Масей Сяднёў

І той дзень надыйшоў

Раман

ЧАСТКА ПЕРШАЯ

Мала карысьці ад слоў, веры каторым няма
Мікола Гусоўскі

Дзеля чаго яна назвала мяне Юзікам і пры якіх абставінах, я скажу пазьней, значна пазьней, калі яна ўжо будзе дарослай. Цяпер-жа яна яшчэ малая, ёй ня болей, як адзінаццаць год, і, думаю, што яна ня ведае яшчэ, як мяне завуць наогул. Дый у яе няма ніякай патрэбы ведаць, як мяне завуць. Зрэшты, яна са мной дасюль яшчэ ні разу й не гаварыла - сароміцца. Пры сустрэчы апушчае вочы долу - глядзіць толькі на мае жоўтыя гарадскія бацінкі, у якіх я ўсё яшчэ хаджу, ня ськідаю, хоць з Менску я прыехаў да сваіх бацькоў болей як тыдзень таму назад і мог-бы ўжо прывыкнуць зноў хадзіць босым, як і ўсе тут ходзяць. Яна таксама босая. Ёй, відаць, падабаецца, што я апрануты пагарадскому і, значыцца, не такі, як усе. Ёй таксама падабаецца, што я - студэнт, дадам - адзіны на ўсю вёску. Я ўжо на той ступені, што нават магу не хадзіць на працу ў калгас, не пеклавацца, як усе, магу хадзіць панічом, прастойваць нямаведама чаго цэлымі гадзінамі на нашым мосьце праз рэчку Сьвінку, што прабягае паміж ейнаю і маёю вёскамі, разьдзяляе іх. На гэтым мосьце, бывала, сыходзілася ў сьвяточныя дні моладзь з абедзьвюх вёсак - Мокрага Першага і Мокрага Другога. Цяпер, як настаў калгас, моладзь зьбіраецца тут рэдка - трэба і ў сьвяты працаваць.

Вось і сёньня я на мосьце толькі сам: рабочая-ж пара, пагодны дзень і ўсе - на полі. Гляджу, як унізе, перад самым мостам, там, дзе глыбей, боўтаецца дзятва - адна малеча. Дае нырца, выплывае наверх, пырскаецца і як у гэтых пырсках ламаецца на аськепкі сонца. Дарослыя-ж будуць купацца-мыцца ўвечары, калі сьцямнее і можна будзе лезьці ў ваду голым, бяз трусікаў - такіх рэчаў тут ні ў кога няма.

Яна таксама - бачу па ёй - хацела-б плёхацца разам з малымі, каб толькі ў тым купеле былі адны дзяўчынкі і ня было хлопчыкаў. Яна стаіць там, унізе на беразе, і прыглядаецца - дзіўна! - якраз да хлопчыкаў, асабліва, калі яны, голыя і загарэлыя, вылазяць на бераг. Час-ад-часу - я гэта бачу - яна кіне на мяне няўпрыкмяць свой сарамлівы погляд. Але я сябе ня выдаю, што прыкмячаю гэта. Яна там, унізе, на поплаве, не адна - з ёю гусі, цэлы статак. У руках трымае доўгую хварасьціну - кіруе ёю гусей. На галаве ў яе гарыць чырвоны банцік, коскі зьвісаюць да пояса. Зірк - як у Божай Мацеры: выразьліва ясны, кідкі і як-бы задуменна-засмучаны. Гэта калі яна глядзіць прама на цябе. Зіркне-ж збочліва - як апаліць. Яна ўся пайшла ў матку - у маткі-ж таксама лахматыя, з роськідам, бровы, чорныя, як воранава крыло. З-пад іх зораць на цябе прадонныя вочы, гульліва-мітусьлівыя. Завуць ейную маці Хімай. У Мокрым яна адна такая. Гавораць, што свой пачатак Хіма ўзяла ад маладога цыгана-ганчара, што езьдзіў па ваколічных вёсках з гаршкамі і, бывала, спыняўся нанач у ейных, Хіміных, бацькоў. Дачцы-ж, хоць яна й пайшла ў матку, дадаліся яшчэ й бацькавы рысы - выйшла прывабная харашуня, што й стаіць вось цяпер перада мною ўнізе з статкам гусей і хварасьцінай у руках.

Мой знаёмы, настаўнік Вяркееў, з якім я сябрую, неяк сказаў мне, што ў ягоным трэйцім класе сярод дзяўчынак - яна самая прыгожая, хоць і не самая пасьпяховая і што з ёю трэба займацца дадаткова. (Бацькі вучняў казалі мне, што Вяркееў спаміж настаўнікаў найбольш адукаваны чалавек, хоць дасюль у гэтым я ня мог пераканацца.)

Вяркееў угледзеў мяне на мосьце. (Ён чакаў майго прыезду, пытаўся ў бацькі, калі я буду.) Імчыць з горкі ад школы. Вітаецца:

- Што й ты пасьвіш гусі з маёй Дусяй?

Гэта мяне абыйшло - якая яна яго? Што толькі вучыцца ў яго? А, зрэшты, якая яна мая? Таксама-ж не мая. Але ўсё-ткі я ня ўзьлюбіў. што Вяркееў - мот - назваў яе сваёй, ды яшчэ наўзьверх Дусяй. Дасюль яна была для мяне толькі «яна», без якога колечы імя, як сымбаль, а цяпер яна была названая Дусяй, і гэтая канкрэтнасьць як-бы разьвянчала яе. Але гэта глупства. Вунь яна ўзьняла хварасьціну - пагнала далей паўз рэчку сваю гаману і штосьці засьпявала, мне падумалася - на разьвітаньне са мною. Як-бы там ні было, я ўпэўнены, што яна сьпявае не для сябе, а для некага, і той «нехта» - цешу я сябе - гэта я, хоць і лаўлю сябе на тым, што ўсё гэта - хімэра, хачу верыць, што я ўсё-ткі здольны ацэньваць рэчы рэальна, бачыць іх у сапраўдным сьвятле. Ды зноў-жа, я хачу, каб рэчы выглядалі прыгажэй, як яны ёсць на самай справе. Мне падабаецца падманьваць сябе.

Гусі ня надта слухаюцца яе - хутка, як качкі, уцякаюць у рэчку, гагочуць, як ашалелыя, б'юць паветра крыльлем. Яна канчае сьпяваць, пачынае - гэта відаць па ейнай паставе - гаманіць з імі. Наіўная, угаварвае іх, непаслухмяных.

Гэта ўжо каторы дзень, як я прыкіпеў да гэтага моста - падоўгу стаю на ім, быццам любуюся хараством вясковага навакольля: жытам, што тут-жа, побач, направа ад нашай школы; нашаю рэчкаю; ветраком (налева ад мяне), што апусьціў крыльле, задумны ў сваёй нярухомасьці; а яшчэ далей - трымя стройнымі вязамі на даляглядзе. (Усё роўна, як я не маскуюся, можна заўважыць, што я стаю тут ня так сабе. Але няўжо можа нехта падумаць, што я любуюся ёю? Баюся, што магу праслыць дзіваком.)

Вяркееў мне перашкаджае - усё не адыходзіцца. Балбоча і балбоча. Яму, кажа, некуды дзецца - заняткаў у школе ўжо няма, на лета нікуды не паехаў, прападае ў Мокрым. Асабліва не па сабе яму ўвечары. Да дзяўчат пад хату дзеда Мельніка, куды яны зьбіраюцца пасьля працы і да пазна валтузяцца з хлопцамі, Вяркееў ня ходзіць - кажа, «грубая матэрыя», хоць, як я пазьней пераканаўся, ліпне да гэтай «грубай матэрыі». Ён, кажа, любіць толькі дзявочыя галасы. Любіць, як яны сьпяваюць, як іхныя песьні ў вечаровай ядранасьці пакрываюць прастору на некалькі кілямэтраў наўкруг, як, пачуўшы іх, у якой-небудзь суседняй вёсцы адгукаюцца ім сваёю песьняй. Дрэнна толькі, кажа, што перашкаджаюць дзяўчатам хлопцы - шчыплюць іх, і тыя тады верашчаць да зьнямогі. Але іх, дурніцаў, сьцішаюць хлопцы, каб яны не перашкаджалі спаць дзеду Мельніку.

Далёка сваіх гусей яна не пагнала - вяртаецца ўжо назад да мосту. Яна тут круціць іх цэлы дзень. Пабачаўшы, што я стаю тут не адзін, а з Вяркеевым, ейным настаўнікам, закрычэла на гусей. «Чаму ўсё-ткі ён назваў яе «сваёю Дусяй»? Я хацеў ужо загаварыць з ёю, але вось прыбег ён».

- Загляньма ў сельсавет, зачараваны! - і бадай не пацёг мяне, узяўшы пад руку.

Да сельсавету ад моста ня болей як трыста-чатырыста мэтраў. Побач сельсавету - Сельпо. У будынку сельсавету месьціцца і нашая пошта. Там-жа сядзіць і фінагент, мой далёкі сваяк. Сельсавет і Сельпо, з невялікай паміж імі добра падмеценай пляцоўкай, і становяць наш «Цэнтр». Побач гэтага «Цэнтру» стаіць і ейная хата. Гэтаю хатай і канчаецца вясковая вуліца. Сюды, у «Цэнтр», прыходзяць сяляне з ваколічных вёсак - пачуць новасьцяў, купіць што-небудзь, або й проста «на людзей паглядзець і сябе паказаць».

Насустрач - бачу - ідзе ейная маці. Можна сказаць - бяжыць. Босая. Рыхтык цыганка. Або не - грачанка. Я вызваляюся з-пад апекі Вяркеева і гатовы ўжо быў прывітацца з ёю, Дусінай маці, як яна апярэдзіла мой намер і сама - яшчэ здалёк - прывіталася першай, выразна ськіроўваючы сваё вітаньне да мяне. Вяркеева яна як-бы й не прыкмячае.

- Чула, што прыехаў, а ня бачылася яшчэ, - і падае мне руку. - Заўсёды-ж, як прыедзеш, бяжыш, коцісься з горкі сюды. Ці нешта ўжо забыўся на нас?

«Бяжыш, коцісься з горкі» гэта ў яе азначае месца, дзе стаіць нашая хата і адкуль я «бягу, качуся». На правым, вышэйшым беразе рэчкі, нашая хата й сапраўды выглядае як на горцы - узьнятай, паднесенай, асабліва калі глядзець на яе зьнізу, з моста. Я, калі трэба было ў Сельпо, у сельсавет, або яшчэ куды, сапраўды ня йшоў, а бег праз мост - якога ня мінеш - і Хіма, маці Дусі, магла бачыць мяне, бягучага, у вакно з свае хаты.

- Я-ж усім і кажу, - недарэчы гаворыць яна, - што гэта за Масееў сын - ня ходзіць, а бяжыць і пры сустрэчы, ласкавы, кожнаму скажа «Добры дзень!» - і старому і малому.

Гэта яна ўжо гаворыць як-бы Вяркееву, а мне чамусьці сорамна, што яна гаворыць гэта, пагатоў пры Вяркееве.

- Ня бачыў мае Дусі? - зноў зьвяртаецца да мяне. (Напэўна, назірала, глядзела з вакна свае хаты, як я тырчэў на мосьце і думае, мусіць-жа бачыў ейную - хацеў падумаць маю - Дусю.) - Ды ня йдзе дзенецца - знайду. Накарміць-жа трэба. Худзенькая яна ў мяне. Бялюткая, дармо, што чарнушка - на адным малацэ жывець.

Разьвітаўшыся, яна паймчалася шукаць Дусю, а мы пасьпяшаліся ў сельсавет: Вяркееў кажа - прыехаў з раёну нейкі ўпаўнаважаны.

Вяркееў адчапіўся ад мяне: нырнуў ў Сельпо, там - я ўпэўнены - ён раздушыць разам з капэратарам паўлітэрка, балазе цяпер у крамцы ні душы, значыць цэлая раскоша для п'янчужак і іншых прыхлябацеляў, уключна з самім старшынём сельсавету. Бывае нават, што яны зачыняюцца, каб ніхто не перашкаджаў ім «разгавецца», як яны ахрысьцілі выпіўку нахаду.

Я застаўся адзін пасярод вуліцы, ня ведаючы, куды мне пайсьці. Сельсавет і розныя ўпаўнаважаныя мяне ня надта цікавяць. Я аглядаюся назад, ці ня гоніць дахаты гусей Дуся. Яна ня мінула-б гэтай дарогі, дзе я стаю цяпер - гэта якраз дарога да яе хаты. Да Вяркеева - ня ведаю, чаму - у мяне варухнулася няпрыязьнь, а то й варожасьць, і мне трэба было неяк збавіцца ад такога пачуцьця. Я хацеў заглушыць гэтае пачуцьцё стрэчаю з ёю. Я-ж і стаяў на мосьце, узвышаў сябе ёю, каб утаймаваць у сваёй душы разлад, які я адчуў, прыехаўшы з Менску, разлад, што паўстаў у мяне ці то ад чытаньня розных - у тым ліку забароненых - кніг, ці таму, што мне ў вёсцы няма чаго рабіць. Я ўжо адарваўся ад яе. Я не гарадскі і не вясковы. Я не магу глядзець на сваіх бацькоў і на сястру, як яны ўбіваюцца ў калгасе на агульных работах. Праўда, як я прыехаў з вучобы дахаты, бацьку ўжо не пасылаюць кожны дзень з касою, даюць лягчэйшую працу - відаць, лічацца са мною.

Бацька з маці ўвечары валочаць на сабе барану, абрабляюць за хатаю свае соткі. Мяне не чапаюць. Я магу не рабіць, я ўжо госьць, я нібы ўжо чужы, і мне ад такога адчуваньня не па сабе. Мяне шкадуюць, але вонкава гэтага не выяўляюць.

Чытаньне - я й на канікулах заўсёды чытаю - чытаньне перарабіла мяне, наставіла на нейкі іншы, больш ідэальны сьвет, на больш прыгожае ў сьвеце і я знаходжуся ў пошуках гэтага лятуценнага сьвету. Адсюль зьявілася патрэба ў ёй.

Вось і яна сама - мусіць, маці паклікала яе на абед, і яна гоніць гусей дахады. Яны, паслухмяныя цяпер, ідуць стройнаю чародкаю самі - іх ня трэба падганяць. Яна йдзе за імі ўсьлед. На адлегласьці бачу яе - засяроджаную, спакойную, стройную, з коскамі і банцікам, у лёгкай сукенцы. Бачу яе, невясковую, нібы закінутую сюды аднекуль з больш прывабнага сьвету.

Яна заўважыла, што я стаю на ейнай дарозе. Узрушанасьці не паказвае - ідзе лёгкай, роўнай паходкай. Гусі, дайшоўшы да мяне, загагаталі, абмінулі, нібы якую перашкоду, што трапілася на іхнай дарозе. А яна сама прост ідзе на мяне - збочыць ня можа. Дайшла. Ужо ля мяне. Побач. Думаў затрымаецца, нешта скажа. Не. Лёгка ўсьміхнуўшыся, пайшла. Я гукнуў яе, і яна, ужо з воддалі, памахала мне рукой.

Невядома адкуль, узьнікла на дарозе і ейная маці, з травою ў фартуху - наскубла дзесьці, мусіць, для свае каровы.

- Нясу во сваёй Красульцы. З поля прыходзіць галодная. Рыкае. Глядзіць мне ў вочы, ці ня дам чаго. Сваёй Дусьцы б'ю масельца, каб расла здаровенькая і прыгожанькая. Можа калі табе нявеста будзе. (Засьмяялася.) - Ці ў цябе мо гарадская завялася? Пайду. І стары-ж мой жджэ мяне там. Ага, наш Ягорка прыяжджае. Табе таварыш будзе - вучыліся-ж у школе разам. Заходзь да нас.

З канцылярыі сельсавету выйшаў фінагент Даўгаль. Каб маці не сказала, я ня ведаў-бы, што ў нас ёсць такая радня. Здароўкаецца.

- Ведаеш, я коратка. На хаду. Табой цікавіцца ўпаўнаважаны. Цябе пакліча старшыня ў канцылярыю - будзь асьцярожны.

І схаваўся за дзьвярыма Сельпо - мусіць пайшоў «разгаўляцца». Іх, сяброў па выпіўцы, цэлая шайка - старшыня, сакратар сельсавету, фінагент, Вяркееў і сам капэратар. Капэратара, кажуць, будуць судзіць за растрату.

Папярэджаньне фінагента як-бы й ня тычылася мяне. Праўда я ўдаваў, што гэта мяне ня тычылася. На самай справе, паведамленьне агента апякло маё нутро, выклікала трывогу. Толькі ўсё гэта я адганяў ад сябе. Я хацеў жыць бесклапотна. Хацеў жыць тым узвышаным пачуцьцём, што акрыляла мяне, той радасьцяй быцьця, што штурхала мяне на нейкі ўчынак, але, не знайшоўшы выхаду, згарала ва мне самім, пакідаючы ў душы салодкі смутак лёгкага рашчараваньня.

Я позна пачаў складвацца, як асоба. Маленства без якіх-небудзь асаблівых выгодаў, праца з самых раньніх год, адсутнасьць належнага школьнага выхаваньня ня вельмі спрыялі майму разьвіцьцю ў пачатную пару. Але ў нашай сям'і ўсё прадвызначаў лёс - ён кіраваў нас і мы сьлепа падпарадкоўваліся яму. Падсьведамае вычуцьцё наканаванасьці лёсу спарадзіла ў нас скрайнюю чульлівасьць.

Лёс прадвызначыў і маю дарогу: хоць і спозьнена, я ўсё-ткі адарваўся ад сахі і пайшоў, скажам так - у навуку.

Але я быў народжаны не для навукі, як нечага рацыянальнага - нада мною запанаваў эмацыянальны пачатак, чульлівы пачатак. З яго і пачалося афармленьне, складваньне мае душы, ейны рост. Якраз цяпер я і знаходжуся ў працэсе станаўленьня свае асобы, перадусім ейнага эстэтычнага пачатку. Для яго, гэтага эстэтычнага пачатку, я й шукаю «яе». «Яна» можа быць кім хочаце. Ну хоць-бы і Дусяй.

Выйшаў на ганак старшыня сельсавету і кіўком галавы паклікаў да сябе. Калі я ўвайшоў у ягоны пакой, старшыня, ніправошта ў мяне не запытаўшыся, здаў мяне адразу ўпаўнаважанаму з раёна. Той папрасіў мяне прайсьціся з ім, паказаць яму канцылярыю нашага калгасу - ён хацеў-бы бачыць там старшыню. - Гэта-ж, здаецца, і вам па дарозе. «Па дарозе» ці не па дарозе, а я змушаны быў ісьці з ім назад праз мост, на другі бок рэчкі. Канцылярыя нашага калгасу знаходзілася на самым процілежным канцы вёскі і мне давялося прайсьці з упаўнаважаным усю яе - з канца ў канец.

Ён не сказаў мне, хто ён такі, а я ня пытаўся - гэта ўсё для мяне было няважна. Мінулі мост. Паказалася на ўзгорку нашая хата, і калі мы дайшлі да яе, ён запытаўся, дзе я жыву, у якой хаце. Я паказаў яму.

- Чуў, вы - на апошнім курсе ўнівэрсытэту. Канчаеце, значыцца. Вельмі добра. Будзеце выкладаць? Расейскую ці беларускую літаратуру? Я дазнаўся (ён усьміхнуўся), што вы на літфаку і, пэўна-ж, будзеце выкладаць літаратуру - тую ці тую.

І бяз ніякай паўзы, без перадышкі, запытаўся, каго я найбольш люблю з беларускіх паэтаў і пісьменьнікаў - Пушчу, Гаруна, Дубоўку, Чорнага, Кляшторнага?

Я быў вельмі зьдзіўлены, што ўпаўнаважанаму вядомыя гэтыя прозьвішчы. Гэта мяне насьцярожыла. Я вычуў, што ўпаўнаважаны пытаецца пра гэтых людзей ня так сабе - хоча праверыць маю ідэялёгію. І я пачаў ганіць і Пушчу, і Гаруна, і Дубоўку, і Чорнага і ўсіх чыста, пра каго ўпаўнаважаны пытаўся, а хваліць Андрэя Александровіча, пралетарскага паэта-камуніста. Упаўнаважаны прыкмеціў - гэта было ня цяжка - што я самастрахуюся.

- Добра. Добра. Вельмі добра. І мы ня будзем пра гэта. Ясна ўсё.

І перайшоўшы на другое, спытаўся:

- У якіх вы дачыненьнях з Вяркеевым?

Я адказаў - у самых найлепшых.

- Ну і правільна. З ім можна дружыць. Бо з кім болей вы можаце тут дружыць?

Дайшлі да канцылярыі калгасу, і ўпаўнаважаны разьвітаўся са мною, жадаючы мне посьпехаў, а я падумаў - гэта-ж ён зьбірае дадзеныя пра мяне - навошта-ж бы спатрэбіўся яму наш старшыня калгасу.

Ідучы назад, я мінуў сваю хату, пайшоў на мост і, перайшоўшы яго, зноў апынуўся ў «Цэнтры», г.зн. ля Сельпо і сельсавету.

З Сельпо якраз выходзіў фінагент, па ўсім відаць, добра «разгавеўшыся».

- Я з табою не гавару. Я іду толькі паўз цябе - ты стаіш на дарозе - і не размаўляю з табою: старшыня вунь глядзіць у вакно. Скажу толькі - уцякай! Зьедзь адсюль! Ніхто цябе ня будзе шукаць. Я з табою не гаварыў.

Як ішоў, гэтак і пайшоў, не затрымліваючыся. Зачыніў за сабою дзьверы ў канцылярыю сельсавета.

Неспакойны, я ня ведаю, куды мне пайсьці. У душы - несамавіта: эстэтыка мая церпіць крах. Сутыкнулася з рэальнасьцяй. «Яна» з гусямі і банцікам-аганьком затушавалася наплывам іншага пачуцьця.

У дадатак дадзяе самотнасьць, сонная пустэча вуліцы: на ёй каб хто матнуўся - мёртва. Зірнеш - толькі дзе-небудзь, седзячы пасярод вуліцы, якое малое сыпліць у сваёй несьвядомасьці сабе пясок на галаву. Аж жудка.

Пайду да свайго колішняга таварыша па школе, да Вусьціна. Яго калоціць, не адпушчае, цяцюха, і ён, напэўна, будзе ў хаце. Так і ёсьць - ня толькі ён, але й ягоная маці і сястра-падлетак, што як толькі ўвайшоў я, схавалася за шырмай. Вусьцінава маці кінулася прыбіраць на стале, запрашаючы мяне садзіцца, радая майму прыходу. Яна толькі што прыйшла з поля падаіць карову - дачка яшчэ ня ўмее. Пастух прыганяе кароў на цэлае абедзьдзе - сьпека. І выганяе толькі калі сьпека спадае.

Вусьцін зайздросьціць мне, што я вучуся, шкадуе, што пасьля чатырох класаў не пайшоў далей у навуку. У калгасе працаваць ня любіць, лаецца з брыгадзірам, сваім таварышам. Ягоная маці прыслухоўваецца да нашай гутаркі і, незадаволеная сынам, не магла ўстрымацца, каб ня выказаць мне гэтага свайго незадавалення.

- Ляжыць во дзень-у-дзень, а прыйдзе вечар - бяжыць да сучкі. Прыходзіць дахаты, калі добрыя людзі ідуць на працу. Можа-б ты, Масеевіч, ушчуў яго як?

Вусьцін не злаваўся на маці, усьмешліва пазіраў на мяне. Тое, што гаварыла яму маці, успрыймаў як належнае і, відавочна, думаў, што ў маіх вачох ён не прайграе, а наадварот - выйграе.

Па сваім прыезьдзе, у гутарках з вясковымі хлопцамі - маімі аднагодкамі, я заўважыў, што амаль усе яны хваляцца сваімі перамогамі на жаночым фронце. Я ніяк не камэнтаваў іхных дасягненьняў, хоць і слухаў іх уважліва. Ад іх веяла на мяне нечым нячыстым, брыдкім і няпрыемным, такое іхнае адкрытае прызнаньне выклікала ў мяне нясмак, асабліва калі яны падлічалі на пальцах, колькі дзевак яны пазбавілі цнатлівасьці. Я ім ня верыў, ведаў, што яны хваляцца, але разам з тым, недзе ў самым цёмным закутку душы, зайздросьціў ім. Яны лічылі мяне не дастаткова адважным, баязьлівым, далікатным, інтэлігентам, які не апанаваў мэтадам, што вядзе да авалоданьня і - дзіўная рэч - прапаноўвалі мне свае паслугі ў гэтым, на іх думку, зусім лёгкім мастацтве.

- Калі хочаш, я завяду цябе сёньня ўвечары да аднэй - ламацца доўга ня будзе, - ціха, каб ня чула маці, угаварваў мяне Вусьцін.

У маім Мокрым - дый ня толькі ў Мокрым - трываў яшчэ стары звычай «хадзіць да дзевак спаць». На цэлае лета - душна-ж, дый бацькі на перашкодзе - дзеўка выходзіць спаць на двор: у клець, пад павець, або й проста на калёсы, калі яны пад страхою. Застаюцца спаць у хаце толькі тыя, хто не спадзяецца на посьпех: надта няпрыгожыя і няўдалыя.

Гэты выхад з хаты разьлічаны на тое, каб прынадзіць пажаданага хлапца і, калі ўсё пойдзе на лад - выйсьці за яго замуж. Дзеўка ня пусьціць да сябе нанач нікога, хто ёй не падабаецца, колькі-б ён ні прасіўся, і не паддасца хлопцу - зялезны закон - калі вычуе, што з ім ня будзе будучыні. Канешне, бывае калі дзеўка памыляецца - аддасца хлопцу, а замуж той не бярэ, і тады рэпутацыю чэснай дзеўкі яна траціць назаўсёды.

Мяне, як свайго, ды яшчэ студэнта, думаецца, пусьціла-б да сябе любая з нашых дзевак, але я баюся іх: адпусьціцца каторая, каб забрытаць цябе і тады канец усім тваім плянам, у тым ліку і вучобе, будзеш працаваць, каб магчы выплачваць алімэнты. Але маглі цябе, такога свайго, і ня прыняць, ня пусьціць у клець: я ім ня пара, а нашы дзеўкі - народ цьвярозы, яны шукаюць роўных сабе, і магло стацца, што, стоячы пад дзьвярыма, ты доўга прасіўся-б, каб табе адчынілі. Ды, зрэшты, што я гавару - я такі-ж самы, як і яны: просты, адкрыты, дурны, такі-ж самы працаўнік - на полі, на лузе, на таку, на гумне, у хаце - усюды, дзе спатрэбіцца мазолістая рука. Я толькі адарваўся ад іх і, адарваны, нажаль, станаўлюся чужым для іх.

У кожным разе, я падзякваў Вусьціну за ягоную гатовасьць дапамагчы мне і зьбіраўся ўжо выйсьці, як ягоная сястрычка - такога прыблізна ўзросту, як Дуся - паказалася з-за шырмы і, танцуючы, выпаліла:

- А я чула, што вы гаварылі.

І пабегла зноў за шырму.

Вусьціна гэта німала ня зьдзівіла, і калі я ўжо ўзяўся за клямку, каб выйсьці, ён нагадаў мне пра сваю гатовасьць прыслужыцца мне. Няпрыемна ўсім гэтым уражаны, я рады быў апынуцца на свабодзе, у раздольлі ўсё яшчэ нязгаслага дня. Я не пайшоў дахаты, назад на мост, а павярнуў да добра знаёмага мне закутку-астраўка, што некалі ўтварыла нашая Сьвінка, абмінуўшы яго з абодвух бакоў, быццам пакідаючы нам гэты астравок для схованак ці для адзінотнага роздуму і адпачынку. На гэтым астраўку, акружаным вербалозам, густа расьлі краскі, гулі над імі пчолы. Іхны гуд не парушаў той цішыні, якая панавала тут, наадварот як-бы штосьці дадаваў да яе, ствараў радасна-патаемную музыку існаваньня. Тут адчувалася прысутнасьць духу, што няпрыкметна творыць усё. Каб трапіць на гэты астравок, трэба было перайсьці невялікі, але досыць хуткі струмень, і мне спатрэбілася ськінуць свае бацінкі. Узяўшы іх у рукі, я пераскочыў струменьчык і бачу - ейныя гусі тут, шчыплюць траву. А дзе-ж яна сама? Аж бачу - сядзіць на палянцы, сярод красак, ўе вяночак, прымервае сабе на галаве. Мяне яшчэ ня бачыць. Такое ўражаньне, быццам, засяроджаная, яна ня ведае, дзе яна. Яна толькі сама з сабой, у нейкім сваім асобным сьвеце, і ці варта перапыняць яе ў гэтым ейным існаваньні. Цікава, што яна думае? Нешта-ж яна думае. Як вяночак з красак, снуецца-ж, адначасна і вяночак ейных мар, толькі ёй адной вядомых. Гусі для яе не існуюць. Яна, мусіць, забыла пра іх. Але яны ведаюць сваю пастушку - даюць ёй магчымасьць пабыць з сабой, у шкоду ня йдуць. Вяночак гатовы. Устаючы, надзела яго на галаву. Папраўляе. Забрала адзаду свае коскі і пералажыла іх на грудзі. Гэта надало ёй выгляд больш дарослай. Яна, канешне, ня раз наглядала, як дарослыя дзяўчаты, стоячы перад люстэркам, запляталі свае косы, перакінуўшы іх наперад. Кароценькая, як сетачка, ейная сукенка, што не даходзіла ёй да каленяў, усё-ж сьведчыла пра ейную дзіцячую бясклопатнасьць і неспакушанасьць. А вось яна пабачыла мяне і дзіўна - ніколькі не зьбянтэжылася. У нейкі няўлоўны момант твар яе засьвяціўся радаснай усьмешкай. Гледзячы на мяне, яна заставалася стаяць. Я падыйшоў да яе. Яна хутка зьняла з галавы вяночак. Вачэй не засланяла рукою, як гэта яна рабіла раней пры сустрэчы са мной.

- Навошта ты зьняла вяночак з галавы? Ты такая прыгожая ў ім.

- А без вяночка я няпрыгожая? - спыталася.

- Канешне, ты прыгожая і без вяночка.

- Дык я ня буду й надзяваць яго. Я зьвіла яго для цябе. Я ведала, што ты прыйдзеш сюды.

- Як ты магла ведаць пра гэта?

- Ты-ж ходзіш сюды чытаць. Ляжыш у траве. Я заўсёды бачу цябе тут. І я думала, што ты й сёньня будзеш тут.

- А я цябе ніколі ня бачыў тут.

- Бо я схаваўшыся глядзела на цябе. Таму ты й ня бачыў мяне. Я ведаю, чаму ты й на мосьце стаіш.

- Ну скажы - чаму?

- Каб глядзець на мяне.

- Чаму ты думаеш, што я гляджу на цябе?

- Бо ты кажаш, што я прыгожая.

Я быў зьдзіўлены ейнай сьмеласьцяй, а яшчэ больш - ейнай кемлівасьцяй. Яна глядзела на мяне ня збочліва, адкрыта, у ейных вачох гулялі здрадліва-звабныя іскрынкі малой шэльмы. Мяне ўражала няпрыхаванае імкненьне паказацца дарослай. У ёй прачыналася смутнае ўяўленьне нечага нязьведанага.

Я стаяў з вяночкам у руках, ня ведаючы, што з ім рабіць. Яна заўважыла маю нерашучасьць, у момант замкнулася, як-бы спалохаўшыся сябе самой. Падняла з долу хварасьціну, сказала:

- Гусі разыйшліся. Пайду шукаць і паганю двору.

- А вяночак?

- Калі ня хочаш узяць з сабой, пусьці на ваду - няхай плывець. Я пушчаю вяночкі часта. Гляджу, дзе яны прыпыняцца.

Адыйшоўшыся, азірнулася. Памахала мне рукой.

...Чапляюся-чапляюся, і ні за вошта не магу зачапіцца. Ні ў горадзе, ні тут. І там нядобра, і тут нядобра. Новасьпечаны інтэлігент! Рамантык! Якому трэба «яна»! Рашчараваны Вэртар! Сумуе ў глушы вясковай! Шукае прыгодаў! Нейкіх нязвычайных сустрэчаў! Эстэт! Паглядзець збоку - адно сьмяхоцьце! І канешне-ж сьмяюцца - Масееў сын запанеў ці з глузду з'ехаў - з дзецьмі забаўляецца.

Я баюся гэтага прысуду. Плюну на сваю рамантыку! Пайду разам з усімі касіць! Пайду ў гурт! У калгас! Я пакажу сябе ранейшага - селяніна, які ўмее ўсё: і касіць, і малаціць, і сеяць, і веяць. Ды што там - «пакажу»? Бацька вон як пяклуецца, дык стань побач і «пакажы»! Зарабі працадзень які - з яго-ж жывуць цяпер усе! Пабыў гасьцём і досыць!

У хаце я не застаў нікога. Маці прыходзіла з працы і пайшла зноў. Справілася з усім: падаіла карову і справадзіла яе пастуху, згатавала нешта сабе, зьела, панесла абед бацьку і сястры на поле. Яны з нецярпеньнем чакаюць матчынага прыходу з абедам - з гаршчэчкамі ў махрачы. У гаршчэчках на першае - суп, на другое - грэцкая каша. У маці зьвісае торба, цісьне плячо. У торбе - лыжкі, акрайчык хлеба, сьвежыя агуркі з свайго агароду. Поле тое за тры вярсты, і каб не пазьніцца, маці сьпяшаецца, абліваецца потам. Бацьку-ж ня церпіцца, ён выглядае яе на дарозе, чакае, калі яна пакажацца, злуецца, калі яе ўсё ня відаць.

Для мяне-ж маці пакінула на стале смачнейшае - яешню і бульбяныя аладкі - дранікі, якія, яна ведае, я люблю асабліва. Мяне ўбівае матчына дабрыня. Чым я заслужыў такое?

У хаце нязвычайна ціха ад таго, што ў ёй усё прыбрана і нікога няма. Толькі звоняць у шыбы мухі, б'юцца ў шкло. Ад таго, што ў хаце нікога няма і цішыня, я лепш усьведамляю сябе, бачу сябе. Хачу нешта зрабіць для маці, каб ёй, калі яна прыйдзе ўвечары з працы, лягчэй было ходацца па гаспадарцы. Але нічога не магу прыдумаць. Узяўся за кніжку. Але й кніжку адкінуў. Пацягнула да сшытку, куды я часам запісваю, што мне набяжыць. Вось і набегла:

Ціхі захад у лагчынах
сонца тушыць.
Гоніць статак на спачынак
свой пастушка.

Жыта коласам багатым
дасьпявае.
Падганяе яна статак
і сьпявае.

Сьпеў ліецца і па полю
і па рэчцы.
Кіне яна быстры погляд,
усьміхнецца.

Асядае пыл на плечы
і на косы.
У траву халодны вечар
роніць росы.

Яркнуць радасьцяй нязнанай
яе вочы.
- Сенажаці, лес, паляны,
Добрай ночы!

Няўжо гэта пра яе? Дзіўна!

Сонца ўжо - бачу ў вакно - барабаніць залацістым дажджом у дах школы, заліло сваім бляскам усю сьцяну, промнямі, быццам якім вастрыём, праколвае сасновы бор, заходзіць - хутка вечар. Пайду ў агарод, нарэжу бацьвіньня парсюку, пасяку, будзе чым карміць, як прыбяжыць з поля. Накалю дроў, знайду смалякоў - маці лягчэй будзе распаліць у печы сырыя дровы. Трэба-ж будзе нешта гатаваць на вячэру.

Бацька ўвайшоў на двор з касою на плячы - брыгадзір усё-ткі і сёньня паслаў на касавіцу, ня даў, як абяцаў, лягчэйшай працы. Пагавару з ім зноў, а то й з самім старшынёй - бацька выбіўся з сілаў, ды й з страўнікам нешта ў яго не ў парадку.

Маці з сястрой жалі - прыйшлі з сярпамі. Бацька з двара ўвайшоў у хату, зірнуў на мяне, але нічога не сказаў, лёг адпачыць. Маці з сястрой узяліся за сваю жаночую працу. А мне - сорамна, ніякавата. Пайду заўтра на працу - касіць.

Маці высыпала на стол - зварылася ўжо - з чыгунка бульбу. Пасыпала ўкропам. Ядзім з кіслым малаком - смачна. Гэта і ўсё - нанач наядацца нельга.

Не пасьпелі вылезьці з-за стала, як прыбег Вяркееў - ведаю, будзе запрашаць мяне некуды пайсьці з ім на вечар.

- Лявонавіч (гэта ён да майго бацькі), намахаліся-ж за дзень касою, дык па аднэй не зашкодзіць, косьці памякчэюць, - і дастаў з кішэні паўлітра.

- Можа-б яно й не зашкодзіла, Сямёнавіч, ды нечым закусіць - цыбулька толькі.

Маці засаромілася: як бацька мог сказаць такое пры настаўніку?

- Ды можа-ж знойдзецца што й да цыбулькі, - сказала яна.

Пасьпешна пачала прыбіраць на стол, запрашаючы Вяркеева садзіцца. Маці ведала - бацька хоча выпіць. Гэта-ж рэдкі для яго дар. Калі такое зноў надарыцца? Купляць самому - купіла няма. Гарэлка стала дарагою ў капэраціве. Бацька па гарэлцы не сумаваў - ня піў. Толькі калі да якого сьвята гнаў яе, і ўжо тады, у кампаніі, любіў выпіць і засьпяваць якую-небудзь, абавязкова сумную песьню. Маўклівы, рабіўся гаваркім і вясёлым. З бяды, ня гледзячы на свой страўнік, бацька мог, што называецца, і запіць. Тады ён бунтаваўся, быў нязгодным, аж пакуль, ап'янелы, не расслабляўся сьлязьмі.

Вяркееў разьліў свой паўлітэрак на нас траіх (маці ніколі нават на губы ня брала гарэлкі). Выпілі. Я рады, што бацька загаманіў - мяне мучыла ягоная маўкліня. Але Вяркееў рваўся ўжо з хаты, увесь час сыгналізаваў мне сваімі вірлівымі вачыма.

- Ну, ваша дзела маладое. Ідзеце, гуляйце!

Невядома было, ці гэта тычылася толькі Вяркеева, ці й мяне. Мы выйшлі. Маці толькі й пасьпела сказаць:

- Надта-ж не пазьніся.

Пра сваю гутарку з упаўнаважаным я не сказаў Вяркееву, хоць, дапушчаю, ён ведае пра яе. Я нічога не гаварыў пра гэтую гутарку і ў хаце.

- Ну, куды сьвісьнем? - пытаецца ў мяне Вяркееў.

Я, канешне, і ня думаў заходзіць да Вусьціна, каб ён завёў мяне да той, што «доўга не ламаецца», і адказаў Вяркееву:

- Куды хочаш сьвішчы, я нікуды не пайду. Глядзі, якая прыгожая ноч! А месяц! Такога болей ніколі ня будзе! Пойдзем да ветрака, адтуль, з вышыні, ты пабачыш, якое прыгожае ў месячным сьвятле Макранскае навакольле! Ты жывеш тут ужо колькі гадоў, а тутэйшага хараства і не прыкмячаеш. Гэта-ж проста зачараваны край, а ты ня можаш спазнаць яго. Хочаш пакінуць гэты край.

Вяркееў, як-бы раззлаваўшыся:

- Табе ўсё высокая матэрыя, а мяне вабіць нізкая матэрыя. Пройдзем на вёску, я адскочу на хвілінку, а ты пачакаеш.

- Што такое ў цябе?

- Ведаеш, калі на тое ўжо пайшло - прызнаюся табе - бяда. Папаўся. Але можа як яшчэ й абыдзецца.

І Вяркееў расказаў мне пра сваю Акуліну, маладую і, як ён сказаў - «дзябёлую» дзеўку, прыбіральшчыцу ў школе. Напачатку Акуліна прыходзіла прыбіраць - мыць падлогу - разам з сваёю маці, потым пачала ўпраўляцца сама. Прыходзіла Акуліна мыць падлогу ў суботы, калі ня было заняткаў. Вяркееў ніколі не зьвяртаў на яе нейкай асаблівай увагі - няпрыгожая, «грубая матэрыя». Мые ну й мые - нехта-ж мусіць мыць. Ды аднойчы выйшаў Вяркееў з свае кватэры - невялікага пакойчыку - на карыдор. Зьдзівіўся: у ягоны клас адчыненыя дзьверы. Стаў у пройме адчыненых дзьвярэй і пабачыў... упяршыню пабачыў - Акуліна, нагнуўшыся, шаруе анучай падлогу. Павернутая да яго задам, шпарка ходзіць - туды і сюды. Кароткая сукенка на ёй, задраўшыся, лезе на сьпіну, агаляе ейныя пругкія ікры. Яна не прыкмячае настаўніка - робіць сваё, а ў Вяркеева памутнелі вочы - такой спакусы ён яшчэ ня бачыў. Заманіў Акуліну ў свой пакойчык і сталася тое, чаго не магло ня стацца.

Школа цяпер пустуе - лета, няма заняткаў, і Акуліне нязручна заходзіць у школу бяз дзела, а Вяркеева яна хоча мець. Выйшла з хаты спаць на двор, у імшанік, куды цяпер і хоча на хвілінку «адскочыць» Вяркееў. Ён хацеў-бы і збавіцца ад яе, але ня можа - цягне, ды й яна горнецца да яго ўсёй душой, жаркая, ліпкая. Пастанаўляе ня йсьці да яе, а наступіць вечар - ня можа ўстрымацца, бяжыць да яе. Пагатоў, што яна быццам ужо зацяжарыла, і яму ўжо не адчапіцца ад яе - ухлёпаўся. А мо яна толькі пужае яго? Можа яно як і пройдзе.

- Я хутка спраўлюся, - гаворыць Вяркееў.

А мне не па сабе: чаму я мушу яго чакаць, пакуль ён «справіцца»? Міжволі мяне ахоплівае ўяўленьне таго, што чакае Вяркеева ў Акуліны.

Мы ўжо на Акулініным панадворку. Месяц сьвеціць, як назнарок, зырка. Ніякага ценю - нас могуць пабачыць з вокнаў бацькі Акуліны. Як праз міннае поле, праскочылі панадворак. Апынуліся ў садзе. Вяркееў ціхенька стукае ў сьцяну, за якою сьпіць Акуліна. Чуткая, яна саскоквае (чуваць было) з свайго ложку - чакала, ня спала. Адсоўвае завал у дзьвярох, і Вяркееў нырае ў тыя дзьверы, як у якую яміну. Я толькі цяпер усьведаміў, у якіх дурнях я апынуўся. Хаваюся ў цень разложыстай грушы. Ды сад, увесь заліты месячным сьвятлом, - здрадлівы, выкрывае мяне. Мне трэба было пакінуць Вяркеева, не чакаць яго пакуль ён «скончыць». Але мне ўявілася ў гэты момант Акуліна - у кароткай ночнай сарочцы, і я стаю, ня йду, чакаю Вяркеева.

Вось Вяркееў ужо «справіўся», выходзіць ад Акуліны.

- Выбачай. Здаецца, я не забавіўся надта. Каб яна мяне хутчэй адпусьціла, я сказаў, што ты ждэш мяне.

Мяне, як апякло - нашто ён сказаў, што я тут. Асыстую, ці што?

Пачуліся дзявочыя галасы - зацягнулі песьню, такую сумную і павольную, што, здавалася, некага недзе хаваюць.

- Сядзяць яшчэ, дуры. Ня йдуць спаць, - азваўся Вяркееў. - Зайшоў-бы й ты да якой, а то глытаеш сьлінькі.

Мяне гэта раззлавала, але я змоўчыў. А чаму «раззлавала»? - запытацца-б. Сьлінькі я-ткі глытаю. У яго ўсё проста, а ў мяне - складана.

Падыйшлі да дзяўчат. Яны, як і заўсёды, на сваім мейсцы, пад хатаю дзеда Мельніка. Мельнік іх ня гоніць. З нашым прыходам дзяўчаты сьціхлі - сумеліся.

- Дзеўкі, во яшчэ два жаніхі прыйшлі. Не зявайце. Запрашайце ў клець. Добрыя хлопцы.

Гэта жартуе Вусьцін. Ён сядзіць паміж дзяўчат, шчыпліць іх, лезе з рукамі куды ня трэба. Абараняючыся, яны калоцяць яго кулакамі, невядома - напраўду, ці ўяўна.

- А можа яны ўжо былі ў клеці і другі раз можа не захочуць, - адказала Вусьціну нейкая, відаць, самая баявітая.

- Калі-б былі ў клеці, рана так-бы ня выйшлі.

- Зашмат ты ведаеш, мой ты Вусьцінчык, - кпіла з Вусьціна баявітая і абнімаючы яго, прыгаварвала:

- Дай я цябе, міленькі, пацалую.

- Вытры перш свае лыпы... тады, - падняўся Вусьцін і падыйшоў да мяне. Я насьцярожыўся - што ён скажа? Вусьцін узяў мяне за плячо, адвёў у бок і ціха, каб не пачулі, прамармытаў:

- Пойдзем. Завяду. Да Агапкі. Яна хоча цябе.

А потым:

- Чаму ты не зайшоў да мяне?

- Вусьцін, пакінь мяне, прашу, - адказаў я ў злосці і мяне пачулі дзяўчаты.

- Ня хоча! - як адсек Вусьцін.

Дзяўчаты выбухнулі сьмехам.

Абсьмяяныя, мы ня ведалі, як адыйсьціся ад іх. Ды гонар загаварыў у нас і мы пайшлі.

- Узыйдзем да ветрака? - запытаўся я.

- Не. Пайду спаць. Правядзі мяне да моста і я пайду. А ты йдзі да ветрака.

Я рады быў, што ён пайшоў. Але мне сумна аднаму. Мне не хапае некага. Некага, хто мог-бы быць разам са мною. Вяркееў ня быў са мною. Ён быў з сабою, далёкі мне. Я быў з ім, але мая душа адварочвалася ад яго, баранілася. Вяркееў кажа, што я нерэальны, а я ня люблю яго, рэальнага.

Вяркееў пайшоў, а я застаўся адзін на мосьце. Ад месячнага сьвятла мяне бароніць, хавае ў свой цень сьхіленая над мостам разлогая вярба. Месяц заліў, напоўніў сваім сьвятлом усю паднебную прастору. Куды ні зірнеш - усюды сьвятло. Я люблю такую ноч. Ад месячнага сьвятла вочы ня жмурацца, як ад сонца. Зрок вайстрэйшы, больш праніклівы. Месячнае сьвятло хмеліць, п'яніць, узьнімае сілу і табе хочацца загаварыць з цэлым сусьветам.

З моста я ўзьняўся на свой узгорысты, дзе школа, бераг. Адсюль, з узгорку, пабачыў агеньчык у ейным вакенцы. Гэтак позна? Агеньчык выдаўся мне гэткім цёплым, мяккім. І мне захацелася пайсьці на гэты агеньчык. Спусьціўся зноў на мост. Перайшоў яго. І я пад ейным вакном. Гляджу - сядзіць за сталом. Твар асьветлены лямпай. Засяроджаная. Вейкі апушчаныя - чытае. Вось яна прыўзьняла галаву - кідкі пагляд. На ёй - узорыстая ночная кашулька, адкрытая на грудзёх. Што яна чытае? Вось яна вылазіць з-за стала, звабная, стройная. Тушыць, дзьмухнуўшы ў пузырок, лямпу. І я больш ня бачу яе. Застаўся ў вачох толькі ейны вобраз.

Назаўтра, прачнуўшыся (гэта была нядзеля) даведаўся, што мае адбыцца нейкі важны сход калгасьнікаў і што дзеля гэтага перапыняюцца ў калгасе ўсе працы, нягледзячы на тое, што пагода стаіць добрая і можна было-б шмат чаго надрабіць у полі. Мая пастанова пайсьці сёньня касіць ня зьдзейсьніцца.

У хату ўваходзіць старшыня калгасу - чаго гэта ён? - ветліва вітаецца, загаварвае з бацькам.

- Я, Лявонавіч, гэта да сына твайго.

І ўжо да мяне:

- Масеевіч, сёньня ты нам патрэбен. Пушчаем на подпіс «Ліст беларускага народу таварышу Сталіну». Ліст напісалі беларускія паэты, дык каму яго чытаць і тлумачыць, як не табе. Ты-ж сам, можна сказаць, пісьменьнік і добра ведаеш іхныя рыфмы. Гэта табе будзе як грамадская нагрузка. А як-жа, ты-ж студэнт, дзяржава цябе вучыць, дык мусіш ёй адплачваць. Ня ўсё-ж табе лынды біць.

Старшыня ўручыў мне «Ліст», сказаў падрыхтавацца да выступленьня на дванаццатую гадзіну. Сход будзе на вуліцы, ля нашай-жа хаты. Вынясуць для прэзыдыюму стол, а людзі расьсядуцца дзе як хто, не вялікае панства.

«Ліст» я ўжо чытаў у пэрыядычным друку. Напісаны ён беларускімі паэтамі калектыўна, на чале з Янкам Купалам. Першымі напісалі вершаваны ліст Сталіну грузіны, і ад іх пачалі браць прыклад іншыя рэспублікі, адна перад адной навыперадкі, сьпяшаючыся засьведыць сваю адданасьць правадыру, усхваляючы яго на ўсе лады, выказваючы яму падзяку за ўсе дасягненьні, якіх ня было-б без яго. Усё забавязанае ягонаму генію. У «Лісьце» было намалёвана самае бязбеднае жыцьцё ў Беларусі. Асабістыя подпісы беларусаў павінны пацьвердзіць гэта.

І вось я за сталом у прэзыдыюме. Побач мяне старшыня, Вяркееў, брыгадзіры, рахункавод, кладаўшчык. Наўкола разьмясьціліся калгасьнікі - мужчыны і жанчыны, хто дзе: на прынесеных лаўках, услончыках, на жэрдзях пад плотам, а найбольш - на зямлі, падмеценай і цьвёрдай, як ток. Дзяўчаты купкамі стаялі наўзбоч. Перад сталом, унізе, паселі малыя.

Для слова адкрыць сход падняўся старшыня. Гоман прыціх: што ён скажа? Чаго гэта так сагналі ўсіх?

Старшыня - ён быў ужо выпіўшы - пачаў:

- Ну, чаго вы разьвесілі вушы? Манны ад мяне чакаеце, ці што? Бачу, сабраліся сюды дружна, ня так як на працу, вашу... Ну ды ладна. Наш паважаны студэнт, пісьменьнік, наша, можна сказаць, кроў, Мікола Масеевіч, прачытае вам зараз ліст нашаму дарагому Сталіну. Слухайце і ня сьмейцеся, такую вашу... Падпішаце ўсе, як адзін, гэты ліст - умее хто ці ня ўмее стаўляць каракулі. Круціць хвастамі, прашу, ня круціць. Вашы подпісы пойдуць у сельсавет, у раён, а там і далей, аж да саменькага Сталіна. Прашу, Масеевіч.

Я пачаў чытаць. Прызнаюся, што ня так, як трэба было-б. Я чытаў занадта хутка, гнаў - як-бы перада мною сядзелі самі паэты, якія яго напісалі. Чытаў з запалам, натхнёна, спадзяючыся, што такім спосабам я дасягну найбольшага эфэкту. Ды ня тут тое было. Напачатку, можа якую хвіліну-дзьве, мяне слухалі ўважліва, а потым, калі стаміліся ад майго малачэньня, перасталі слухаць, пачалі гаманіць, кідаць рэплікі, якіх я не разумеў, смяцца. Каб гэта быў нехта іншы, напрыклад прадстаўнік з раёну, ці хто з сельсавету, яны церпяліва слухалі-б, а я быў свой, мяне не баяліся, мяне можна й ня слухаць.

Старшыня, рашчырванелы, заклікаў да парадку, але гэта яму мала ўдавалася (ён таксама быў свой). Чытаньне маё перарывалася. Вяркееў падказваў мне, каб я чытаў павальней, не сьпяшаўся, больш тлумачыў. Ды ўжо сход выйшаў з-пад кантролю, і яго цяжка было наструніць. Дзяўчаты пырскалі ад сьмеху, нешта паказвалі мне на пальцах, а я яшчэ болей бянтэжыўся: я ўпяршыню выступаў на такім людным сходзе. Асабліва я быў зьбіты з тропу, калі дайшоў да таго месца ў «Лісьце», дзе апісвалася заможнае жыцьцё калгасьнікаў. Узьняўся яшчэ большы гоман, сьмех, пайшоў у ход досьціп, і я ня ведаў, як мне быць. Ды мае аднавяскоўцы, відаць, шкадуючы мяне, трохі ўгаманіліся, далі мне магчымасьць чытаць далей. Але зноў-жа не маглі стрымацца, калі я дайшоў да радка «і дзяўчаты ходзяць у шаўку». Выбухнуў сьмех. Дзяўчаты, што стаялі збоч, былі ня толькі не ў «шаўку», а босыя. «Глядзеце, як надзеў іх Сталін - прост вуліцу мятуць шоўкам». «Чытай, чытай, Масеевіч, далей - што там яшчэ?» Яны пачалі ўважліва слухаць мяне, але я, зьбянтэжаны, пачаў зьбівацца, чытаць нявыразна, рабіць памылкі быццам бачыў гэты тэкст упяршыню. Неяк дачытаў. Сеў, засаромлены. Вяркееў кінуўся ратаваць справу, зьвярнуўся да калгасьнікаў з словам пра значэньне «Ліста», сказаў, што кампанія па збору подпісаў праводзіцца па ўсёй Беларусі і што працоўныя рэспублікі з энтузыязмам ухваляюць «Ліст», кладуць свае подпісы пад ім. Гаварыў, што «Ліст таварышу Сталіну» натхняе працоўных на далейшыя зьдзяйсьненьні. Падпісацца ўсіх настойліва заклікаў і старшыня калгасу. Але шмат хто не хацеў падыходзіць да стала падпісвацца.

- Як нашы подпісы пойдуць у сельсавет, у раён і далей, дык я не падпішуся, хоць вы тут трэсьніце. Я ня ведаю, што там зробяць з маім подпісам. Як на яго паглядзяць.

Гэта сказала Хадоска, удава, што не прапусьціць ніводнага сходу і не пасароміцца сказаць, што ёй узбрыдзе на вум. Любіць «шарахнуць», як пра яе гавораць.

- Нічога з табой ня станецца, як падпішышся. Як не падпішышся, во тады... - даймаў яе старшыня.

Старшынёва папярэджаньне было ўспрынята сходам, як пагроза, і ўсе падпісаліся пад лістом Сталіну.

Я страшэнна быў незадаволены сабой. «Называецца, выступіў». Пайшоў у хату - маці гукала есьці.

Толькі селі за стол, як прыйшла Агапка, нашая вясковая дзяўчына. Яна скончыла сямігодку, і нібыта хоча параіцца са мною, куды ёй паступіць далей. Але ейны прыход быў успрыняты інакш - яе цікавіць не вучоба, а нешта іншае. Гэта ўжо ня першы раз, што яна прыходзіць да нас у хату, робіць мне нязручнасьць, запрашае мяне куды-небудзь пайсьці з ёю - то ў калгасную канцылярыю рабіць насьценную газету, то на танцы, то проста пагуляць, прайсьціся з ёю па вуліцы. Але я не магу прыняць ніводнай ейнай прапановы: не хачу з ёю зьвязвацца. Аднойчы было й пагадзіўся, выйшаў з ёю на вуліцу, дык яна адразу мяне пад руку, шчыльна туліцца, а мне ад сораму хоць праз зямлю праваліся - я ніколі ні з кім не хадзіў пад ручку, ды яшчэ па вуліцы, каб усе глядзелі на цябе. Гэта толькі яна можа вытрымаць, ня гнуцца пад позіркам усёй вуліцы. І я зарокся - нікуды не хадзіць з ёю. Але й не хацеў яе крыўдзіць. Я-ж студэнт і мушу абыходзіцца з ёю культурна, не паказваць сябе дзікуном. Яна бяз мала таксама студэнтка, калега мне. Пасвойму мне нават шкада яе. Вось і цяпер - сядзіць на лаўцы, спрабуе загаварыць, але ні бацька, ні маці, ні сястра ў гаворку з ёй ня ўступаюць. Маўчу і я. Ветлівасьць вымагала-б запрасіць яе за стол, але гэтая традыцыя была парушаная ў дачыненьні да яе: бацькі ня лічылі яе роўнай мне і паставіліся да яе досыць няпрыхільна. Ёй няёмка, яна ня ведае, як ёй быць, круціцца, ёрзае на лаўцы. Я сяджу, як на вуглёх, раблю перад бацькам выгляд, што ня цікаўлюся ёю. Мне здаецца, што маці добра ведае, чаго яна прыйшла, і гэта яшчэ больш бянтэжыць мяне. Мне сорамна, што дзяўчына сама завітала да мяне ў хату гэтак адкрыта. Трывае нязносная напружанасьць і маўчанка, толькі чуваць, як бацька сярдзіта сёрбае, паскорана сіляючы з міскі капусту. Нарэшце, мы скончылі есьці. Я вылажу з-за стала, яна злазіць з лаўкі, гэстамі і рухамі выводзіць мяне з хаты. За дзьвярыма ўлавіла маю руку і, разагрэтая, зіхатлівая, у нецярпеньні мала ня цягніць мяне праз варотцы ў наш сад, дзе яшчэ з мінулага лета стаяў будан: бацька начаваў там, калі дасьпявалі яблыкі, каб ніхто не абтрос іх. Агапкіны бацькі - нашыя суседзі, іхны і наш двор перагароджаны толькі нявысокім плотам і канешне-ж Агапка ведае пра існаваньне ў нашым садзе гэтага будана. Ашчаперыла мяне аберуч за шыю і сунецца задам, цягне да будана. Пры самым уваходзе ў яго, падае наўзнач. Самлелая, ціха ляжыць, як у няпрытомнасьці. Я маруджу... Рыпнулі варотцы - маці. Я ўскочыў. Маці ўжо выходзіла праз заднія дзьверцы ў поле, як-бы нічога не пабачыўшы. Агапка, узьняўшыся, аплявушыла мяне з усяго маху. Пайшла прэч, не азірнуўшыся.

Куды мне дзецца цяпер? Я прапаў. Як мне паказацца на вочы бацьком? Што яны падумаюць? Шануюць, шкадуюць, вераць у маю чысьціню.

Гэта ўжо ня першы выпадак са мной. Было ўжо і раней... Сямігодка, у якой я вучыўся, была за дванаццаць кіламэтраў ад нас, і я прыходзіў да хаты толькі на выхадныя. У панядзелак рана, з хатулём за плячыма, вяртаўся назад у сваю школу. Калі было разводзьдзе, бацька, надзеўшы боты з высокімі халявамі, прыносіў мне харч сам - маці баялася, каб я, замачыўшы ногі, не прастудзіўся. Амаль кожны раз - туды і назад - са мною разам хадзіла ў тую-ж самую школу адна дзяўчына з Мокрага Другога, старэйшая за мяне на пару гадоў. Заходзіла да нас у хату, калі была гатовая ў дарогу раней, як я, чакала пакуль мяне зьбярэ маці, і мы, ужо гатовыя, выходзілі з хаты, накіроўваючыся ў нашу далёкую школу. Або я заходзіў да яе, чакаў пакуль яна зьбярэцца. І так узапар колькі год. Я лічыў яе прыгожай, паважаў і мне як-бы не хапала яе, калі я ня бачыўся з ёю. Па дарозе ў школу мы ўвесь час няспынна гаварылі, у нас заўсёды было пра што гаварыць. Мы ішлі і праз лес, і праз поле, праз сенажаці, пераходзілі рэчку - прыгожа было, лёгка, асабліва вясною. Ня чулі сваіх хатулёў за плячыма. Аднойчы, калі мы вярталіся з школы дамоў (была якраз вясна), яна (яе звалі Наташай), з кветкамі ў руках, што яна назьбірала па дарозе, з нейкай асаблівай пяшчотай разьвітвалася са мной перад нашай хатай і мая маці бачыла ў вакно гэтае нашае разьвітаньне. Невядома што маці здалося. Толькі, калі я ўвайшоў у хату, маці адразу папрасіла мяне за стол, дала есьці. Я бяруся за лыжку і ем. Маці то падыйдзе да стала, пакладзе нешта, адыйдзе, то зноў вернецца. Я гэтага не заўважаю - гэта для мяне звычайна. Ды чую маці нешта сказала - я ня ведаю дакладна што яна сказала, але мяне тое пачутае раптоўна апякло, абдало ўсяго гарачынёю, градам брызнулі сьлёзы. Кінуў лыжку, выскачыў з-за стала: маці ўпікнула мяне Наташай. І я перастаў разам з ёю хадзіць у школу.

Я цяпер разумею, як аберагала мяне маці, баючыся, што, недасьведчанага і неспакушанага, мяне можна лёгка спакусіць. Вось тое самае і з Агапкай. Дурнота і ўсё.

Рашчулены, бягу, куды вочы глядзяць. Забягаю на могільнік, што недалёка ад нашае хаты. Там высокія, гонкія сосны. Такіх соснаў нідзе няма. Таемны шум-гоман. Услухайся ў яго. Гэта табе яны шэпчуць, шумяць, гамоняць. Пытаюцца, ці ты з імі заадно, ці ты чуеш іх. І я сапраўды чую іх, ад іхнай гамонкі мне лягчэй. Я прыракаю ім, спагадным, што я чысты, і ад мяне, чыстага, яны прыймаюць споведзь. Я спавядаюся перад імі і яшчэ... перад маці. Я ўпэўнены, маці ведае, які я - спакусьлівы, але неспакушаны... Нехта ўсё-ткі зваліў тут сасну. Падаючы, яна памалаціла дрыўляныя крыжы. Угары, дзе яна даставала сваёю галавой неба, цяпер прагаліна: адышла адна з сясьцёр і болей ня вернецца. Можа таму гэтак тужліва шумяць сосны на могільніку.

Шыбую да моста - можа яна там. Не, няма. Няма ні яе, ні гусей, ні хлапчукоў. Яны купаліся, калі пякло сонца, цяпер-жа яно нізкае і купаньне скончылася. Можа яна на астраўку з гусямі? Але нашто яна мне? Не, мне яна патрэбная. З яе я зрабіў сабе казку. Ад гэтай казкі харашэе мая душа, ясьнее, расьце, удасканальваецца. Але што гэта я пляту? Гэта-ж зусім ня тое, што я хачу сказаць. Гэта-ж літаратура, а літаратурай ня выкажаш душы, усё будзе толькі прыблізным, а, значыцца, несапраўдным. Будзе літаратура. У мяне няма адзіных, сапраўдных слоў. Усё гэта толькі цьмяны адбітак іх. Я ня люблю сябе за сваю няздольнасьць адтварыць найменшы рух свае душы і можа таму, што не магу гэты рух улавіць і ўсьведаміць. Ты хочаш быць абсалютна праўдзівым, хочаш сказаць пра сябе ўсю, поўную праўду, а ня можаш - усё-ткі нешта хаваеш. Баішся гэтай поўнай праўды. Думаеш, калі скажаш, тады ўжо ня будзе цябе, гэта будзе ўжо нехта іншы, ня той, кім ты сябе выстаўляў, цябе разлюбяць і пакінуць, ты проста перастанеш быць чалавекам. Няўжо чалавеку трэба маскавацца, каб быць чалавекам? Думаю, што так. Я, напрыклад, адкрыты чалавек, нават больш, чымся трэба, і таму часта станаўлюся лёгкай здабычай іншых. У кожным разе, усё, што я цяпер пішу - гэта толькі напоўпраўда. Поўная тады, калі я выварачваю сябе, крытыкую, адмаўляю сябе, не баючыся паказаць самае адмоўнае ў сабе.

Я ў нашым «Цэнтры». Тут сёньня пуста. Праўда, Сельпо адчынена - ідзе рэвізыя. Ці дакладней, капэратар рыхтуецца да рэвізыі, зводзіць канцы з канцамі, махлюе, хоча, калі прыедуць рэвізоры, выкруціцца, паказаць, што ў яго ўсё чыста-гладка. Тут-жа і фінагент - дапамагае. Гэты ўбачыў мяне. Выходзіць.

- Шкадую цябе, таму і гавару. Чуў, што ты ня ўправіўся з «Лістом Сталіну». Кажуць, каб не Вяркееў, быў-бы поўны правал. Сход быў-бы сарваны і ніякіх подпісаў пад «Лістом» ня было-б Гавораць, ты чытаў «Ліст», а сход сьмяяўся. Нейкі ты нехлямяжы... І чаго ты тырчыш тут? Ня змываешся? Не разумею.

Адбрыў і пайшоў назад, у лаўку. Адкуль ён даведаўся пра той сход? Вяркееў цюкнуў?

Сонца зьніжаецца павольна, але прыкметна. Калі пастаіш з хвіліну ціха, бачыш, што яно асядае. Вятрак на ўзгорку ўвесь у золаце. Гарыць. Як падсьвечаны. Ціха стаяць задумнай сьцяною на левым баку рэчкі жыты. Вечарэе і ўсё супакойваецца.

Да Вусціна не пайду. А куды? Дахаты? Не. Праходжу паўз Дусіну хату. Забачыўшы мяне, стукае ў шыбіну ейная маці і рукою паказвае, каб я зайшоў. Заходжу - прыехаў Ягор. Два гады ня бачыў яго, з таго часу, як ён паехаў у Віцебск, у ФЗУ. Вітаемся. Але хто гэта яшчэ з ім? Ягор, радасны, вясёлы, знаёміць мяне. Яна называе сябе Эмай. Значыць, ня тутэйшая - гарадская. У нас такіх імёнаў няма і ня можа быць. Хачу дзеля ветлівасьці сказаць нешта «Эме», але не магу - ня выходзіць. Я не чакаў тут ніякай Эмы.

- Праходзь, праходзь, даражэнькі, - гаворыць мне Дусіна маці. - Я-ж табе казала, што прыедзе наш Ягорка, дык, бачыш, і прыехаў. І не адзін, бачыш, а і з нявестай - свадзьбу будзем спраўляць. Яны-ж зразу і ад'яжджаюць. Прыехалі паказацца нам, старым, а там і наўцёкі. Во як, мой ты даражэнькі. Хацелі толькі запісацца ў сельсавеце, а я не - свадзьба! Была-б царква, дык і ў царкву... Ды што ета я загаварылася? Праходзьце, чаго ета мы ў парозе стаім? Каб-жа я знала, літру купіла-б. Цяпер ужо лаўка закрыта. Ты недзе, стары, прыхаваў... Ёсьць у цябе недзе бутылка якая? Гналі-ж нядаўна. Ня выпіў-жа ўсю.

Эма загаворвае з бацькам Ягоркі, прыглядаецца да Дусі. Ягор дастае з свайго куфэрку нейкія рэчы - падарункі для маці і бацькі. Я стаю і гляджу. Дуся чакае, што дасьць «брацік» ёй.

- Табе дасьць нешта Эма.

Эма выцягвае з свайго «багажу» (яны яшчэ не распакаваліся) прыгожую блюзку:

- Надзень-ка, ці падыйдзе.

- Ськінь-жа перш кашульку, - сказала Дусі ейная маці.

Дуся ня слухаецца.

- Ну пасьля прымераець. Сароміцца Масеевіча. Грудкі вунь пайшлі ўжо, - сказала Хіма.

Узяла з рук Эмы блюзку, павесіла ў шафе. Захадзілася па хаце, пачала, сьпяшаючыся, рыхтаваць - і тое, і другое, і трэцяе, накрываць на стол, садзіць гасьцей, у тым ліку і мяне. Ейны «стары» дастаў з падпольля дзьве бутэлькі «сівухі», свайго вырабу самагонку. Запалілі вісячую над сталом лямпу. Сьвятло ўпала на белы, чысьцюсенькі абрус, настала сьвята. Хіма ўжо ўсіх усадзіла за стол, толькі я стаю - мне трэба дахаты, мяне там чакаюць. Гадаюць, дзе я? Што са мною? Не вячэраюць - ждуць мяне. А мяне тут садзяць. Дусіна маці ўгаворвае мяне, я аднекваюся. Я мусіў-бы быць ужо дома. Стаю, не саджуся за стол. Няўгледна Дуся (дзіўна, я называю яе ўжо Дусяй і мне стала гэта падабацца) пасьпела ўжо надзець блюзку, што ёй падаравала Эма, і цяпер, седзячы за столом, уся зіхціцца, прычэсаная, зыркая, радасная. Хіма ўсё-ткі ўгаварыла сесьці мяне за стол і якраз усадзіла мяне побач Дусі. Насупраць мяне, праз стол, сядзіць Эма, Дусін бацька з Ягоркам сядзяць на покуце. Дусіна маці пачала падаваць на стол. Сама не садзілася яшчэ. Сказала, яна прымосьціцца дзе-небудзь як управіцца, - «кыла сваёй дарагой нявестачкі». Гаспадар наліў у шклянкі гарэлкі - усім, апрача Дусі. Ёй маці прынесла малака з белым хлебам, што, відаць, прывёз Ягорка з Віцебску. Выпілі за прыежджых, за гасьцей. У лік гасьцей Дусін бацька залічыў і мяне. Пілі ўжо па другой, заядаючы. Я сароміўся, што са мною гэтак блізка сядзіць Дуся, ня мог з ёю гаварыць. Распачаў гаворку праз стол з Эмай. Ад гарэлкі язык мой разьвязаўся. Эма была радая, што я зачапіў яе - разгаварылася са мною, як-бы з даўнім знаёмым. Выклала ўсё: і дзе яна нарадзілася, і хто ейныя бацькі, і дзе яна вучылася, і што яна робіць, і як яна пазнаёмілася з «сваім Ягорушкай». Дусіна маці прысела да яе і ўважліва слухала, вывучала «нявестачку». Гаспадар гаварыў найбольш з сынам, не забываючы частаваць гасьцей сваім «першаком», самай моцнай гарэлкай, што ідзе з апарату на самым пачатку. Пазьнейшая гарэлка - гэта адгон. Ён слабейшы. «Пяршак» гарыць, як сьпірт, адгон - не. Хіма зацягнула на вокнах «гардыны» з мяшка. Стала больш утульна. Хоць гэтая ўтульнасьць пачулася хутчэй ад «першаку». Стол ужо загаманіў, гудліва, працяжна, голасна. Асабліва была звонкай Эма, яна заглушала ўсіх, ня слухала, што гавораць іншыя, зьвярталася толькі да мяне, выцягваючы сваю доўгую, белую шыю і кладучыся на стол сваімі адвіслымі грудзьмі. Глядзела на мяне як-бы спадыспаду - зьнізу ўгору, на мае грудзі, а ня ў вочы мне. Хіма пазірала на яе з нейкім зьдзіўленьнем - думаю, Эма рабіла на яе хутчэй адмоўнае ўражаньне. Я гавару з Эмай, але чую каля сябе Дусю, што, прытаіўшыся, слухала маю з Эмай гаворку і быццам шукала зручнага моманту перапыніць яе. Эма, пабачыўшы, што я станаўлюся няўважлівым да яе, павярнула сваю гаварыльню да свае сьвякрухі і было відаць як Хіма ўжо здаволілася ёю, сваёю, можна ўжо сказаць, нявесткай: глядзела на яе ўсьмешліва-ласкава, датыкалася да ейнага пляча рукой, нахілялася да яе, калі гаварыла ёй нешта на вуха. Ягор, захоплены, выглядала, увайшоў з бацькам у нейкую дзелавую гутарку і не зьвяртаў увагі на іншых. Мяне для яго як-бы ня было. Я ўзяўся за сваю шклянку, пацягнуў яшчэ раз. Адчуў цяплыню. Гарэлка пайшла па жылах. У вушох зашумела. І мне было гэтак добра - ад шуму-дажджу ўнутры, ад таго, што выпіў і ад таго, што побач Дуся. Яна сядзела каля мяне, як пад крылом і, сьцішаная, маўчала, быццам слухаючы мяне. Ейны бацька (пара-ж яго ўжо назваць) Піліп, што дасюль, можна сказаць, не зьвяртаў на мяне ніякай увагі, і, здавалася, быў ня надта задаволены маёй прысутнасьцяй, прывітаў мяне, быццам толькі цяпер, угледзеўшы мяне за сталом:

- Што там чуваць у тваім Менску? Там-жа ўсе новасьці, у нас тут нічога не пачуеш, - на вайну не заносіцца?

Я сказаў, што не, не заносіцца.

- Ну дык во й вып'ем за тое, што не заносіцца. Пабяруць-жа вас, калі што. І цябе, майго Ягорку, і ўсіх.

Піліп ужо быў п'яны. Праз нейкую паўзу загаварыў зноў:

- А ты, чуў, нешта пішаш у газэты, Масеевіч? Але што ты можаш напісаць, малакасос? Ты-ж ня ведаеш жыцьця. А выдумаць - што ты можаш выдумаць? Нічога. А калі й выдумаеш, дык гэта будзе няпраўда. Вы ўсе цяпер пішаце няпрўду. Хочаш, я табе раскажу адну праўду. Нідзе - ні ў кніжках, ні ў газэтах гэтага ня знойдзеш.

І ўжо хацеў быў пачаць...

- Татачка! - закрычэла Дуся. - Зноў пра ката будзеш?

Спалохалася, з мальбою ў вачох, зірнула на маці.

- Ды кінь ты, стары дурань, ката свайго. Людзі абсьмяялі цябе і нас з табою - дражняць катом тваім.

- Ды я хачу Масеевічу расказаць, ён гэта ў газэце прапіша, і нас з табою, дура ты гэткая... Вот-жа, Масеевіч, наш кот, можна сказаць...

- Тата! Любенькі! Ня трэба. Ня будзем слухаць! - зноў занепакоілася Дуся і сваёю даланёй накрыла бацьку рот. - Ня дам табе гаварыць, папачка!

Эма была запярэчыла: «Не мяшайце-ж чалавеку - няхай раскажа». Але Ягор махнуў ёй рукой: «Ня трэба! Сядзі там!»

Ягор найболей цярпеў ад бацькавага ката. Кожны дзень, бывала, калі ён прыходзіў у школу (у Мокрым яшчэ), вучні пыталіся ў яго нібы сур'ёзна:

- Ну, колькі ваш кот налавіў сёньня ўночы рыбы пад мостам? Усю прынёс дахаты, ці з'еў і табе нічога не засталося?

На школьнай дошцы ў класе рысавалі ката, мост, рэчку. Кот апушчае свой хвост у ваду і на яго бярэцца рыба. Пад рысункам надпісвалі: «Кот-рыбалоў». А побач рысавалі Ягорку з торбай праз плячо, гатовага класьці злоўленую катом рыбу.

Даймалі ў школе гэтым катом-рыбаловам і Дусю. А пайшло ўсё ад таго, што Дусін бацька - Піліп - выпіўшы ў кампаніі, заўсёды пачынаў сваю байку пра ката-рыбалова, які ня толькі сам карміўся рыбаю, а й забясьпячаў ёю сям'ю свайго гаспадара. Кот выходзіць уначы на рэчку і там вудзіць - замест вудзільна - сваім хвастом. Есьць сам і дахаты прыносіць. Мяўкае пад дзьвярыма (з рыбаю), каб адчынілі яму.

Піліп апавядаў пра свайго ката гэтак красамоўна, цікава, праўдападобна, што яму можна было нават паверыць. Гэтым сваім мастацтвам Піліп, Дусін бацька, праслыў на цэлую ваколіцу. Да Піліпа ставіліся паблажліва, і пры кожнай нагодзе прасілі яго расказаць пра свайго нязвычайнага ката. Піліпавы слухачы пераміргваліся, сам-жа ён гэтага не заўважаў і з усёй пераканаўчасьцяй, захоплены сваім апавяданьнем, выхваляў мастацтва свайго вучонага ката.

Вось і цяпер Дуся і Ягор баяліся, што ён зноў, як і заўсёды, пачне пра свайго ката.

- Як вы ўжо гэтак закрычэлі, дык я, халеры, паддамся вам. Вып'ю во. А ты чаго гэта прыліпла да чалавека? - строга зірнуў Піліп на сваю дачку. - Дыхнуць свабодна не дасі.

Дуся страпянулася, як пракінуўшыся ад сну.

- Ну, чаго ты накінуўся на дзіцё? - заступілася Хіма за дачку.

- Дзіцё... - прамырмытаў Піліп.

Я хачу пайсьці, ды чамусьці не магу адважыцца вылезьці з-за стала. Сяджу. Каб я ня быў выпіўшы, я ўжо пайшоў-бы - у мяне не хапіла-б адвагі сядзець гэтак доўга за чужым сталом... пагатоў побач Дусі. Разабрацца-б, што мне Дусіна сям'я? Што мне Дуся сама? Што мне Ягор? Чаго я прыйшоў сюды? Мяне паманілі і я - гатоў?

Вылажу з-за стала. За мной вышмыгнула і Дуся. Разьвітваюся - спачатку з гаспадыняй, потым з Эмай. Дуся думае, што я падам руку і ёй - чакае. Зірк вачэй - цёплы, ласкавы, прыхільны. Ягор з бацькам застаюцца яшчэ на покуце. Няхай сядзяць. Падыходжу да парогу, каб ужо выйсьці. Ягор з-за стала ўзьняў руку:

- Пачакай - правяду.

- І я з табою, - сьмела сказала Дуся.

Узяла брата за руку, вядзе да парогу, туліцца да яго. Далучылася да нас і Эма. Мы выйшлі. Мы ідзём на мост - яны праводзяць мяне. Ідзём і не гаворым. Каб што-небудзь сказаць, Дуся пытаецца ў мяне:

- А ты пушчаў мой вяночак на ваду? Ён плывець?

- Плывець, - ня думаючы, адказаў я.

Ягор і Эма не разумелі, пра што гаворка. Далі мне «Добрай ночы». «Добрай ночы» сказала і Дуся. Якая яна ўсё-ткі добрая дзяўчынка! - падумалася.

У вокнах маёй хаты сьвятла ўжо няма - ляглі спаць. Не дачакаліся мяне. Як мне ўвайсьці ў хату, каб не пачулі? Маці чуткая. Скрыпну - прачнецца. А мо яна й ня сьпіць? Чакае, каб калі я прыйду, сказаць, дзе я магу знайсьці сабе нешта зьесьці. Яна ў нас такая, хліплівая. Душа ў яе хліпціць па кожнаму, можа найболей - па мне.

Чую - нейкія галасы, рогат на вуліцы. Недзе каля калгаснай канцылярыі. Успомніў - сёньня-ж наш старшыня дазволіў моладзі танцаваць у канцылярыі. Гэта адзінае, прыгоднае для гэтага мейсца. Хлопцы папрасілі ў старшыні яшчэ на сходзе, калі падпісвалі «Ліст» Сталіну. Я чуў, як адзін з іх угаворваў яго: «Падпісалі-ж ліст, значыцца зарабілі, дык пусьці ў сваю багадзельню патупаць». Дзяўчаты пляскалі старшыні ў ладкі, што дазволіў. Дык вось гэта яны там і «тупаюць». Пайду, можа там і сястра, з ёю лацьвей потым будзе зайсьці ў хату. Заходжу. Дзяўчаты заўзята пяраць аб дрыўляную падлогу сваімі босымі, бацькоўскімі падэшвамі: танцуюць. Былі на сходзе босыя і тут на танцах - босыя. Высока пад стольлю пыхціць лямпа, уздрыгвае ад тупаценьня. Грае гармонік. Б'юць у бубен. Да мяне падбягаюць хлопцы. Адзін з іх просіць мяне «разлучыць» з ім адну, самую прыгожую пару, што цяпер кружыцца ў танцы: колькі да гэтай пары ні падыходзілі хлопцы, каб «разьбіць» яе і танцаваць, але «харашуняў» ніяк не расшчапіць, кружацца, сашчэпленыя, самі з сабой, ведай - пагарджаюць табою, ім давай нейкіх асаблівых хлопцаў.

Калі зачынаюць граць танец, у круг, на пляцоўку, звычайна, выходзяць танцаваць першымі дзяўчаты і ўжо толькі тады іх «разлучаюць» хлопцы. Іх рэдка запрашаюць, калі яны, яшчэ ня выйшаўшы ў круг, стаяць недзе на ўзбоччы. Гэта было-б занадта інтэлігентна, пагарадскому.

Я адмовіўся ад прапановы «разлучыць» ганаровую пару. Угледзеў у кутку сваю сястру з... Агапкай. Сястру запрашае старшынёва дачка і яны выходзяць танцаваць. Той-жа самы хлопец просіць мяне «разьбіць» іх. Дзеля сястры я пагадзіўся. Танцую з старшынёваю. Агапка скоса і злосна зыркае на мяне, калі я з сваёю партнёршаю іду па кругу паўз яе.

Сястра радая, што я тут. Тая ўвага да мяне, як да студэнта, перападае і ёй. Брат і сястра на танцах - гэта добра: брат можа заступіцца за сястру, калі-б які п'янчуга прыставаў да яе, або дзеля яе паміж хлопцамі паўстаў-б які-небудзь канфлікт.

Нам яшчэ тут гуляць і гуляць, ды я прашу сястру пайсьці дахаты - заўтра-ж панядзелак, дый позна ўжо. Мы выходзім. Сястра пытаецца, дзе я прападаў, сам-жа стараюся даведацца ў яе, што і як у хаце, ці маці ня злуецца, што я ня прыйшоў на вячэру.

З сястрой я ўваходжу ў хату сьмялей. Сястра ні ў чым ня вінаватая. Яна запрацавала сабе танцы. Упоцьмах яна намацала нешта з ежы на стале, просіць і мяне ўзяць што.

Я доўга ня мог заснуць. Мяне турбавала Агапкіна дзела. Як я заўтра пакажуся маці на вочы? Канешне, маці мне нічога ня скажа, але як выстаіць самому перад ёй? Калісьці маці магла папракнуць мяне Наташай, тады для маці я быў яшчэ малы і яна лічыла сваім абавязкам аберагаць мяне ад спакусы. Цяпер ня тое - я дарослы, сказаць ёй што-небудзь мне ня так ужо лёгка, маці разумее гэта, ды ўсё-ткі яна і цяпер, не спадзяючыся на мой розум, баіцца, каб я ня зьбіўся з дарогі, заставаўся чыстым, як і дасюль, да тэй пары, калі стану жыцьцёва дасьведчаны і буду магчы абраць сабе спадарожніцу паводля развагі, а ня толькі паводля інстынкту. І толькі тады, па закону, магу сабе дазволіць адпусьціцца. Боязь бацькоў, асабліва маці, здіўным спосабам перадалася і мне - я й сам баяўся ўліпнуць дзе-небудзь, бярогся, ня йшоў на збліжэньне да такой ступені, калі мог-бы ўжо пераступіць мяжу дазволенага. Канешне, было тут і іншае - ідэалізацыя жанчыны, як катэгорыі чыста эстэтычнай. Змалку бачыў у ёй толькі нябеснае, не цялеснае, толькі прыгожае, да чаго нельга дакрануцца, псаваць. І ўжо будучы дарослым, хоць і даведаўся аб жанчыне болей, - не хацеў разбураць, разьвенчваць створанага мною раней вобразу. Між іншым, Дуся падтрымлівала ў мяне такі вобраз. Бацька нават турбаваўся маім такім настаўленьнем да жаночага роду. Уначы я неяк падслухаў (не цяпер, раней, калі я спаў у вадным з імі пакоі) шэпат бацькі з маткай: «Што ты робіш з яго баязьліўца, ён-жа будзе тады ўсяго баяцца». «Гэта не я, ён сам такі». «Ну дык і дрэнна». Я доўга думаў над тым, што казалі бацькі, хацеў зразумець сэнс пачутых словаў, асабліва бацькава «ну дык і дрэнна». Цяпер я разумею - мяне навучыла Агапка.

Засынаючы, мне прысьніўся Вяркееў - вобраз ягоны быў няясны, я ледзьве пазнаваў яго. Выразным быў толькі ягоны голас, званчэйшы, чымся ў сапраўднасьці. Вяркееў быццам перадаваў мне сваю Акуліну, сплаўляў, а сам хацеў зьехаць ад яе. Я не пагаджаўся («Нашто яна мне такая!») і ён крычэў на мяне з усёй сілы. Доўга вярзлося мне ўсякае, пакуль не заснуў. А прачнуўшыся раніцою, першае, што я пачуў - бацька клепіць касу на двары. Бацька зьдзівіўся, што я так рана прачнуўся. Бо яшчэ маці была не падняўшыся.

- Чаго ты гэтак усьпёрся?

- Хачу з табой пайсьці касіць.

Бацька, седзячы за кляпаньнем, зірнуў на мяне.

- Калі табе так захацелася - пойдзем. А можа-б пагуляў яшчэ?

Я вычуў - бацька рады, што я йду з ім, і толькі для прычэльля гаворыць, каб я пагуляў яшчэ.

Ці гаварыла яму маці пра ўчарашняе? Хіба што не: вочы яго не паказалі гэтага.

Касіць мы пайшлі бяз сьнеданьня. Сьнеданьне нам прынясе сястра пазьней. Цяпер яшчэ рана сьнедаць. Касцы не чакаюць на сьнеданьне ў хаце. Трэба сьпяшацца пакуль раса. Сонца прыпячэ - трава ня будзе рэзацца. Замудохаесься.

Вось мы й на лузе, на заліўным. Стаіць яшчэ туман - ня ўзьняўся. Ідзём - расяная трава хвошча па нашых штанінах - у Супырыцу, на ўчастак, дзе бацька касіў у суботу. Яму яшчэ брыгадзір не замяраў скошанага, не падлічыў сотак, казаў зробіць гэта ў панядзелак. Бацька кажа - можа выкасіў цэлы гэктар. На лузе яшчэ нікога - мы першыя. Ня спыніў яшчэ свайго занятку і драч - дзярэ на ўсю сваю моц.

Бацька адмыслова праверыў маю касу, як яна насаджана, ці ў кругу яна ці вонках яго, ці правільна сядзіць «пупок», ня нізка і не завысока, прыгледзіўся да «банькі», як у ёй сядзяць клінкі, - агледзеўшы ўсё, бацька пайшоў наперадзе, я за ім. Лажыўся пракос за пракосам. Пры заходзе бацька радзіў мне не забіраць шырока, як ён, - можна падарвацца. Але я хацеў, каб мой пракос быў ня вузейшым за бацькаў - я хацеў быць у касьбе на роўні з ім. Касілі з ахвотай, без пярэдыху. Пакуль найшло болей касцоў (ня ўсе калгасьнікі ўстаюць цяпер рана), мы ўжо з бацькам звалілі цэлую плаху. Пракосы, як валы, разьлегліся роўнымі радамі на вялікай - як вокам кінуць - прасторы, збрытай цяпер, зваяванай.

Сястра прынесла нам сьнеданьне, калі сонца было ўжо высока ўзьняўшыся. Калі мы зьелі, сястра пасьпяшалася назад, дахаты, каб пасьпець на сваю працу. Мы-ж з бацькам зноў узяліся за сваё, шчыравалі да самага паўдня, калі ўжо неміласэрна пачало пячы сонца і трава стала цьвёрдай. Косы прытупіліся, на іхным палатне прыстыла зялёная смага - цяжка соўкаць касой. Трэба кляпаць. Вастрыць. Патрэбны адпачынак.

Мы леглі ў цяньку пад вярбой. Стомлены, я хутка заснуў. Ня чуў нават, як бацька кляпаў, адбіваў косы. Калі я прачнуўся, косы былі ўжо наведзеныя і ўторкнутыя цаўём у зямлю. Бацька закурыў і ўпяршыню, як пачалі касіць, кінуў на мяне вачыма - бачу хоча са мною загаварыць. «Пра што? Няўжо маці сказала яму?» Не, бацька мой не такі - ён лічыць мяне дарослым і пра такое глупства ня будзе гаварыць, ня будзе сароміць мяне. Мы - мужчыны. Пра што-ж тады?»

- Я ня ведаў, куды ты пайшоў учора пасьля сходу. Шукаў цябе - ты быў мне патрэбны. Кыла Сільпо цябе ня было. Пайшоў быў назад дахаты, аж нагнаў мяне Даўгаль, фінагент. П'яны. Дый кажа: пылнамочны з табой гаварыў. Дык што ён табе казаў? Нешта дрэннае? Чаму, казаў мне Даўгаль, табе трэба ўцякаць? Ці ты што зрабіў?

Я ўсё расказаў бацьку. Сказаў, што я нічога не зрабіў. Сказаў, што ідучы да калгаснай канцылярыі (упаўнаважаны там хацеў старшыню пабачыць), прайшоўся з ім па ўсёй нашай вуліцы (бачыў, як у некаторых хатах кідаліся ў вокны паглядзець, з кім гэта я йду). Сказаў і пра тое, што ўпаўнаважаны пытаўся, дзе я жыву і што я паказаў яму нашу хату.

Бацька ўстрывожыўся, кінуў навотмаш недакураную папяроску.

- Сын мой, дык гэта-ж ты на заметцы. Бачыш, ён кінуў ужо сваё вока і на нашу хату. А для чаго? Можа ты нешта сказаў - тут ці там, у Менску? Ці напісаў што дрэннае? Ня можа-ж быць, што-б так, з бухты-барахты. Кінуў-бы ты сваю пісаніну - згубіць яна цябе. Нашто табе пэцкацца?

У бацькі ад перажываньня перасмыкнуліся, скрывіліся вусны. Я ведаю, што ў яго цяпер на душы. Ён бачыць, што ўсё ягонае прапала: нада мною навісла бяда, ягоныя спадзяваньні - пабачыць мяне. нарэшце, на нейкай службе праваліліся. Бацька ўжо бачыў мяне сярод тых, хто вылез ужо наверх. Жыў ужо гэтым. Уяўляў, як людзі будуць хваліць мяне, зайздросьціць, як яму ад гэтага будзе прыемна. Маімі посьпехамі бацька спадзяваўся некаму - невядома каму - адпомсьціць: ага, ня толькі вы там, навярху, цяпер мы й самі там. І вось цяпер гэтай надзеі ўжо няма. «Яны там, на вярхох, нешта задумалі супраць мяне».

- Можа-б ты паехаў да цёткі ў Хабараўск? Можа-б уцалеў і за што-небудзь учапіўся-б там?

Каб як заспакоіць бацьку, я сказаў:

- Бацька, ня кідайся гэтак у паніку. Я ня думаю, каб нешта са мною сталася. Трэба-ж мне дакончыць навуку. Вучыўся-вучыўся і цяпер кідаць, уцякаць?

- Глядзі, каб цябе яны не дакончылі.

Прынесла сястра абед - касцом павага, яны ўстаюць на сьвітаньні, апаўдні ім трэба адпачыць, паляжаць, а то й прыснуць у цяньку, каб, падсілкаваўшыся, зноў пайсьці штурмам на бясконцую зялёную роўнядзь і да вечара, ужо пры халадку, збрыць яшчэ якога паўгэктара.

І мы ладна такі прасунуліся - дакасілі да самай дальняй зьвіліны ракі. Там абцерлі вехцем травы свае косы - на сёньня досыць. Прыйшоў і брыгадзір замяраць. Цікава, кол