stuttgart: Verlag von J.H.W. Dietz, 1902. С. 126.
6 Pевель, Ж. Микроисторический анализ и конструирование социального // Oдиссей. Человек в истории. Москва, 1996. С. 117—118.
7 Беларуская энцыклапедыя: У 18 тамах. T. 4. Мінск, 1997. С. 431.
8 Адмысловая рубрыка «Лісты ў рэдакцыю» была абавязковая й натуральная.
9 Маюцца на ўвазе агітацыйна-публіцыстычныя творы XIX ст. («Гутарка старога дзеда», «Гутарка двух суседаў», «Гутарка Данілы са Сьцяпанам»), якія праз сваю ананімнасьць нельга назваць пэрыядычным выданьнем. — Рэд.
10 У Санкт-Пецярбургу ў 1884 г. на расейскай мове выйшлі два нумары нелегальнага часопіса «Гомон» — органу беларускай фракцыі партыі «Народная воля». У 1916—1918 гг. у Вільні выдавалася лацінкай і кірыліцай газэта «Гоман» («Homan»). — Рэд.
11 Адзіны нумар газэты «Свабода» быў выдадзены на Каляды 1902г. у фальварку Лябёдка (сёньня — Шчучынскі р-н Гарадзенскай вобл.), што належаў сям'і Іваноўскіх. — Рэд.
12 24 лістапада 1905 г. цар Мікалай ІІ падпісаў указ, у якім здымаліся ранейшыя абмежаваньні на выкарыстаньне мясцовых моваў у дзевяці заходніх губэрнях Расейскай імпэрыі: Віленскай, Ковенскай; Віцебскай, Гарадзенскай, Менскай, Магілёўскай; Валынскай, Кіеўскай і Падольскай.
13 У часопісе «Rусская книга» Н. Беражанскі (Pыга), смуткуючы зь няўдачаў расейскага друку ў Летуве, пісаў: «пашанцавала ў Летуве выданьням беларускім, магчыма, праз тое, што ў 1919—1920 гг. беларускі ўрад «фэдэрыраваўся» зь літоўскім. Гэтак, у Коўне выходзіў ілюстраваны штомесячнік «Часопісь», у Вільні — «Беларускае Жыцьцё», «Думка» й «Крыніца». У Гародні выходзілі «Бацькаўшчына» й «Родны край». (У Маскве таксама ў 1919 г. выходзіў камуністычны штомесячнік «Чырвоны Шлях» і ў Петраградзе — камуністычная «Дзяньніца». Было зарганізавана беларусамі ў Коўне кнігавыдавецтва. — Л. Ю.: Pусская книга: Ежемесячный критико-библиографический журнал. Берлин, 1921. № 3. С. 27.
14 В. Кіпель і З. Кіпель (Бібліяграфія беларускага друку на Захадзе. New York, 2004. С. 114) падаюць выданьне як: Informationashefte Weissruthenisches Presseburo (Рыга—Капэнгагэн—Бэрлін), 1921.
15 На беларускай мове ў азначаны пэрыяд (1864—1905) выйшла толькі адна газэта — «Свабода». «Мужыцкая праўда» выдавалася ў 1862—1863 гг., «гутаркі» не былі пэрыёдыкамі, «Homan» выдаваўся нашмат пазьней. — Рэд.
16 Белы К. Беларускія часопісі за час з 1864 да 1920 г. // Часопісь. Коўна, 1920. № 2 (6). С. 10.
17 Pусская зарубежная книга. Ч. 1. Библіографическіе обзоры. Труды Комитета русской книги. Вып. I. Прага: изданіе Комитета русской книгі и изд-ва Пламя, 1924. С. 137.
18 Поўны сьпіс беларускіх пэрыядычных выданьняў на Захадзе гл.: Belarusian Publishing In The West: A Bibliography. Periodicals / Compiled by Vitaut Kipel and Zora Kipel. New York: Ross Publishing Inc., 2003. — 150 p.
19 Жумарь, Сергей. Oккупационная периодическая печать на территории Беларуси в годы Великой Oтчественной войны. Минск, 1996. С. 11.
20 Лыч, Леанід; Навіцкі, Уладзімір. Гісторыя культуры Беларусі. Мінск, 1996. С. 215.
21 Юры Туронак ставіць пад сумнеў сувязь Ф. Акінчыца з газэтаю: Туронак, Юры. Фабіян Акінчыц — правадыр беларускіх нацыянал-са цыялістаў // Беларускі гістарычны агляд. Т. 10. Сш. 1—2 (18—19). 2003. С. 147—148.
22 Гардзіенка, Алег. Бэрлін як асяродак беларускага жыцьця першай паловы 40-х гг. XX ст. // Запісы БІНІМ. № 26. Нью-Ёрк—Менск, 2003. С. 90—97. Пра «Раніцу» гл. таксама: Баршчэўскі, Аляксандар. Беларуская эміграцыйная пісьмовасьць. Варшава, 2004. — 256 с.
23 Жумарь, Сергей. Oккупационная периодическая печать на территории Беларуси в годы Великой Oтчественной войны. Минск, 1996.— 283 с.
24 Станіслаў Станкевіч (23.02.1907, в. Арляняты,
Ашмянскі пав., цяпер Смаргонскі р-н Гарадзенскай вобл. — 06.11.1980,
Нью-Ёрк). Грамадзка-культурны дзеяч, літаратуразнаўца, доктар філялёгіі
(1936). Падчас нямецкай акупацыі — бурмістар Барысава, намесьнік
прэзыдэнта БЦР на Баранавіцкую акругу. Дэлегат Другога Ўсебеларускага
Кангрэсу. Зь лета 1944 г. — на эміграцыі. Ад 1947 г. — радны БНР.
Займаўся грамадзка-культурнай дзейнасьцю, працаваў няштатным карэспандэнтам
на радыё «Свабода». Быў першым старшынём Антыбальшавіцкага Блёку
Народаў (1946). Аўтар дасьледаваньняў «Беларуская падсавецкая літаратура
першай палавіны 1960-х» (1967), «Янка Купала. На 100-я ўгодкі ад
дня нараджэньня» (1982). Гл. таксама: Луцкевіч, Лявон; Войцік, Галіна.
Станіслаў Станкевіч. Вільня, 2001. — 17с.; Запрудзкі, Сяргей. Станіслаў
Станкевіч як літаратурны крытык
// Запісы БІНІМ. № 29. Нью-Ёрк—Менск, 2005. С. 133—152.
25 Архіў БЦР (Саўт-Рывэр, Нью-Джэрзі (ЗША). Тэчка № 49—50.
26 Архіў БЦР. Тэчка № 51—52.
20 Бацькаўшчына. № 1. 31 кастрычніка 1947.
21 Янка Макарэвіч (26.07.1909, Берасьцейшчына — 18.10.1995, Сыднэй, Аўстралія). З 1949 жыў у Аўстраліі, адзін з ідэолягаў «незалежнікаў» — трэцяга, не БЦРаўскага і не БНРаўскага шляху. Уваходзіў у кіраўніцтва Беларуска-Аўстралійскага Незалежнага Аб'яднаньня ў Новай Паўднёвай Валіі. Паэт, друкаваўся на старонках часопіса «Баявая Ўскалось».
22 Бацькаўшчына. № 3. 27 лістапада 1947.
23 Уладзімер Цьвірка (сапр. Вадзім Сурко, 02.01.1928, в. Беражное, сёньня Карэліцкі р-н Гарадзенскай вобл. — 15.03.1992). Падчас нямецкай акупацыі вучыўся ў Баранавіцкай прагімназіі. Зь лета 1944 г. — на эміграцыі, у паваеннай Нямеччыне браў удзел у скаўцкім руху, скончыў Беларускую гімназію імя Янкі Купалы ў Рэгенсбургу (1947). У складзе «Дванаццаткі» выехаў у Вялікабрытанію, дзе працаваў на вугальных шахтах. У 1954 г. скончыў факультэт сацыяльных навук Лювэнскага ўнівэрсытэту. З 1954 — на радыё «Вызваленьне» ў Мюнхэне, у 1956—1968 гг. — галоўны рэдактар беларускай сэкцыі. У сярэдзіне 1980-х захварэў на рак горла. Пахаваны на мюнхэнскіх могілках Вэстфрайдгоф.
24 Бацькаўшчына. № 1 (4). 25 студзеня 1948.
БАЦЬКАЎШЧЫНА
Пасьля капітуляцыі Нямеччыны пытаньне ўласнае прэсы стаяла ня менш востра. Гэтак, «Беларускія Навіны»2 ў артыкуле «Заданьні беларускай эміграцыі» пісалі: «Сяньняшняя наша эміграцыя знаходзіцца абсалютна без друкаванага беларускага слова. У Амэрыцы, дзе найвальней, чымсь ва ўсякай іншай частцы сяньняшняга сьвету, стаіць справа з друкам, з паперай, маглі б надаслаць сваю прэсу, свае газэты ды праз агалошаньні ў іх памаглі б зьвязацца многім нашым новым эмігрантам са сваімі роднымі, сваякамі, прыяцелямі ў Амэрыцы» 3.
Сапраўды, у 1945 г. друку бадай не было — наўрад ці да яго можна залічыць рукапісныя выданьні накладам у адзін-два асобнікі. У 1946 г., тым больш у 1947—1948 гг. друкаваных лісткоў, бюлетэняў, часапісаў паболела: «Адгалоскі» (Нямеччына, выд. Мікола Панькоў. 1945 — наклад 1—2 асобнікі); «Ahladиyk» (Нямеччына, выд. М. Панькоў. 1946 — 3—8 ас.); «Беларускі Скаўт» (Ватэнштэт, выд. Хведар Ільляшэвіч. 1946— 150—300 ас.); «БІС» (Міхэльсдорф, выд. Юрка Віцьбіч. 1946— 20—30 ас.); «Ведамкі» (Рэгенсбург, выд. Антон Адамовіч, Аляксей Вініцкі. 1946 — 100—200 ас.); «Зь Беларускага Жыцьця ў Аўстрыі» (Зальцбург, выд. Алесь Салавей, Уладзімер Дудзіцкі. 1946 — 75 ас.); «Рух» (Ватэнштэт, выд. Станіслаў Станкевіч. 1946 — 250 ас.); «Шляхам Жыцьця» (Ватэнштэт, выд. Хведар Ільляшэвіч. 1946 — 200—500 ас.); «Шыпшына» (Міхэльсдорф, выд. Юрка Віцьбіч. 1946 — 200—600 ас.); «Adradћeсnie» (Рэгенсбург, выд. Янка Чарнэцкі, Станіслаў Грынкевіч, Юры Попка. 1947 — 250 ас.); «Беларуская Воля» (Гарміш, выд. Яўхім Кіпель, Сымон Жамойда. 1947 — 100—200 ас.); «Беларуская Праўда» (Льеж, выд. Уладзіслаў Рыжы-Рыскі. 1947 — 500 ас.); «Ганец» (Міхэльсдорф, выд. Алесь Бута. 1947 — 100 ас.); «Голас Беларусоў» (Грунвальд—Шлезьвіг, выд. Сяргей Хмара. 1947— 100—150); «Апошнія Весткі» (Ватэнштэт, выд.: Хведар Ільляшэвіч. 1948 — 350—500 ас.); «Беларускі Веставы Лісток» (Заўльгаў, выд. Віктар Войтанка. 1948 — 100 ас.); «Вясна» (Мітэнвальд, выд. Мікалай Сардэчанка. 1948 — 100 ас.); «Дзіда» (Міхэльсдорф, выд. Антон Даніловіч. 1948 — 200—300 ас.)4.
Рукапісныя выданьні рабіў М. Панькоў — «Алярм», «Атава», «Выгнанец», «Далі», «За Волю», «Кагарка», «Мэта», «Нарач», «Раздарожжа», «У Паходзе»; насьценную газэту «Беларуска» выпускала ў Парыжы Ніна Раса (Абрамчык) 5. Зразумела, наклады ў падобных газэтаў і часапісаў былі мізэрныя, і значная частка зь іх ня ўлічаная ў бібліяграфіі Кіпеляў. Бальшыня выданьняў былі рататарнымі — «Беларус на Чужыне» (Лёндан, a. Аляксандар Надсан), «Праваслаўны Беларус» (Білефэльд, выд. Кастусь Якуб-Птах), «За Еднасьць» (Заўльгаў, Янка Макарэвіч), «Летапіс» (Фленсбург, выд. Леанід Галяк). Толькі лічаныя зь іх — такія як «Божым Шляхам» (Парыж, выд. a. Леў Гарошка), «Сакавік» (Остэргофэн, Антон Адамовіч) — былі друкаваныя. Неабходна таксама зазначыць, што немалая колькасьць часапісаў пасьля першага нумару болей ня выйшла.
Асноўную частку сярод пэрыёдыкаў займалі часапісы, што тлумачыцца варункамі эміграцыі. Выданьне газэтаў вымагала сталага фінансаваньня й штату супрацоўнікаў, тады як часапісы друкаваліся не ў залежнасьці ад пэрыядычнасьці, а па меры знаходжаньня грошай і збору матэрыялаў.
Былі прычыны й чыста тэхнічнага характару, абумоўленыя памерамі «часапіснага» ліста. Рататар быў дапасаваны да пэўнага памеру, і газэту нельга было выдаваць на ім. Апроч таго не ставала кірылічных шрыфтоў, а для рататару можна было друкаваць на кірылічнай машынцы.
Новыя эмігранцкія выданьні ня мелі сваёй перадгісторыі, і ўсе пачыналі з заваёўваньня сабе імя, чытацкай увагі, а значыць і фінансавай дапамогі. «Бацькаўшчына» была толькі адным з цэлага шэрагу выданьняў, і ёй трэба было прайсьці цяжкі шлях, перш як стаць галоўнай газэтай эміграцыі.
Адметнасьць эміграцыйнай пэрыёдыкі — у параўнаньні зь беларускімі савецкімі друкамі і з акупацыйнымі — у ейнай шматпартыйнасьці пры агульным нацыянальным характары. Гэта ня толькі разнастайныя выданьні БНР ці БЦР, але й друкі Беларускага Вызвольнага Фронту, Беларускага Вызвольнага Руху, Саюзу Беларускіх Патрыётаў, Беларускага Нацыянальна га Цэнтру, Беларускай Незалежніцкай Партыі, Беларускага Антыбальшавіцкага Фронту, Рэвалюцыйнага Нацыянальнага Руху, Нацыянальнага Блёку Абароны Незалежнасьці й Непадзель насьці Беларусі, Дэмакратычнай Беларускай Групы, шматлікія «незалежніцкія» й «незалежныя» часапісы. Стацца агульнаю газэтаю, якая б усіх аб'ядноўвала, было таксама няпроста.
Сытуацыя з ДП-прэсаю была тоеснаю для розных нацыянальных грамадзтваў, але колькасьць друкаў і іхны наклад былі розныя. Вось троху параўнальнай статыстыкі: эстонцы ў 1945—1950 выдалі 34 розныя газэты й часапісы, літоўцы — 142, палякі — 125, украінцы — 232 назовы6.
Агульны наклад найбольш важных часапісаў і газэтаў з 1945 да 1950 гг. дасягнуў 65 082 000 асобнікаў 7:
ІІ
Зьяўленьню «Бацькаўшчыны» ў паваеннай Нямеччыне папярэднічала паўстаньне некалькіх арганізацыяў. Адна зь іх — Беларускі камітэт на Амэрыканскую зону, заснаваны 6 чэрвеня 1945 г. у Рэгенсбургу. Мэтай новапаўсталай арганізацыі было аказаньне дапамогі эмігрантам, што апынуліся пад пагрозаю прымусовага вяртаньня ў СССР. Камітэт таксама вёў працу і па адукаваньні амэрыканскіх акупацыйных уладаў, у якіх не было ведаў ні пра гісторыю Беларусі, ні пра ейны тагачасны паняволены стан. Яны нават ня ведалі, дзе знаходзіцца на мапе Беларусь. З адукацыйнай мэтай Камітэтам пісаліся розныя мэмарандумы й гістарычныя даведкі. Падобная дзейнасьць натуральным чынам прыцягвала да сябе адпаведных людзей, і неўзабаве ў Камітэце, што складаўся з трох пакояў — канцылярыі, кабінэту старшыні й пакою для наведнікаў — можна было спаткаць Францішка Кушаля й Натальлю Арсеньневу, Яна Станкевіча, Міхася Міцкевіча, Аўгена Каханоўскага (Калубовіча), тых людзей, што неўзабаве запачаткуюць газэту «Бацькаўшчына» й стануць ейнымі рэдактарамі, аўтарамі, выдаўцамі. Афіцыйныя асобы Камітэту, абраныя на сходзе ў ліпені 1945 г.: фактычны арганізатар і старшыня Камітэту, былы бурмістар Аляксандар Русак — пазьнейшы кіраўнік прадстаўніцтва БЦР у ЗША, Аляксей Вініцкі, Васіль Кендыш9 — таксама доўгі час будуць працаваць у газэце адміністратарамі або скарбнікамі.
Тым часам у Нямеччыне кардынальна мянялася сытуацыя з друкам. Першыя публікацыі ў лягерах для перамешчаных асобаў — ДП (displaced persons) зьявіліся ў 1945 г. і існавалі безь якіх-кольвечы юрыдычных базаў, палягаючы адно на лібэральных амэрыканскіх дэмакратычных прынцыпах. Зрэдку дазвол на публікацыю выдавалі вайскоўцы ці чыноўнікі з ЮНРРА10. Але ў хуткім часе ўсе зразумелі, што сытуацыя выходзіць з-пад кантролю: усё больш друкавалася публікатак, за зьместам і скіраванасьцю якіх улады прасачыць проста не пасьпявалі, а пры неабходнасьці пакараньня не маглі знайсьці адказнага.
Пачатковым крокам у стварэньні прававой базы ДП-друку стала адмысловая пастанова кіраўніцтва ЮНРРА ў кастрычні ку 1946 г. У дакумэнце, у прыватнасьці, зазначалася, што кожная нацыянальная група ў амэрыканскай зоне будзе мець ня больш за чатыры газэты й два часапісы, уводзілася сыстэма ліцэнзіяў, якія меліся выдавацца амэрыканскімі ўладамі. Выданьні, што ня мелі падобнай ліцэнзіі, мусілі самаліквідавац ца. Першая ліцэнзія была выдадзеная 12 траўня прадстаўнікам шэрагу нацыянальнасьцяў: эстонцам, палякам, украінцам, летувісам, латышам, уцекачам зь Югаславіі.
Зразумела, у новых умовах нацыянальныя арганізацыі ДП мусілі аб'яднацца дзеля ўзаемадапамогі й выпрацоўкі агульнае стратэгіі. Гэтак паўстала іншая арганізацыя, што паспрыяла зьяўленьню газэты; ёю стаўся заснаваны 27 лютага 1947 г. Саюз Свабоднай Прэсы (Verband der Freien Presse), узначалены ўкраінцам Раманам Ільніцкім.
Ва ўстаноўчым сходзе ўзялі ўдзел 45 прадстаўнікоў ад 22 выданьняў — украінцы, літоўцы, эстонцы, латышы, палякі, харваты, сэрбы. Беларусы прысутнічалі ад самага пачатку, але афіцыйна далучыліся толькі ў 1948 г. Мэты Саюзу былі практычныя: дамагацца справядлівага падзелу ліцэнзіяў на друк і паперы, якая выдавалася акупацыйнымі ўладамі, выданьне падручнікаў, пытаньне падаткаў, устанаўленьня юрыдычнага статусу самога Саюзу й ДП-публікацыяў (далёка не заўсёды заснавальнікі выданьняў мелі афіцыйны дазвол. У такіх выпадках на тытульнай бачыне публікаткі пазначалася «На правох рукапісу»). Зразумела, ішло й пра палітычную каардынацыю працы. Асаблівае значэньне дадавала сходу прысутнасьць на ім амэрыканскіх уладаў, перад якімі ставіліся пытаньні прызнаньня правоў журналістаў ДП роўнымі ў правох з журналістамі Нямеччыны й вольнай прэсы сьвету.
Сход таксама пастанавіў кожныя паўгоду зьбірацца на агульныя кангрэсы 11. Беларуская дэлегацыя прыяжджала на іх зь лягеру ў Остэргофэне, прызначанага ў лістападзе 1946 г. як лягеру для беларусаў, што адбылося дзякуючы захадам тагачаснага старшыні Камітэту В. Кендыша. Тою самаю восеньню беларусы атрымалі ў Мюнхэне ліцэнзію на выданьне газэты «Бацькаўшчына».
Самай першай ліцэнзіі не захавалася, але, відавочна, яна ня надта розьнілася ад выдадзенай у 1949 г., атрыманьню якой папярэднічалі наступныя працэдурныя запросіны:
Headquarters International Refugee Organization.
Area No. 7. 193, Ingolstadterstrasse, Munich.
APO 407 US Army
7th January 1949
Subject: Publishing Permit
To: Mr. Wladimir Bortnik
DP Camp B-140
Munich/Felmoching
1. This headquarters has received from Headquarters EUCOM, Civil Affairs Division, a copy of «Authorization for United Nations Displaced Persons Publication» to be issued to you if you intend to continue to Publish «Backauscyna» weekly Whiteruthenian Newspaper during the year 1949.
2. It is requested that you call at this office before 1st February 1949 and bring with you your old 1948 authorization together with a letter in three (3) copies certifying that you intend to continue the publication of your periodical during 1949. Your new authorization will be given to you upon receipt of the above.
3. If you do not intend to continue your publication it is respectfully requested that your old 1948 authorization be surrendered to this office with a statement to that effect prior to 1st February 1949.
4. Failure to comply with paragraphs two and three above will result in a report to that effect being made to the Munich Military Post Commander for transmission to the Civil Affairs Division of EUCOM.
Earl Blake Cox, Area Director.
Па выкананьні ўсіх неабходных фармальнасьцяў беларуска му актыву выдавалася ліцэнзія:
Headquarters European Command, Civil Affairs Division.
Authorization for United Nations Displaced Persons Publication.
Date authorized: 1 January 1949, Date of Expiration: 30 June 1949, Authorization No. UNDP 225. Authorization is granted for publication as specified below:
Publicator: Wladimir Bortnik, DP Camp B-140 Munich/Feldmoching;
Title: Backauscyna (The Fatherland);
Language: Whiteruthenian. Type: Newspaper.
Circulation: 3500 copies. Frequency: Weekly.
Printer: G.Jakob, 3a PutrichstraSe Munich.
No. of pages: 6 pages weekly. Population served: 17,500.
The paper necessary for publication supplied by IRO.
Immediately upon publication 3 copies of each edition will be mailed to: Civil Affairs Division, EUCOM, APO 403, Heidelberg; 2 copies to the S-5 of the Military Post responsible for the area in which the publication is published; and 1 copy to Reference Library Office of Adjutant General, OMGUS, APO 742, Berlin.
Violation of the provisions of this authorization to publish as specified here on or violation of provisions of Section I, Circular 100, Headquarters European Command, will result in the cancellation of authorization.
For the director: Reaford L. Robinson, Captain GSC, Asst. Control Officer, Heidelberg 04668.
I the undersigned Legal Counsellor do hereby certify that this is a true and faithful copy of the English original.
Osterhofen/Ndb., 19th of February 1949.
No. 398/49/421
Mgr. Mikolaj Kuncevic, Legal Councellor12.
Першы нумар газэты, карэктаваны Лявонам Савёнкам па дарозе ў Марбург на зьезд студэнтаў, быў выдрукаваны ў друкарні Бібікава накладам 2 000 асобнікаў. Нумар датаваны 31 кастрычніка 1947 г.
Назоў газэты, напэўна, прапанаваў Антон Адамовіч. У часапісе «Сакавік» ён, пад псэўданімам К. Каліновец, у артыкуле «Бяз Бацькаўшчыны зь Беларусяй… Да праблемы «Бацькаўш чыны» ў нашай паэзіі й сучаснасьці» пісаў: «Слова «Бацькаўшчына» прыйшло ў нашую літаратурную мову зь сялянскага ўжываньня народнае мовы. У гэным ужываньні яно абазначала найперш тую собскасьць, галоўнaе, тую зямлю, што пераходзі ла ў спадчыну ад бацькоў дзецям. Ня можна быць зусім пэўным у тым, ці мела гэтае слова ў народнай мове значэньне агульнанацыянальнае тэрыторыі. Баржджэй за ўсё, гэтае другое, пашыранае значаньне стварылася ўжо ў літаратурнай мове, зрэшты, тым самым шляхам, як і ў шмат якіх іншых літаратурных мовах, як бы тое ні было, і ў першым, вузейшым, і ў другім, пашыраным сваім значаньні слова «Бацькаўшчына» азначае сабою зямлю, тэрыторыю як нешта зусім канкрэтнае, матэрыяльнае» 13.
Сугучныя думкі былі выказаныя ў праграмным рэдакцыйным артыкуле першaга нумару:
Чаму — «Бацькаўшчына», калі мы — на чужыне? — пэўна, спытаюцца некаторыя. А хто-ніхто можа паставіцца да гэтага і з рэзэрвай з пабойваньнем навет. (…)
І ўсё-ткі мы важымся сяньня напісаць тут на сваім сьцягу толькі гэтае адно-адзінае слова — «Бацькаўшчына». І ўсё-ткі мы важымся цьвердзіць, што ня мае права чалавек, дый ня можа проста, адвярнуцца ад свае Айчыны, разарваць зь ёй усё, як ня могуць, ня ў стане навет адвярнуць і адлучыць яго ад яе ніякія ў сьвеце гвалты, ніякія зялезныя заслоны й запоны.
Бо Бацькаўшчына — гэта ня толькі зямля бацькоў і бацькоў бацькоў, аж углыбкі сівых пакаленьняў. Бо Бацькаўшчына — гэта найперш уся спадчына гэных пакаленьняў, увесь духовы набытак іх, пераказаны з роду ў род і ня дзеля таго, каб яго занядбаць, ці зусім выкінуць, ці схаваць, закапаць у зямлю назаўсёды, а якраз на тое, каб пашыраць і павялічваць, памнажаць і пераказваць далей нашчадкам. І гэтая Бацькаўшчына не ў зямлі, а ў людзях першым і галоўным чынам. Яна ў нас саміх, у нашых душах, і ад Яе ня можам адцурацца, «як рукі, як вока», як няхітра пяець аб гэтым адна нашая просьценькая, дзіцячая можа навет, а глыбока-праўдзівая нацыянальная песенька.
Так, запраўдная Бацькаўшчына — гэта найперш людзі, гэта й мы таксама14 .
БНРаўскага кірунку газэта, заснаваная ў самы разгар канфлікту крывічоў—зарубежнікаў, не была прынятая ва ўсіх беларускіх лягерах. Адну з найбольш моцных апазыцыйных груповак складаў лягер Міхэльсдорф, дзе Юрка Віцьбіч выдаваў «БІС» («Беларускую Інфармацыйную Службу»15 ). Прыкладам палемікі ёсьць урывак з артыкула «Няхай жыве наш Міхэльсдорф», падпісаны Віцьбічавым псэўданімам Міхась Крыніцкі: «Нас зусім ня дзівіць тая хлусьня, якой прасякнуты кажны радок крывіцкае газэткі «Бацькаўшчына», прызначаныя ёю для Беларускага лягеру Міхэльсдорф. Нас не зьдзіўляе таксама тая нянавісьць, якую адчувае да Міхэльсдорфу «ледахтар» вышэйадзначанае пашквілянцкае газэткі, што байкатуецца сёньня ўсімі беларускімі лягерамі за вылучэньнем Oстэргофэну» 16.
ІІІ
Архіваў часоў заснаваньня газэты не захавалася; не пакінулі ўспамінаў людзі, што мелі непасрэднае дачыненьне да гэтага. Адзінай крыніцай гісторыі газэты ёсьць яна сама, асабліва прынагодныя нумары — так і выдадзены да дзесяцігодзьдзя «Бацькаўшчыны», дзе былі выдрукаваныя ўспаміны Васіля Кендыша:
Першым ліцэнзіянтам газэты стаў, на прапанову Беларуска га Нацыянальнага Камітэту, Аляксандар Калодка, ад якога ў 1948г. я пераняў ліцэнзію ў сувязі зь ягоным выэміграваньнем у Аўстралію. Пасьля атрыманьня ліцэнзіі неабходна было арганізаваць тэхнічныя магчымасьці друку ды забясьпечыць справу фінансавую, якая не прадстаўлялася ружова. Галоўнае рэдактарства газэты ўзяў на сябе сп. Ант. Адамовіч — і гэтая адна з праблемаў была найхутчэй разьвязаная. Паколькі ў Рэгенсбур гу друкаваліся ўжо газэты іншых нацыянальнасьцяў, дык і мы ў першую чаргу пачалі шукаць там друкарскіх магчымасьцяў. Напасьледак па шматлікіх пошуках удалося знайсьці асобу, якая згадзілася выдрукаваць газэту корпусным друкам. Такім спосабам удалося выдаць тры першыя нумары. Наш прадпрыемца ня меў зарэндаванага лінатыпу, набор рабіў патаемна ў ваднэй друкарні, а друкаваў у другой і напасьледак адмовіўся зусім ад друкаваньня нашае газэты.
Тады ініцыятыву разьвязаньня друкарскіх магчымасьцяў прыняў я на сябе й пачаў шукаць друкарні, дзе можна было б узяць у арэнду лінатып для нашае газэты. Гэтая справа заняла шмат часу ды вялікую колькасьць падарожжаў. Наведаў усе друкарні, якія былі ў гарадох на прасторы ў граніцах гарадоў Рэгенсбург—Мюнхэн—Штраўбінг—Пасаў. Нарэшце ўдалося знайсьці такую друкарню ў горадзе Дынгольфінг з арэндай лінатыпу выключна для нашага друку. Іншай цяжкасьцю было знайсьці лінатыпістага, які мог бы складаць кірылічным друкам. Спачатку прыйшлося сьцягваць лінатыпістых з Рэгенсбур гу, якія набіралі для расейцаў газэты й кнігі, але ніхто зь іх не хацеў наймацца на сталую працу, і таму № 1 (4) «Бацькаўшчы ны» набіралі аж тры лінатыпістыя: Прахада, Клімянок і Караванны. Для наступнага нумару нам удалося знайсьці лінатыпістага ўкраінца Чайкіўскага з Ашафэнбургу й заключыць зь ім умову. Гэты лінатыпісты кажны тыдзень прыяжджаў з Ашафэнбургу ў Дынгольфінг і складаў там газэту. Дзякуючы таму, што Чайкіўскі аказаўся добрым кваліфікаваным лінатыпістым, нам удалося ў кароткім часе, бо на працягу 8 месяцаў, выдаць: 25 нумароў «Бацькаўшчыны», разам 793 000 экз.; брашуру Н. Недасека 17 «1917—1947» — 2000 экз.; брашуру Н. Недасека «1918—1948» — 25 000 экз.; літаратурна-грамадзкі часапіс «Сакавік» — № 1 — 2 000 экз., № 2 — 2 000 экз.; аповесьць Юстапчыка 18 «Каханы горад» — 2 000 экз.; «Белую кнігу» — 2 000 экз.; зборнік вершаў А. Салаўя «Сіла гневу» — 1 200 экз.
Матэрыяльныя сродкі атрымліваліся з датацый Беларуска га Нацыянальнага Цэнтру ды ахвяраў беларускіх эмігрантаў, параскіданых па шматлікіх лягерах Нямеччыны. Праблема грошай на той час пераважала ўсе іншыя.
Непасрэднымі першымі працаўнікамі рэдакцыі былі галоўны рэдактар сп. Ант. Адамовіч, рэдактар др. Ст. Станкевіч, машыністка спн. Ірэна Вініцкая (цяпер Арцюх), кіраўнік Выдавецтва сп. Уладзімер Кабушка, бухгальтар спн. Ірына Чарнэцкая (цяпер Гайдэль) вучань-набіральнік сп. Аляксандар Мяцеліца й працаўнік рэдакцыі сп. Д. Пэнда. Кажны тыдзень можна было пабачыць, як я із спсп. Пэндам і Мяцеліцай несьлі на сваіх плячох па 1 000 экзэмпляраў газэты з друкарні ў Дынгольфінгу да станцыі ды із станцыі ў Остэргофэне ў наш лягер, дзе месьцілася рэдакцыя, робячы разам 5—6 кілямэтраў. Але фізычны цяжар лёгка пераносіўся дзякуючы маральнаму задавальнень ню з робленае карыснае нацыянальнае работы.
Ніхто з работнікаў не атрымліваў ніякае грашовае зарплаты, а звычайным нашым абедам у друкарні быў кусок чорнага хлеба, не заўсёды памазаны тлушчам, ды кубак чорнае кавы ў нямецкай кафэйнай. На абед у нямецкіх сталоўках трэба было мець мясныя карткі, якіх у лягерах мы не атрымоўвалі. Мне асабіста й рэдактару Адамовічу неабходна было быць 3—4 дні ў тыдзень у друкарні.
Кошты друку ў Дынгольфінгу значна панізіліся. Калі за № 1 і № 2 у Рэгенсбургу трэба было плаціць па 1 800 нямецкіх марак корпусным друкам (каля 40 000 знакаў), за № 3 колькасьцю 3 000 экз. 2 400 марак, дык у Дынгольфінгу кошты друку выносілі 1 600 марак пэтытным друкам (каля 80 000 знакаў). Наагул у гэтым пэрыядзе былі найтаньнейшыя кошты друку, бо калі прыраўнаць да тагачаснага курсу амэрыканскага даляра, дык адзін нумар газэты нам абыходзіўся ўсяго 6 даляраў.
У сярэдзіне 1948 г. у Нямеччыне наблізіўся час грашовае рэформы, і нам усім было ясна, што нашая газэта пасьля грашовае рэформы ня будзе мець магчымасьці сталага выхаду, ня маючы запасовага капіталу й даплыву нямецкіх марак. Так яно й сталася. Пасьля выхаду чародных чатырох нумароў пасьля рэформы газэта прыпыніла на нейкі час свой нармальны выхад19.
Эканамічны бок — фінансавае забесьпячэньне газэты — бадай самы важны ў жыцьці выданьня, якое выходзіла дзякуючы выключна ахвярнасьці эмігрантаў, што ахвяроўвалі ня толькі грошы, але й цыгарэты й мыла.
Ужо ў першым нумары ў зацемцы «Ад выдавецтва й рэдакцыі» выказвалася падзяка за падтрымку і матэрыяльную дапамогу Саюзу Ліцэнзіятаў Прэсы Лягераў для Перамешчаных Асобаў Амэрыканскае Зоны Нямеччыны, Беларускаму Цэнтральнаму Дапамаговаму Камітэту й Беларускаму Камітэту на Амэрыканскую Зону, асаблівая падзяка — жыхарам лягеру Міхэльсдорф, Раману Ільніцкаму, Міколу Кунцэвічу 20. Утрэцім нумары паведамлялася пра першыя ахвяраваньні з францускае і ангельскае зонаў — ад Янкі Макарэвіча 21 і Ўладыслава Батуры, якія даслалі па 50 марак22. Рубрыка «Наш Фонд» у чацьвёртым нумары засьведчыла, што ахвяраваньні ішлі фактычна з усёй Нямеччыны і нават з-за мяжы: Канада, Рым, Лёндан, ЗША. Адмыслова адзначалася праца скаўтаў па зборы ахвяраваньняў: «Але асабліва хочацца нам тут адзначыць трох, можа наймалодшых, ды разам із тым найшчадрэйшых нашых ахвярадаўцаў — скаўтаў зь Міхэльсдорфу, сяброў Запрудніка Янку, Кіпеля Вітаўта й Цьвірку Ўладзімера 23, кажны зь якіх злажыў па 100 н. м. у фонд нашае газэты»24 .
Грашовую рэформу 1948 г. газэта перажылаа: перапынак у выданьні нумароў доўжыўся ўсяго месяц. Але атмасфэра ў рэдакцыі была напружаная, пра што сьведчаць лісты Антона Адамовіча да Міколы Панькова:
Дарагі Сябру!
Вось нарэшце я маю крыху часу на ліст, хоць ня маю другога, яшчэ патрэбнейшага за час, — настрою. А гэта таму, што мы ўвайшлі ў поўны бадай крах у газэтнай і наагул выдавецкай галіне. Фінансавы стан змусіў нас зусім прыпыніць усялякае выданьне. «Палавічны» — на 2 балонкі — нумар «Бацькаўшчыны» тымчасам апошні. Зламаны ўжо й «Сакавік» — «аварыйны» нумар на 36 балонак, друкам будзе таксама апошні, але й таго друкар тымчасам друкаваць ня хоча, пакуль не пакрыем даўгі. Пэрспэктывы: «Бацькаўшчына» — не вышэй за маленькі «Амтсблат» лацінкай у Остэргофэне, зь нерэгулярнай пэрыядычнасьцяй, а то й зусім — рататар; «Сакавік» — дык напэўна рататар. На іншае фінансы не дазваляюць дый не дазволяць. Кідаемся, б'ёмся лобам у сьценку, ды што зробіш — ніхто ніколі не прабіваў яшчэ яе гэткім спосабам. Часам зусім апушчаюцца рукі, часам паўстаюць зманныя й мізэрныя надзеі на нейкія цуды ці звышвычыны нейкае дабрачыннасьці — ды ўсё марна. Гінуць нам, відаць, гэтак «у цьвеце год». (…)
Весткі пра зарубежніцкі рух даволі дакладныя. Праўда, Кіпелевае «Волі»25 яшчэ не відаць, ці можа толькі ў нас не відаць? «Вызваленьне» 26 затое шчыгіляе дазволам, няпраўна выстаўленым дробнай ІРАўскай сошкі (справу гэтую рушылі, мо й заткнуць гэтую памыйніцу; у францускай зоне заткнулі «За еднасьць», прычым Шудзейка 27 пасядзеў два тыдні ды й яшчэ судзіцца мае за нелегальнае палітычнае выдавецтва). Віцьбіч вылез найперш у «Вызваленьні» як Ігнат Тур — крыху давялося выдаць яму ў «Змаганьні» 28. Гэтага й трэ было спадзявац ца— ніякага дзіва й ніякі сабака тут не закапаны, бегае на волі без ланцуга, брэша й кідаецца, як і дасюль. Чародны «БІС» ёсьць у нас із рэкордным у подласьці Касяковага пяра пашквілем на Абрамчыка. У прадмове Віцьбіч дэкляруе «два вокі за вока, два зубы за зуб». Аднак справа, мусіць, магла б скончыцца толькі на парахунку гадавых галоваў. (…)
Каб адцягнуцца, спрабуе Юстапчык пісаць далей «Каханы горад». Нашрайбаваў ужо сяк-так чатыры першыя разьдзелы. Пішацца ўсё роўна, як у Палестыне — то вайна, то замір'е, то «но», то «тпру». Размахваецца на нешта груваздкае, гаргарскае. Задавальненьня ад агульнага няма, толькі ад некаторых паасобных дробных мясьцінак. Уварваўся новы герой — вар'ят, звар'яцелы паэта-маладняковец («натуршчык» — школьны сябра, маладняковец Віктар Казлоўскі, запраўды звар'яцелы ад страху сесьці ў падвал НКВД). Пагражаў навет вырасьці ў галоўнага героя, аднак даў яму па шапцы й паставіў на месца, хоць наагул клопат зь ім, як із кожным вар'ятам. (…)
Што ж бо яшчэ? Хіба, што ўсё тым часам будзе. Гэтак «неахвота нічога рабіць», як пісала колісь Арсеньнева, і думаць «неахвота». «Ахвота» нейкае нірваны ці што, ці проста ванны. Магчыма, гэта рэакцыя на паўгоду апошніх напружанай недасоннай працы. Спаць! «Рыбка, спаць хачу я, спаць» — добрыя радкі ёсьць у Гаруна. Апатыя, апешаласьць. Баржджэй бы перажыць гэтую «мёртвую паласу», адно ці зьменіць яе «жывая»? Хто яго ведае, і над гэтым задумвацца «неахвота» 29.
Паглыблены ў змаганьне з БЦР, Адамовіч успрымаў закрыцьцё акупацыйнымі ўладамі беларускіх, але іншапартыйных газэтаў (і нават увязьненьне выдаўцоў) адно як перамогу й ня бачыў у падобнай дзейнасьці нічога асуджальнага. Зусім у іншым сьвятле пабачыліся тыя самыя мэтады, калі ён змушаны быў саступіць рэдактарства «Бацькаўшчыны» Стасю Станкевічу.
Дарагi Сябру!
Мусіў бы вельмі прасіць прабачэньня за такое доўгае непісаньне. Але тая вялікая й неспадзяваная прыкрасьць, якую давялося ў гэтым часе перажыць, магла б аж надта быць за такое прабачэнь не, каб давесьці яе да ведама кожнага мала-мальскі парадачнага чалавека (ня кажучы ўжо пра патрыёту, грамадзяніна й г. д.).
Прыкрасьць гэтая так вялікая і яшчэ да канца не перажытая (дый ці можа калі-небудзь перажыцца да канца), што й цяпер пісаць аб ёй вельмі цяжка, цяжка разварушваць гэтыя, тым балей, сьвежыя яшчэ раны. Мо лепш будзе расказаць усё пры спатканьні. Тымчасам скажу коратка, што ідзецца аб вышпурэньні мяне з выдавецтва і ад яго, што было праведзена Манькоўскім 30, Ст. Станкевічам, Тамашчыкам 31 і К° ды на такім нізкім, асабіста-амбіцыйным і нат матэрыялістычным грунце, чаго нат і спадзявацца, прынамся ад некаторых з гэтых людзей, нельга было. Тая зацемка «Ад Рэдакцыі» 32, на якую зьвярнулі ўвагу й Вы як на «выношаньне сьмецьця» — толькі драбнічка ў цэлым ланцугу, патоку паскудзтва, якім стараліся «аформіць» усю гэтую справу. Калі раскажу Вам аб іншых рэчах, пабачыце самі, з кім мусіў бы я «працаваць і змагацца побач» і то яшчэ за вялікія ідэалы.
Дык давялося пакінуць сваё месца ў гэтым «побач», каб хоць на сабе ня мець дрэні. Давялося зрачыся рэдактарства й «Бацькаўшчыны», і «Сакавіка», і Міністэрства прапаганды. Іначай зрабіць нельга было, і калі пры спатканьні раскажу Вам усё — пэўны, прызнаеце мне рацыю.
Цяпер жыву мірным остэргофэнцам, настаўнікам гімназіі, у якой выкладаю нямецкую і ангельскую мовы, чым, пэўна, найлепш выкарыстоўваюцца мае сьціплыя здольнасьці для нашае нацыянальнае справы. Жаліцца ж каму-небудзь і прасіць падтрыманьня не дазваляе характар. Дый навошта? Стаяць ізноў побач з такой поскудзяй? А выкінуць яе — мала што й застанецца, колькасьць усё ж адыграе ролю. Абдумваю магчымасьці працягваць далей сваю лінію — крывіцкую без усякіх дзьвюхкосьсяў — нейкім іншым шляхам, зь нейкімі іншымі людзьмі. Крыху гаварылі мы ўжо аб гэтым з Пануцэвічам, калі быў ён тут, у прынцыпе, пагадзіліся цалкам. Пагаворым яшчэ з Вамі пры спатканьні. Шляхі, пэўна, знойдуцца, шляхі чыстыя й простыя, за якія не давядзецца чырванець перад гісторыяй 33.
Крывіцкая ідэя Адамовіча — Крывіччына, што стала першым буйным падзелам беларусаў у лягерах ДП, не паўстала проста як бог з машыны; яна нарадзілася з ваеннае статыстыкі, дзе беларусы, як і ўкраінцы, рахаваліся як нацыі, што маюць нутраны этнічны падзел. Гэты факт быў не на карысьць беларусам: ён пагражаў ня толькі магчымасьцю вяртаньня на радзіму, але й значна менш сур'ёзным паглядам новых акупацыйных уладаў на нацыю, ейныя патрэбы ва ўласных лягерах, квотах на выезд. Апроч таго, беларусы запісваліся ня толькі ўласна беларусамі ды беларусамі СССР, але й расейцамі, палякамі, украінцамі . Таму была відавочная патрэба аб'яднаньня нацыі— як канчатковая задача, а тымчасовая — выратаваньне беларусаў з Савецкага Саюзу ад дэпартацыі ды ад запісваньня іх палякамі або расейцамі 34.
Яскравым прыкладам служыць складзеная адміністрацый ным урадам
амэрыканскіх зонаў статыстыка насельніцтва
ДП-лягераў (на 30 красавіка 1950 г.)35 (гл. Табл. 1).
Але ідэя Крывіччыны не была блізкаю пераважнай большасьці чытачоў газэты — як і само выданьне, што рабілася рэдактарам Антонам Адамовічам — сфармаваным велямудрым «Узвышшам» ды загартаваным публікацыямі ў савецкіх пэрыёдыках. Таму патрабаваўся іншы рэдактар, больш талерантны ў дачыненьнях з аўтарамі ды іхнымі палітычнымі і эстэтычнымі паглядамі й густамі, гатовы ісьці да чытача, а не цягнуць яго да сябе.
У зьвязку з гэтым узьнікае пытаньне, якой была аўдыторыя «Бацькаўшчыны» (а пазьней і «Беларуса»). Кім былі гэтыя чытачы, якімі яны былі?
IV
Пагляд дасьледніка беларускае эміграцыі звычайна спыняецца на асобах, на тых, каго можна было б назваць рухавікамі нацыянальнага жыцьця на выгнаньні, часьцей — на пісьменьніках, гісторыках, бібліёграфах і бібліяфілах, што стварае памылковае ўяўленьне пра эміграцыю наагул.
Паваенная эміграцыя — фактычна адзіная масавая хваля зь Беларусі — у большасьці сваёй не была нацыянальна сьведамай элітаю, якая бегла ад савецкага рэжыму да вольнага Захаду на нейкім філязофскім мараплаве. Гэта быў зрэз, адбітак (магчыма, не ва ўсім прапарцыйны) грамадзтва ў Беларусі: тут былі пісьменьнікі й людзі непісьменныя, сьведамыя сваёй нацыяналь насьці й «тутэйшыя»; сярод іх былі настаўнікі, сяляне, вайскоўцы, рабочыя, сьвятары, прафэсары, мастакі, гандляры, калгасьнікі, акторы. Большасьць зь іх, пэўна, ня ведала розьніцы паміж Міколам Абрамчыкам і Радаславам Астроўскім, ня чула пра Вацлава Ластоўскага й не чытала Алеся Гаруна, але трэба было іх заахвоціць чытаць газэту.
Пацьвердзім сказанае колькімі лістамі чытачоў 1948 г. у рэдакцыю газэты з захоўваньнем правапісу.
Добрі Дзень Хочу Вас запытаць Паважана Адміністрацыя чаму вы так высылаеце мне газэты, я палучыў толькі адну газэту адвас, што гето такоіе значіць, чі вы непалучілі може маіх грошэй я выслаў для Вас 5 ДМ і прашу Вас штоб Вы залічылі геты грошы толькі на геты адзін месяц да новаго году, як можно то высылайце две газэты на нидзелю. грошы я выслаў 19-11-48 г. може маеце якіе кнішкі то напішыц мне Жыве беларусь!.
Паважаная Адміністрацыя! Перасылаю Вам адрасы 4 асоб Беларусаў, якія тут сябе лічаць палякамі, каб ім высылаць нейкі час «Бацькаўшчыну» якая ім будзе прыпамінаць хто яны такія, а з другога боку будзе іх кампрамітаваць перад «хлебадаўцамі» палякамі. Калі яны будуць адказвацца прымаць газэту, а будуць адсылаць яе назад, тады ўсё прапала, а калі будуць газэту забіраць, тады па нейкім часе прыпамінайце ім асабіста, што за газэту трэба плаціць. Можа гэтая штука хоць троха зрушыць іх беларускае сумленьне, якое яны стараюцца заглушыць робячы з сябе «польскіх патрыётаў» лепшых ад праўдзівых палякаў. Толькі прашу каб гэта ўсё было ў сакрэце і ніхто апроч Вас аб гэтым не даведаўся бо я магу пасьля мець непрыемнасьці.
Дужа дзякую Братцы Беларусы за вашу блізкасц да нас што вы гедак забоцеся ув всяку літературу и Батцковшину и голас беларусов и за брашуркі 47 і 48 рок. Однак мы так довга мовчалі што нам было не як не зразумела хто гета нас можа знац на решцы нам ведома стало хто дав нашу адресу и цяпер мы рашылі за гета увсе подзякувац вам и застаюся з шырою подзякою 36.
У ідэалізацыі эміграцыі ёсьць немалая заслуга ейных дзеячаў. Разумеючы сапраўдны стан рэчаў, яны хавалі праўду, як хаваў яе Аўген Калубовіч-Каханоўскі, ствараючы свой рапарт пра стан эміграцыі, быццам бы да ведама ўсіх, але свае заўвагі пра недастатковую сьведамасьць эмігрантаў-беларусаў пакідаў выключна да ведама сяброў Рады БНР: «ЗША. Характарысты ка нацыянальна-палітычнае сьведамасьці: За выняткам сьведамае часткі, рэшта старое эміграцыі асымілявалася з расейцамі, палякамі і амэрыканцамі. Значная частка зь іх — прасавецкага й камуністычнага настаўленьня. (…) Аргентына. Сярод старое беларускае эміграцыі ёсьць немалы % нацыянальна сьведамых беларусаў, але пад уплывам расейскае камуністычнае прапаганды яны палітычна здэзарыентаваныя й таму ў сваёй пераважнай большасьці русафільскага й камуністычнага настаўленьня, маюць савецкія пашпарты й мараць аб хутчэйшым павароце на «счастлівую Родіну». Новая эміграцыя — нацыянальна сьведамая, але малаактыўная, галоўна з прычыны недахопу нацыянальнае інтэлігенцыі й грамадзкіх працаўнікоў. (…) Нямеччына. Амаль уся эміграцыя з Другое Сусьветнае вайны. Напалову нацыянальна сьведамая, напалову зрусіфікаваная ці спаляніза ваная»37.
«Бацькаўшчына» здолела ня толькі дайсьці да чытача, але й аб'яднаць яго — пры ўсіх закалотах, падзелах, канфліктах; утварыць з масы ўцекачоў — з Усходняй і Заходняй Беларусі, Вільні й Польшчы — тое, з чаго паўстане беларускае замежжа. Лягеры ДП сталі базаю фармаваньня дзяржаўніцкай, нацыяналь най сьведамасьці для пераважнай бальшыні паваеннае хвалі эміграцыі, найперш для моладзі. Даступнасьць і даходлівасьць газэты выклікалі зваротную рэакцыю чытачоў. Яны пачалі дасылаць з самых розных асяродкаў брытанскай, нямецкай, францускай, амэрыканскай зонаў свае допісы. А гэта дае падставу назваць «Бацькаўшчыну» летапісам паўсядзённага жыцьця беларусаў ад самага пачатку эміграцыі.
Старонкі газэты захавалі дэталі падзеяў, сьледу якіх няма ні ў адным архіве, не захавалася ў памяці сучасьнікаў, больш нідзе не занатавана. Дасьледнік знойдзе тут жывую інфармацыю пра кожны лягер ДП, дзе атабарыліся беларусы: пра арганізацый ныя справы38 й пра зьнявагу беларусаў чыноўнікам IRO Ф. Янкоўскім у лягеры Альтэнштэт 39; пра тое, як амэрыканскія зьбіральнікі народных песьняў зрабілі фанаграмы беларускіх песьняў40 і пра выданьне ананімнай брашуры «Хто такія крывічы» 41 ў лягеры Бакнанг; пра заснаваньне нацыянальнага руху ў лягерах Бамбэрг42 і Бібэрах43 ; падрабязнасьці жыцьця ў Гановэры 44 і Заўльгаў 45. Толькі ў гэтым летапісе льга прачытаць запісы пераважна безыменных ці схаваных пад мянушкамі (да страху перад Саветамі, перад прымусовым вяртаньнем дадалася боязь суседзяў па лягеры) аўтараў пра сумесныя з украінцамі канцэрты ў Зэедорфе 46, пра бядотнае становішча жыхароў лягеру ў Інгальштаце 47, пра «беларусізацыю» лягеру ў Люізэтбэргу (Шлезьвіг-Гальштайн) 48, пра пабудову помніка ўдзельнікам Слуцкага Паўстаньня ў Альпах — у лягеры Лютэнзээ ля Мітэнвальду 49. Тут каштоўная інфармацыя да гісторыі скаўтынгу ў лягерах Майнлейс 50 і Маервік51 , школьніцтва ў Розэнгайме 52.
І гэта адно пра меншыя асяродкі. Куды больш інфармацыі пра такія важныя для беларусаў лягеры, як Ватэнштэт, Віндышбэргердорф, Міхэльсдорф, Остэргофэн, Рэгенсбург, Шлясгайм. Бібліяграфія з «Бацькаўшчыны», датычная іх, заняла б не адну бачыну.
Паступова газэта рабілася самым прафэсійным дарадцам пры пабудове новага жыцьця; яна паведамляла пра магчымасьці эміграцыі ў Аргентыну й што самотныя жанкі могуць ехаць у Аўстралію 53, папярэджвала аб новых савецкіх інструкцыях для ДП і дзейнасьць савецкай рэпатрыяцыйнай місіі54, абмяркоўва ла законапраект пра дапушчэньне 200 тысячаў ДП у ЗША55. Тут друк