|
Масей Сяднёў Раман Корзюк Раман
Доктару філязофскіх навукаў, прафэсару
Барысу Ўладзіміравічу Кіту прысьвячаю
АД АЎТАРА
Кніга гэтая пачалася даўно - 27 год таму, калі, пачынаючы яе, я думаў напісаць чытэльную кніжку, даць у рукі беларускага чытача твор, які-б зацікавіў яго, як сваёй тэмай, сваёй матэрыяй, гэтак і сваімі сюжэтна-фабульнымі калізіямі, без асаблівых прэтэнзіяў на вялікую літаратуру. Праўда, не захаваю - я хацеў напісаць твор, які вызначаўся-б пэўнай ступеняй культуры - культурай мовы, стылю, інтэлектуальным узроўнем галоўных пэрсанажаў: у рамане дзеюць не сяляне ў традыцыйным разуменьні гэтага паняцьця, а інтэлігенты. Іншая рэч, ці яны, атрымаліся гэткімі. Урэшце, я хацеў напісаць твор, якога ня могуць тымчасам, напісаць беларускія пісьменьнікі там. Кожнаму разьдзелу ў творы я імкнуўся надаць самастойны, сюжэтна завершаны, характар з мэтай - трымаць увесь час чытача ў напружаньні, выклікаць у яго зацікаўленьне творам.
Нягледзячы на гэткую, здавалася-б, сплянаванасьць твору, на ягоны рацыянальны пачатак, пісаўся ён, хоць і з перапынкамі, адносна лёгка, інтуітыўна, як-бы сам па сабе. Аднак гэта ня выключала часамі ўпартай, мазолістай працы, над выбарам слова, дэталі, фармулёўкі. Але гэта ўжо споведзь і можа тутака непатрэбная. Наогул-жа, часу працаваць над творам у мяне было вельмі мала, сілаў - яшчэ менш, і я ня раз сьхільны быў пакінуць сваю задуму - напісаць празаічны, твор. Напісаць верш я мог і ў памяці, стоячы за тым ці іншым варштатам на фабрыцы. Але ня тое з прозай. І толькі заахвочваньні з боку некаторых нашых літаратараў, у прыватнасьці з боку рэдактара часопісу «Конадні», у якім былі надрукаваныя першыя разьдзелы, раману, сьхілялі мяне брацца за свой даробак зноў. Напрыклад, рэдактар суцяшаў мяне: «Працуй, выходзіць добра, патрапляеш біць, як у капеечку». І я стараўся «біць». Як скончылі сваё існаваньне «Конадні», друкаваньне раману - часткамі, як толькі яны выходзілі з-пад пяра - працягвалася ў газэце «Бацькаўшчына» з зазначэньнем, «працяг будзе». Гэта мяне падганяла, змушала «працягваць». Ды скончылася й «Бацькаўшчына» і я надоўга пакінуў сваё тварэньне - 17 год ня браўся за яго, пакуль іншы наш вядомы, літаратар не пераканаў мяне ў мэтазгоднасьці завяршыць твор. Ён між іншага пісаў: «Хоць друкаваньне гэтага раману не закончанае яшчэ, але мяркуючы, паводля надрукаваных ужо разьдзелаў, гэта твор шырокамаштабны, з глыбока ахарактарызаванымі пэрсанажамі, удумлівым аналізам тэорыі і практыкі НКВД у змаганьні з гэтак званым беларускім нацыянальным дэмакратызмам («нацдэмаўшчынай», М.С.) у савецкай Беларусі... было-б вельмі пажадана, каб раман быў... даведзены да канца й надрукаваны».
Гэткая вось гісторыя напісаньня раману, даведзенага ўжо цяпер да канца й надрукаванага.
Пра што-ж - сьцісьлей - гэтая кніжка? Як сказана ў вышэй пададзенай цытаце, - усё пра той-жа беларускі нацыяналізм, пра «нацдэмаўшчыну» і пра «нацдэмаў», пра змаганьне з імі савецкіх органаў бясьпекі. Або можа больш дакладней - пра пошукі беларускай моладзяй, у прыватнасьці студэнцкай моладзяй 30 гадоў свае, нацыянальнай Беларусі, пра трагізм гэтых пошукаў. У аснову твору пакладзены ня толькі асабісты вопыт аўтара, але ўзяты на ўвагу і вопыт беларускай нацыянальнай інтэлігенцыі ў цэласьці, што сталася ахвярай чыстак, праводжаных НКВД падчас змаганьня з гэтак званым «буржуазным нацыяналізмам», што быў абвешчаны савецкімі партыйнымі ідэёлагамі ў 30-х гадох «галоўнай небясьпекай» для цэласьці савецкай імпэрыі. Амаль усе пэрсанажы твору - гэта канкрэтныя, ня выдуманыя людзі з іхнымі сапраўднымі прозьвішчамі. Я толькі трансфармаваў іх у вобразы, каб яны ажылі для чытача нанова. Апрача студэнтаў, настаўнікаў, пісьменьнікаў, паэтаў, мастакоў, у кнізе фігуруюць ведамыя беларускія дзяржаўныя дзеячы, палітыкі, вучоныя, уключна з міністрам былога ўраду Беларускай Народнай Рэспублікі (БНР). У кнізе засяроджана ўвага на допытах «нацдэмаў» у НКВД і на іхных паказаньнях. Выведзены вобраз «тэарэтыка» ў беларускім пытаньні, што каб наладзіць адкрыты працэс «нацдэмаў» шукаў усюды адпаведных для працэсу «мадэляў», апрацоўваў іх, карыстаючыся самымі неверагоднымі мэтадамі. Сцэны гэтых «апрацовак» у рамане - самыя жудасныя. Патугі НКВД стварыць ува ўсебеларускім маштабе нацдэмаўскую арганізацыю, што нібыта стаўляла сваёй мэтай адзьдзяленьне Беларусі ад Саюзу, набываюць часта ў рамане рысы гратэску і пародыі.
Сьведамы заганаў і недахопаў свайго твору, я аддаю яго на суд чытачу із страхам Божым. Асобна хачу тут зазначыць, што выхадам гэтай сваёй кнігі я забавязаны доктару Барысу Кіту. Прафэсар Кіт, разглядаючы гэты твор, як унікальны ў беларускай літаратуры, з гістарычным значэньнем, паставіўся да яго энтузіястычна, зрабіў захады для ажыцьцяўленьня ягонага выданьня друкам.
Сакавік, 1985
1
У неспакойным характары Рамана Корзюка нічога ня было авантурыстычнага. Барджэй гэта была гульня ў арыгінальнасьць, намаганьне выклікаць да сябе ўвагу, адрозьніцца, выдзеліцца, знайсьці сваё месца ў ваднастайнай і шэрай на першы пагляд грамадзе студэнтаў. Гэта была, нарэшце, поза, наіўная, мілая, трагічная ў сваёй несьвядомасьці. Як-бы там ні было, але Раман Корзюк слыў якраз, як авантурнік, з немалым, як гаварылі, нахілам да прыгодаў. А найболей пагаджаліся на тым, што Корзюк - проста гарэзьнік і ўсё, малады чалавек, з вялікім запасам сілы й энэргіі. «Сялянская стыхія і бунт», як нехта з сяброў схарактарызаваў Рамана. Праўда, гэтай «сялянскай стыхіі» ня шкодзіла мець у твары тонкія, артыстычныя рысы, гнуткі, як у спартсмэна, стан, сінія, як на дзіва, вочы й зусім русявыя валасы інтэлігентнага чалавека. Да таго-ж Раман Корзюк добра вучыўся і быў начытаным студэнтам - гэта, з другога боку, надавала яму павагі і выклікала нават зайздрасьць у іншых.
Рэпутацыю авантурніка і гарэзьніка замацаваў за сабою сам Раман Корзюк. Аднойчы позна ўвечары, пасьля куфлю піва, Раман Корзюк, у сяброўстве студэнтаў і студэнтак, варочаўся з тэатру дахаты. Трамваі ўжо ня йшлі, і Раману (ён ня жыў разам з студэнтамі ў інтэрнаце) трэба было ісьці на пяхоту да кватэры на ўскраіну гораду. На пытаньне, як ён дабярэцца цяпер дадому, Корзюк адказаў «пабачаце» і, зыйшоўшы на брук з тратуару, высокі й стройны, ужо замаячыў над трамвайнымі рэйкамі: упёршыся нагамі ў іх, мала не датыкаючыся даўгім пальцам выцягнутай рукі да электрычнага проваду ўгары, Корзюк, трымаючы другую руку ззаду на мяккім месцы, з сьвістам і крыкам «Бывайце здаровы!», бы трамвай, імчаўся «на край начы», як ён дадаў напасьледак.
- Хіба ты здурнеў, я закахалася ў цябе! - дазволь мне праводзіць цябе дахаты, - ні то сурёзна, ні то жартліва адазвалася Валя і, дагнаўшы Рамана, артыстычна ўзяла яго пад руку.
Стаяў высокі восеньскі месяц, верасьнёвая ноч, таямнічая і здрадлівая, узьнімала, і без таго ўзьняты, настрой у Рамана Корзюка.
- Ты-ж, Валя, заўсёды гаворыш, што ты баішся мяне, і ня так мяне, як... майго настрою. Як ты адважылася праводзіць мяне?
Валя, тулячыся ад холаду, адказала, што яна сягоньня не баіцца яго й гатовая праводзіць яго аж да самае хаты.
- Табе ня дзіўна, што я, а ня ты праводзіш мяне? - запыталася Валя.
- Наадварот, было-б дзіўна, каб праводзіў цябе я.
- Слухай, я хачу табе нешта сказаць.
- Дасюль ты мне яшчэ нічога не сказала наогул.
- Бо я й не хацела. А цяпер вось хачу... Ты вучыўся ў Віцебскім кінематаграфічным тэхнікуме? Гэта праўда, што твой бацька яшчэ не ў калгасе і хаваецца? І быццам вы маеце сваякоў у Польшчы?
- Усё гэта было-б няпраўдай, калі-б пра ўсё гэта ня пыталася ты.
- Мне здавалася, што я заслужыла на больш далікатную гутарку са мною.
І змоўкла.
- Мне зусім не падабаецца твая прэтэнсія, Валя.
- Я ня люблю прэтэнсійных людзей, - зьдзівіўся і сам Раман свайму сур'ёзнаму тону.
- Вельмі рада я, што ты гаворыш шчыра.
- Толькі з табою.
- Выбачай, Раман Корзюк, - пачала Валя гіранічна, - а можа ты й не Раман Корзюк. Толькі вучышся з намі пад гэтым прозьвішчам. Табе не небясьпечна?
- Нікаліва з табою.
- Я не з табою - я супраць цябе.
Нахіліўшыся, Раман лёгка прытуліў Валю шчачыною да сваіх грудзей. У вадказ Валя абхапіла рукамі пад палітом тонкую талію Корзюка.
- Гэткае тваё супраць, га?
- Так, нажаль... Я ня буду ў цябе ні пра што пытацца. Я думала, што я добра цябе ведаю, такі знаёмы мне ты быў і блізкі. А цяпер гэтакі далёкі, чужы і халодны - мае рукі замёрзлі ад цябе і нічога не адчулі.
- Няпраўда - адчулі халоднасьць...
Маскоўская вуліца скончылася. Раман і Валя стаялі перад Берасьцейскім мастом, гатовыя разьвітацца.
- Даехалі, значыцца, - рэйкі скончыліся, і мы стаімо на стыку.
Пад Берасьцейскім мастом праходзіў таварны цягнік і, доўга стукаючы на стыках, дзесьці далёка заціх уначы.
- Няпраўда, ты зойдзеш да мяне?
- Я сказала, што давяду цябе - пайшлі!
Яны апынуліся цяпер на змрочнай вуліцы. Паабапал стаялі ў месячным сьвятле ціхія, як у казцы, сады. Пахла гнілымі яблыкамі, і якраз так, як там, дома, у садзе бацькі Рамана. Раману чамусьці прыгадаўся незнаёмы чалавек, з якім бацька пра нешта ціха гутарыў у іхным садзе. Гэта было ўжо позна ўначы. Як ні намагаўся Раман падслухаць іх, ён нічога не ўлавіў. Толькі й запямятавалася, як пахлі яблыкі і як дзеля гэтага ён доўга ня мог заснуць. Цікава - так пахнуць яблыкі і тут.
- У цябе нехта ў хаце - глядзі, сьвятло! - страпянулася Валя. - Я не хачу йсьці далей - у цябе ўжо нехта ёсьць. Нейкія госьці, ці што?
- Баішся? Ты ўжо мусіш цяпер зайсьці, пабачыць маіх «гасьцей». Гэта, я думаю, мой дзядзька.
- Перадумала - хачу паглядзець тваю радню, - перамянілася на вясёлую Валя. - Хадзем!
Толькі адно перашкаджала гэткаму ейнаму настрою - гэта нейкае новае, трывожнае пачуцьцё, якое ўзьнікла цяпер у яе ў сувязі з Корзюкам: раней ён выклікаў у яе якія-хаця эмоцыі толькі ня гэткія.
Яны моўчкі, ня стукаючыся, увайшлі ў хату. «Госьць» нікаліва не зьбянтэжыўся, хаця гледзячы на ягоны твар, і не чакаў у гэтую часіну нікога, хто мог-бы перашкодзіць яму дарыхтавацца да ролі гаспадара. Не зьявілася для яго як быццам нечаканасьцяй і новая асоба - ён хутка здолеў знайсьці ў сабе да яе пашану й ветлівасьць.
«Госьць» быў добра апрануты, і гэта рабіла яго яшчэ больш упэўненым, далікатным і свабодным у гэстах. Валя прыкмеціла ягонае нятутэйшае аблічча. Рухліваму й крышачку трапяткому, яму, здавалася, было цесна ў Раманавым пакойчыку.
- Гэта так і ёсьць - мой дзядзька Генадзь Кандраценя, - пазнаёміў Раман Валю з «гасьцём».
Гэта ён зрабіў так нерашуча, так няўмела, што Валя не магла пазнаць Рамана Корзюка.
- Вы ня з нашых бакоў? - асьмеліўся папытацца ў Валі чарнявы «госьць».
- А вы, прабачце, з якога боку будзеце самі?
- Гэта ня ветліва, Валя, - уступіўся за «дзядзьку» Раман.
- Якраз з твайго боку ня ветліва, Ромусь, - пасьпешна ўставіў чарнявы госьць. - Ты мусіў-бы пазнаёміць мяне ня гэтак павярхоўна. Я спадзяюся, ты калі-небудзь направіш сваю віну перад тваёю сяброўкай.
- Ня турбуйся аб гэтым, дзядзька.
Валя пры слове «дзядзька» ўзьняла вочы на Рамана й гатовая была пра нешта папытацца, але хутка апусьціла вочы, угледзеўшы пад сталом невялікі сакваяж.
У гэты мамэнт Валя была падобная да сьляпой статуі - Раман Корзюк знайшоў яе ў такім стане куды прыгажэйшай, больш прапарцыянальнай, больш дасканалай, як-бы й сапраўды яна сталася цяпер здабыткам самога мастацтва.
- Валя, табе зусім непатрэбныя вочы - яны псуюць цябе, дэмаскуюць цябе, робяць цябе зайздроснай, па зямному жывой, уносяць дызгармонію. Шылер, прыкладам, сказаў-бы - яны парушаюць прапорцыю, без якой ня можа быць таго, што называецца прыгажосьцяй.
- Што - ты хочаш паказаць сваю вучонасьць?
Валя сказала, што ёй цяпер якраз час дадому.
- Ня гневайся. Хіба я прайдуся з табою.
- Які ты ўсё-ткі малады чалавек - гэта-ж само сабою разумеецца! - так-жа ветліва, як і сустракаў, разьвітваўся цяпер з Валяю Генадзь Кандраценя.
Валя і Раман выйшлі. На іхнае абодвых зьдзіўленьне, «госьць» сьледам за імі згасіў у хаце сьвятло. Пацямнела вомірг у ваччу. Валя ледзь стрыманым голасам сказала:
- Якая экстравагантнасьць!
Ня выходзячы на сьвятло з цёмнае вуліцы, перад Берасьцейскім мастом, Корзюк, спыніўшыся, далікатна ўзяў Валіны рукі і сам іх заклаў у сябе на поясе, а сваймі абняй яе за талію.
- Грэйся, калі ты замерзла!
Валя ахвочай была прытуляцца, ад чаго Раман Корзюк рабіўся больш натуральным, ціхім і мяккім.
- Я хацела-б, каб ты быў заўсёды такім... звычайным хлопцам, - Валя падняла й надзела свой бэрэцік.
Раман давёў Валю аж да самага Ўнівэрсытэцкага Гарадка, дзе яна жыла ў інтэрнаце для студэнтак, вядомым сярод студэнтаў пад назвай «манастыр».
- Заўтра (ці ўжо сёньня) пабачымся на экзаменах па дыялектычнаму матэрыялізму, - разьвітваўся з ёю Раман.
- Толькі не правалі, - разьвіталася сваім парадкам Валя.
* * *
Не сьвяціўся агонь у вокнах Раманавай кватэры, шыбы, як прадоньне, палохалі Корзюка, хавалі ў сабе нешта трывожнае. Нібы цёмнае крыльле білася ў іх, калі Раман браўся за клямку. Дзьверы былі запёртыя знутра. «Госьць», падняўшыся з ложка апранутым, як і быў, пасьпешна адчыніў дзьверы і, ня пытаючыся, хто, упусьціў Рамана.
- Хадзі, хадзі, даражэнькі, годзе табе швэндацца з рознай поганяй, калі вісіць гарачая куля на носе. За бацькам ганяюцца і расстраляюць, калі зловяць, цябе згнояць у турме, калі я ня выратую вас... калі вы ня выратуецеся самі. Ты-ж ведаеш, што з тваім бацькам?
- Я не хачу слухаць пра гэта ўсё. Я не хачу вас... цябе бачыць тут у сябе. Будзеце назаляць - змушаны буду заявіць. Хопіць ужо таго, што я ня выдаў цябе перад маёй сяброўкай, перад тою «поганяй», як ты толькі што сказаў. Прашу пакінуць мяне! Інакш, я мушу нешта зрабіць каб абараніцца ад цябе.
- Цішэй, цішэй, не разыходзься! Ты цяпер у маіх руках. Паспрабуй выдаць! Хутчэй я цябе выдам! Ты яшчэ ня ведаеш, хто я такі. Як ты мог прыймаць такіх людзей, як я? Ты ведаеш, адкуль і чаго я прыйшоў сюды? Можа ты скажаш, што ты не хацеў мяне? Во, ў мяне ёсьць довад!
Генадзь Кандраценя дастаў з кішані паперку, сьпісаную з двух бакоў, і паднёс яе пад самы нос Рамана. І дадаў:
- Фігу я табе дам! Гэта залаты дакумант супраць цябе. А потым, ты-ж атрымаў і ад бацькі паперку - адкуль бы-ж ты ведаў, што да цябе мае прыехаць нейкі «дзядзька», Генадзь Кандраценя? Значыцца, ты мяне чакаў, ты назваў мяне «дзядзькам» і пры тэй - як яна завецца? - пры тваёй Валі. Значыць, ты са мною за адно. Чаму-ж ты ёрзаеш і ніправошта ня хочаш слухаць? У цябе няма болей ніякай дарогі, як толькі аддацца на маю ласку. У душы ты ўжо мяне прыняў, толькі адмахваешся языком. Куды ты дзенешся? Калі ты яшчэ паспрабуеш карэжыцца, я знайду табе месца.
Корзюк хацеў быў запаліць сьвятло, як адумаўся. У хаце было цёмна ад таго, што схаваўся за хмарамі месяц і больш не паказваўся. Як-бы змарыўшыся, заціх і Генадзь Кандраценя, седзячы ў крэсьле за сталом. Раман заставаўся стаяць ля вакна, куды ён падыйшоў ня гэтулькі, каб зацягнуць фіранку, колькі для таго, каб быць далей ад Кандрацені. У цемры яны як-бы прыслухоўваліся адзін да аднаго, і ад гэтага яшчэ больш павялічвалася цішыня ў хаце. Раман нат пачуў, як за вакном упаў з дрэва яблык.
- Чаго вы гэтак накінуліся на мяне? - зьвярнуўся Раман да Кандрацені. Можна было пачуць перамену ў ягоным голасе.
- Я прыйшоў не накідвацца, а ратаваць цябе, Ромусь. Гэта ў мяне такі звычай накідвацца. Ты таксама маеш свае звычаі, хоць ты й маладзейшы за мяне. Ты мяне мала памятаеш. Ты ня ведаеш мяне добра, і можа таму баішся мяне. Я цяпер ад твайго бацькі - надыйшоў вам час выбірацца. Ты разумееш, што азначае «выбірацца»? Адкуль і куды? Я таксама выбраўся, няхай гэта будзе табе вядома, калі невядома было дасюль. Маці твая й сястра яшчэ пакуль што сядзяць у голай хаце на хутары. Усё забралі, але іх да часу не чапаюць, дармо, што пільнуюць, думаюць - начою прыйдзе бацька, дык і схопяць. Рэч сурьёзная: мала таго, што вы кулакі - нехта яшчэ затоўк сакратара райкому партыі (я не кажу, што твой бацька яго забіў), але-ж яму гэта чапляюць, шукаюць і калі знойдуць - расстрэл.
- Ня хочацца мне пакідаць вучобу. Чым я магу дапамагчы бацьку?
- Але ты мусіш пабачыцца з бацькам. Ён просіць цябе. Ён піша праз мяне, дык я й прыехаў сюды, каб пагаварыць з табою і забраць цябе.
- Забраць?
- Але. Я дзіўлюся, як ты яшчэ ходзіш на свабодзе. Бацька думае, цябе ўжо няма, а ты, дзякаваць Богу, водзіш да сябе й паненак. Ды пільнуйся! Будзе позна. Будзеш шкадаваць, што не паслухаў мяне. Пойдзем з хаты цяпер во! За ноч і датупаем. Я ведаю, дзе хаваецца бацька. Адсюль недалёка. Можа з дзесятак кілямэтраў якіх. Кідай ўсё. Я дам табе зброю (не баюся прызнацца табе) і грошы. Вунь ляжыць гэта ўсё ў сакваяжы.
Генадзь Кандраценя ўпацёмку нагнуўся пад стол і дастаў адтуль сакваяж.
- На, бяры і тое і другое - спатрэбіцца.
- Ні таго, ні другога ня хочу. Скажы мне, дзе хаваецца бацька?
- Цяжка сказаць. Сам ты не спаткаешся з ім. Трэба, каб і я быў з табою.
- Заўтра я мушу пайсьці на заняткі - у мяне экзамен.
Генадзь Кандраценя думаў.
- Я прыйду да цябе заўтра ўначы, як і сёньня.
Раман нічога не адказаў, тым ня менш Кандраценя папрасіў яго не пазьніцца заўтра дахаты і чакаць.
- А гэта вось ліст ад бацькі - прачытаеш.
Генадзь Кандраценя ўстаў і не разьвітаўшыся, пакінуў Раманаву кватэру. Корзюку здавалася - Кандраценя стаіць, прытаіўшыся за дзвярыма й слухае яго, бо ня чутно яшчэ было ягоных крокаў на ганку. Ня чутно іх было і пазьней - усё было напоўнена начой, і ніводнага выразнага зыку, апрача толькі шораху-плыні самой цемры, не магло злавіць насьцярожанае вуха Рамана. Яму хацелася цяпер быць разам з Валяй, дармо што яна такая адменная й не заўсёды згодная з ім. Спаць не хацеў Корзюк. Бы схамянуўшыся, ён зірнуў на вакно - там квола прарэзваўся восеньскі ранак. Мутны, ляны дзень упаўзаў у хату, пакідаючы на шыбах, як пасьля сухавею, толькі адну смагу. Ужо й без сьвятла ён мог прачытаць бацькаў ліст.
«Дарагі сыну, я пішу яшчэ раз усё, як ёсьць. Ты, спадзяюся, ўсё зразумееш. (Гэты ліст перадае табе надзейны чалавек, якога й ты, я думаю, трохі знаеш.) Мы ўсе мусім уцякаць. За мною ганяюцца і, ўрэшце, зловяць. Маці й сястра твая жывуць у абрабаванай нашай хаце, як заложнікі. Незаводна прыйдзі з чалавекам да мяне. Трэба ўсё абмеркаваць і ўсім збавіцца. Кідай навуку. Яна толькі згубіць цябе. Не пападайся ў рукі. Прыедзь, глядзі-ж. Твой бацька.»
У Рамана набеглі сьлёзы. Ён дакараў сябе, чаму ён адразу-ж не пайшоў да бацькі. Хоць пайсьці азначала-б ужо не вярнуцца. А ён гэтага не хацеў. Няўжо так і абарваць раптам усё, і можа недарэчна. Ці-ж такія ён вызначаў сабе шляхі? Перад ім адчыняўся сьвет, прывабны, з вялікімі магчымасьцямі, а цяпер ён замыкаўся, вузеў, і як-бы ня было цяпер у ім для Рамана месца. Пайсьці? Кінуць? Лёгка сказаць! Што мяне чакае там, у іншым сьвеце? Не патое ён кінуў бацькоў і хутар, каб варочацца туды. Чым ён дапаможа бацьком? Яны-ж самі выганялі мяне ў сьвет шукаць шчасьця, каб хоць я не прапаў, калі ўжо яны прападаюць. Гэта-ж яны самі казалі зрачыся нават роду свайго Корзюкава, каб ніхто ня ведаў, хто я й адкуль, каб хоць для мяне не зачыняліся дзьверы. Ды я не магу зрачыся. Мяне ўсюды ведаюць, як Рамана Корзюка, сына кулака. Кулак? Я ведаю - гэта ня ганьба. На мяне глядзяць зайздроснымі вачыма якраз таму, што я кулак. Мяне выгналі з тэхнікуму, але я застаўся там у душах, як кулак - непакорны, непадкупны, дужы, адчынены й наважны. Мяне пасадзяць у турму? Мне не дадуць скончыць навукі ў інстытуце? Я скончу яе ў турме, але не паддамся й не саступлю. Вось толькі сапраўды - бацькі! Няўжо яны й мяне заціснуць у свой вузел? Што сталася з бацькам? Я не пазнаю яго - гэта не ў натуры Корзюкаў хавацца і ўцякаць. А тым болей забойства. Што гэта такое?
Гаспадыня пастукалася прыбраць, запыталася, чаму ён ня йдзе на заняткі. Раман адказаў, што ў іх няма сёньня першай лекцыі і што ён зьбіраецца на трэйцюю. Пасьпешна выпіў гарбату і, узяўшы партфэль, пакінуў кватэру.
Калі Раман увайшоў у будынак Галоўнага корпусу Ўнівэрсытэцкага гарадка, студэнты ягонага курсу ўжо клуміліся перад дзьвярыма аўдыторыі 312, чакаючы, калі пачнуцца экзамены. Раман апранутым мінуў распранальню, сьпяшаючыся да сваіх сяброў.
- Здымеце галёшы й пальто, - закрычэлі на яго з распранальні.
Корзюк толькі азірнуўся і падаўся далей.
- Вярнецеся, нельга ў галёшах!
Раман размахваў партфэлем, ня бяручы ўвагі на крыкі й просьбу.
- Вам хочацца да дырэктара, ці каб мы выклікалі міліцыю? - дагнала Рамана жанчына з распранальні й спыніла яго за рукаў.
- Толькі бяз рук!
- А ты чаго прэшся - тры пуды гразі на нагах. Красьці хадзіў, ці што? Называецца, культурны чалавек, студэнт! Нечага з вамі валаводзіцца! Да дырэктара, або ськінуць галёшы!
- Не магу - пальцы голыя, дык таму і галёшы.
- Пакажы, тады паверу.
Корзюк ськінуў з нагі галёшу й паказаў на падзёрты чаравік. Жанчына з распранальні пагардліва зірнула на нагу і дэманстрацыйна пакінула Рамана.
Студэнты зьбегліся на інцыдэнт і прысукалі да Корзюка.
- Да чаго ты дажыў - жанчыны пачынаюць распранаць!
- Гэта-ж нахабства. Дзіўна, як ты ёй паддаўся?
- Што ты хочаш ад яго - яго ўчора згрэбла Валя Камоцкая і павязла дахаты.
Раман, нічога не адказваючы і ня спыняючыся, хутка йшоў па карыдоры, хмуры і ўцьвелены. Побач яго і ззаду, як вучні, драбязою беглі студэнты, не ўпраўляючыся за ім. Вышэйшы за іх на галаву, Раман зупыніўся толькі каля самых дзьвярэй аўдыторыі 312.
З другога боку, супроцьлежнага таму, адкуль узяўся Корзюк, набліжаўся выцягнуты, як струна, вышэйшы яшчэ за Корзюка, стары, ў пэнснэ, прафэсар, выкладчык дыялектычнага матэрыялізму. Але прафэсар, як-бы нікога не пазнаючы з сваіх студэнтаў, гледзячы некуды праз іхныя галовы, наткнуўся толькі вачыма на Корзюка і папытаўся:
- Гэта аўдыторыя 312?
- Вы не памыліліся, - адказаў Раман.
- Заходзьце вы першы і яшчэ адзін! Упушчаць і, зразумела, выпушчаць буду толькі па двох, - засьмяяўся прафэсар і ўпяршыню глянуў уніз, на студэнтаў.
Раман увайшоў у аўдыторыю. Толькі цяпер яму прыйшло ўдум, што Валі няма на карыдоры, што яна ня прыйшла на экзамены і, напэўна, ня прыйдзе - пазьніцца яна ня любіць. Раман занепакоіўся. Калі-б яна была там, за дзьвярыма, чакала свае чаргі, у ягонай душы ўсё-б было ў парадку, нічога-б, здавалася, ня трывожыла-б яго і ўсё было-б паранейшаму - гэты дзень, як і ўсе дні, не зачапляў-бы яго, не адкладаўся-б гэтак балюча і шчымліва і, галоўнае, ён не адчуваў-бы сябе вінаватым перад ёй, калі-б яна была цяпер тут. А так - яе няма, і можа яна пакрыўджаная чым-небудь, злуецца на яго, знарок ня прыйшла, каб памсьціцца яму хоць гэткім спосабам. І гэтак заўсёды - калі яе няма, яму хочацца яе, калі яна ёсьць - ён кпіць і глуміцца з яе. Ён заўсёды дакарае сябе за гэта, ды нічога ня выходзіць - ня можа сябе перарабіць. Ад таго ён можа сам для сябе стварыў гэтулькі пакутаў. Ня любіў сябе Корзюк за свой характар, хоць і ведаў - ён застанецца такім, як ёсьць, супярэчлівым і зьменным. Пра тое-ж, што яго сёньня чакае на квартэры, Раман стараўся ня думаць.
Прафэсар у пэнснэ, седзячы, корпаўся ў сваім партфэлі і, як-бы нічога не знайшоўшы ў ім, хутка замкнуў яго, падпёршы над сталом свой худы падбародавіч абедзьвюма даланямі. Утрымваючы гэткім спосабам сваю галаву на лакцёх, ён уставіўся вачыма ў столь і, выяўна задаволены сваім тонам, сфармуляваў Раману Корзюку тэму «Законамернасьць і выпадковасьць у гістарычным працэсе».
Да Рамана, як праз сон, ледзьве дайшла гэтая тэма, і ён яшчэ не хацеў думаць над ёй. Ён таксама, як і прафэсар, некуды бяздумна глядзеў і схамянуўся толькі тады, калі прачытаў на дошцы, што стаяла насупраць яго, напісанае крэйдай вялікімі літарамі «Раман Камоцкі». Ах, які дасьціпны жарт! Дарослыя, а - як дзеці. Але падумаў - нядрэнна гучыць: Раман Камоцкі. Але - не! Камоцкая - гэта толькі яна, Камоцкая. У гэтым прозьвішчы яна ўся: прывабная, далікатная і адначасна вульгарная. Але якраз вульгарнае ў яе выходзіць далікатным. Яно якраз і прыцягвае да яе. Пайду, папытаюся ў ейных сябровак, дзе яна і што з ёю?
- Выбачайце, прафэсар, я блага сябе адчуваю, мне трэба выйсьці... на хвіліначку.
Корзюк узьняўся з-за стала, і крэсла, на якім ён сядзеў, з грукатам павалілася на падлогу.
- Часіначку! Але вы разумееце, што такое заканамернасьць і выпадковасьць? Вы скажэце мне толькі... - не адпушчаў прафэсар Рамана.
- Разумею. Разумею, прафэсар. Даруйце - я спадзяваўся прыйсьці да вас на экзамен з сваёй сяброўкай, а яна ня прыйшла. Што тут - выпадковасьць ці заканамернасьць?
- Дасьціпна! Надзвычайна! Вы разьбіраецеся ў тэме. Цешуся вашай правільнай пастаноўкай пытаньня. Заліковая кніжка?
Раман падаў кніжку і выляцеў з аўдыторыі, як ня з гэтага сьвету, разглядаючыся па бакох і шукаючы Валіных кампанак.
- Ну, як - здаў? Што табе паставіў? Якія ў цябе былі пытаньні?
- Што паставіў? Асла!
- Вар'ята кавалак, - адказаў той, хто пытаўся.
Корзюк змоўк, як-бы асекся, стоячы на сярэдзіне калідору. Адна з Валіных сябровак, калі ён зірнуў на яе, схавала ад яго свае вочы, гледзячы ў канспэкт і падыходзячы бліжэй да дзьвярэй аўдыторыі. Гэта азначала, што яна ня хоча гаварыць. Раману толькі не зразумела было - ці таму, каб ён не турбаваў яе перад самымі экзаменамі, ці проста, каб не сказаць, дзе Валя. Як-бы там ні было, Корзюк адчуў сябе абражаным, чужым сярод сваіх, і ад гэтага яму было яшчэ больш не па сабе. Яму здалося - усе ведаюць пра яго больш, чымся ён сам пра сябе, але ня хочуць яму нічога сказаць, нешта хаваюць ад яго. Больш ён і ня думаў пытацца пра Валю, яна ня была ўжо яму гэтак патрэбная, як колькі часінаў перад тым. Яму ніхто не патрэбен быў цяпер. Ніхто ня цікавіцца ім, навошта і яму тады хто-небудзь? Вунь усе стаяць пад дзьвярыма, як перад царскімі варотамі, кожны дрыжыць за сваё асабістае, і сапраўды, ці можа каго цікавіць нейкі Корзюк? Вядома, не! Якія адны з іх будуць шчасьлівыя, калі здадуць экзамен, а другія - якія нешчасьлівыя, калі не здадуць. А ён ня ўмее ні радвацца, ні гараваць. Ён і той экзамен здаў нейкім нязвычайным спосабам, не такім, як усе.
Ня прыстаўшы да нікога і ня ведаючы, што яму рабіць далей, Корзюк памалу, уцягнуўшы галаву, як ад дажджу, у каўнер паліта, пайшоў да выхаду. Ідучы гэтак, ён наткнуўся на Сьцяпана Мялешку, камсорга свайго курсу.
- Корзюк, вас хоча бачыць цяпер-жа дырэктар, - намагаўся як найлагадней паведаміць Мялешка.
- Дзякую, Сьцяпан, я неяк ужо й сам туды хіліўся. Каб ты й не сказаў, я зайшоў-бы да яго й сам. А ты што - ад яго?
- Ты не канечне мусіш ведаць усё.
Корзюку зноў давялося йсьці паўз распранальню. Тая самая жанчына, што гэтак старанна яго распранала, зірнула на яго бліскучымі вачыма і падміргнула другой, прыймаючы паліто з рук студэнткі. Раман ніяк не рэагаваў на гэта і толькі хутчэй пайшоў па вытаптанай дарожцы.
У канцылярыі дырэктара перш сустрэла Рамана сакратарка. Яна пастукалася да дырэктара, крышку адчыніла дзьверы ягонага пакою і, не ўваходзячы, уткнула туды, як праз шчыліну, сваю галаву, ня зусім эфэктна паказаўшыся ззаду Раману.
- Заходзьце! - павярнулася яна, села за свой стол, за якім яна сядзела перад гэтым.
Дырэктар ня ўзьняў вачэй ад папераў і тады, калі Раман стаяў ужо перад ягоным сталом.
- Вы, здаецца, хацелі мяне бачыць? - заявіў аб сабе Корзюк.
- Так, так. Добры дзень! Сядайце! Як справы? Вы жывяцё на водшыбе і вас ня ўсюды можна бачыць. Вам ня хочацца перабрацца ў інтэрнат? Да нас?
Дырэктар стродка зірнуў у вочы Рамана Корзюка.
- Я й так разам з вамі, таварыш дырэктар.
- Разумеецца, мы цяпер разам з вамі - я й вы ў адным пакоі... Былі на экзаменах?
- Так.
- Ну, вы і на экзаменах заўсёды трымаецеся свабодна. Спадзяюся, што вы й цяпер не адступілі ад свайго правіла?
- Гэта ня мае ніякага значэньня, таварыш дырэктар.
Як-бы першы раз за сто год маўчаньня, прарваўся тэлефон, бразкуча і трывожна. Дырэктар прывычным рухам рукі спакойна зьняў з яго трубку і, сказаўшы «пазьней», перапыніў тэлефонную гутарку.
- Вас сягоньня просяць завітаць на рог Савецкай і Ўрыцкага. Разумееце, куды? А восьмай гадзіне ўвечары. Пакой 72. Органы дзяржаўнай бясьпекі цікавяцца вамі. Можаце йсьці.
Дырэктар паклікаў сакратарку, а Раман Корзюк, быццам яшчэ ня ўсё сказаўшы, памуляўся колькі сэкундаў і выйшаў толькі тады, калі зразумеў, што ягоная гутарка з дырэктарам сапраўды скончылася.
2
З Валяю Камоцкай нічога асаблівага ня сталася. У манастыр, драўляны дамок ля самага Галоўнага корпусу, яна, пасьля разьвітаньня з Раманам, прышла даволі позна; сьвятла ня было як у іхным, так і ў іншых пакоях. Ня было сьвятла нават і ў карыдоры, і Валі вобмацкам давялося шукаць сваіх дзьвярэй. Асьцярожна, каб як найцішэй, узялася за клямку. Дзьверы былі замкнутыя. «Ня пушчаюць», - аж спалохалася яна гэтай свае першае думкі, гэткай прыкрай і недарэчнай для яе, прыкрай таму, што рэальнай. «Заставайся на вуліцы, досыць нацешылася ты». Гэтае самаўсьведамленьне яшчэ больш узмацніла ў Валінай душы несамавіты, можна сказаць, дваякі настрой: радасьць, што яна правяла час з Раманам і неспадзяваная расплата за тую радасьць. Два адценьні ў ейным пачуцьці зьліліся ў вадно - у тую прыкрасьць, якую яна адчула адразу-ж, калі ўвайшла ў цёмны карыдор манастыра. «Значыць, выжываюць - гэтак адкрыта і бессаромна! Даюць зразумець, што пагарджаюць, як вулічніцай. Заўтра, ці дакладней ужо сёньня ўсе будуць ведаць: Валю Камоцкую ня пусьцілі ў хату ейныя-ж сяброўкі, яна стаяла пад дзьвярыма, прасілася й мала ня плакала. Яшчэ таго глядзі, паставяць адкрыта пытаньне аб маральным разлажэньні».
Валя пачала стукаць у дзьверы, наважна й настойліва. Ды дармо, ніхто ня йшоў адчыняць. Яшчэ й яшчэ. Мацней і мацней. «Прытаіліся, бы выдахлі».
Валя націскала на дзьверы з усёй моцай, абураная, злосная да няпрытомнасьці. «Манашкі - няма каму сьвіснуць - паўставалі-б».
Валя бразгала гэтак, што пачуліся пратэсты з суседніх пакояў, але толькі ціха было ў Валінай кельні. «Гэткая зацятасьць!» падумала Валя блізу што ў голас, зьняможаная крыўдай і нянавісьцяй да сваіх сужыхарак. Нарэшце, калі яна пакінула грукаць, нехта шлёпнуў з ложка босымі нагамі аб падлогу і, падбегшы да дзьвярэй, пакруціў ключ у дзірцы, пасьпешна ўцякаючы назад.
Валя ўвайшла ў пакой і на злосьць шархнула сьвятлом. Усе на ложках інстынктыўна нацягнулі на галовы коўдры, але ніхто нічога не гаварыў, відавочна, баючыся чапаць Валю Камоцкую.
- Чаму-ж вы, такія адважныя, пахаваліся цяпер? Чаму з вас ніхто ня хоча глянуць мне ў вочы? Можа-б я ляпей разгледзела вашае аблічча - ці чалавечае яно.
Бяз удачы выклікаць манашак на паядынак, Валя Камоцкая разьдзелася й легла ў свой ложак. Доўга яна не магла заснуць. Ня тое, каб яе мучыла зьнявага сябровак, - гэты канфлікт у яе хутка ўлёгся, - з галавы ў яе ня выходзіў Раман, ён валадарна сьцёр з памяці яе ўсё, што адклалася ў ёй не ад яго. Іхныя ўзаемадачыненьні здаваліся Валі ня зусім выразнымі, як-бы ня было ў тых дачыненьнях такога пункту апоры, дзякуючы якому можна было-б утрымаць і забясьпечыць паміж ёй і ім раўнавагу, ніколі ня ставіць пытаньня: што будзе далей? або ці ўсё гэта праўдзіва? Валя Камоцкая хацела-б, каб усё было ясна цяпер-жа, каб яна ведала ўсё наперад, каб была тая ўпэўненасьць, безь якой нельга плянаваць дзявоцкага жыцьця, ці жыцьця наогул. Учора яна чытала Анатоля Франса, і як-жа ён памыляецца, калі кажа, што шчасьце - у невядомасьці. Не, невядомае - гэта найгоршая рэч. Трэба, каб невядомае было разьвязанае. Яна ўсё развязала, што да Рамана. Праўда, гэтае «ўсё» разьвязалася само па сабе, бяз плянавасьці, стыхійна. Раман напаткаўся ёй неспадзявана, адразу. Тры гады правучылася - не дабачала яго, потым ён як-бы аднекуль зьявіўся, вырас і, жартлівы, нават абыякавы, знайшоў сабе мейсца ў ейнай душы. І цяпер яна нагэтулькі звыклася з ім, што нельга было-б уявіць нейкі адыход ад яго, гэтакі магчымы з ягонага боку. Гэта яшчэ больш кідае яе да яго з такой пасьпешнасьцяй, з якой кідаецца пад хуткія колы дарога. Калі ўчора праходзіў пад Берасьцейскім мастом цягнік, здалося, што гэта ня ён адыходзіць ад іх, зьнікаючы ўначы, а што гэта яна адыходзіць, адплывае ад Рамана. Інакш-бы яна, напэўна, не цягнулася за ім да самае хаты, не наравілася-б гэтак. Ёй хацелася-б, каб не яна слалася тэй дарогай перад ім, а ён перад ёю, больш пакорны і больш адданы. Але якраз тут у яе і ня было пэўнасьці - Раман не такі. Ён ніякі. Няўлоўны, пасьпешны, ён ніколі ня будзе самім собою, без самаўсьведамленьня, ён - толькі рух бязьмэтны. Нявядомае ў ім палохае Валю. Хто ён і што ён, як чалавек, нарэшце? Ці можна спадзявацца на яго? Спадзяваньняў гэтых ня шмат было ў яе. Найгоршае-ж, чаго яна баялася і ў чым яна не хацела прызнацца нават сама перад сабою - гэта тое, што Раман часамі выдаваўся ёй падазроным. Будучы з кім-небудзь разам, ня з ёю толькі аднэй, Раман выяўляў новыя, невядомыя датуль рысы характару: з кім-небудзь іншым, у сьвятле таго «іншага», ён як-бы ня той, каго яна ведае. Шмат такіх дадаткаў яна ўжо ўгледзела ў ім. Вось хоць-бы ягоны «дзядзька» - што гэта за чалавек? Ён, бязумоўна, ня цікавіць яе сам па сабе. Яна не пазнала толькі ў сутыку з ім Рамана. Значыцца, Раман ня толькі з ёю, а й яшчэ з некім. Раман такі чалавек, які ніколі не гаворыць ні пра сябе, ні пра каго-небудзь, а толькі пра што-небудзь.
Як-бы выплываючы з разважаньняў аб Раману Корзюку, у Валі Камоцкай зарадзілася інтрыгуючы і самую яе думка: праверыць Рамана. Не пайсьці на экзамены (іх можна здаць яшчэ і заўтра), а пайсьці да Раманавае гаспадыні, калі той будзе на экзаменах, і вынюхаць усё так, як толькі яна ўмее. Можа Раманава гаспадыня ведае што-небудзь пра «дзядзьку», а можа яна яго ніколі й ня бачыла. Дык гэта ўжо будзе таксама нейкай ніткай. Падставай. Нейкай асаблівай нетактоўнасьці ў гэтым ня бачыла. Пагатоў, калі Раман ня будзе нічога пра гэта ведаць. У імя іхнага далейшага трэба высьветліць дачыненьні Раман Корзюк - Генадзь Кандраценя.
З гэтай думкаю Валю Камоцкую сустрэла раньне. Яна ня выспалася і нікому не хацела паказвацца на вочы пры дзённым сьвятле - сьляды ночных перажываньняў выразна ўдавалі яе іншай, слабой, крыху няпэўнай і не такой наважнай, чаго яна ня любіла ў сабе. Каб ужо й сапраўды ня выглядаць гэтак, а галоўнае, каб яе не палічылі за такую, яна пусьціла ў ход выпрабаванае сваё мастацтва падабацца ўсім і выклікаць зайздрасьць - наколькі можна было, яшчэ перад тым, як пайсьці ў агульны мыцельнік, зграбна вызваліла з-пад свайго ранішняга ўбору загарэлыя рукі, грудзі, шыю і акруглай формы сьпіну - няхай ад злосьці ўкусяць яе, яна ведала - стройную, імклівую і плястычную.
У мыцельніку Валі Камоцкай давялося стаць вобак з сваімі таварышкамі. Адна з іх, трымаючы ў роце зубную шчотку і саркастычна аглядаючы Валю, цынічна парэкамандавала ёй:
- Памый заадно й грудзі ды павесь іх на шнурку сушыцца.
- Гэта ня я, а ты з радасьцяй павесіла-б, каб у цябе было што вешаць.
Няпрыемная сутычка паміж дзьвюма жанчынамі сьцішыла рэшту, зьмяніла настрой. Мала гаворачы, усе вярнуліся ў пакой і пачалі зьбірацца на заняткі. Валя Камоцкая, як і заўсёды хутказьменная, зноў увайшла ў сябе, замкнулася, няпрыступная нікому. Яна зноў вярнулася да таго, з чым і прачнулася - да Рамана. Толькі цяпер яна думала ня проста пра Рамана - ў ёй прачыналіся здольнасьці сьледчага, які яшчэ ня ведаў, як пачынаць цяжкое сьледства. Дзьве супярэчлівыя акалічнасьці рабілі цяжкой Раманаву справу: з аднаго боку, Валя хацела, так-бы сказаць, намацаць Ахілесаву пяту ў Рамана, знайсьці тое, што мучыць, дражніць, палохае і штурхае яго на падазроныя сувязі, з другога боку, сваім нязвычайным сьледствам яна магла пашкодзіць самыя сувязі з Раманам. Апошняга яна баялася найбольш, але-ж і не магла застацца ў тэй няпэўнасьці, якую яна адчувае і асабліва адчула апошнім разам, на кватэры ў Рамана Корзюка.
Валя выйшла з інтэрнату разам з усімі, але, апынуўшыся на вуліцы, адлучылася ад кампаніі і стала на трамвайным спынку, што быў тут-жа, недалёка ад манастыра. Усё зьдзіўлена азірнуліся на яе. Нават бліжэйшыя спаміж ейных сябровак, з якімі яна, бывала, і дружыла, нічога не папыталіся ў яе трымаючыся ўвесь час нейтральна. Неўзабаве прыйшоў трамвай, і Камоцкая лёгка ўскочыла на падножак.
З уваходам у трамвай увайшло ў свае берагі і тое пачуцьцё, якое кіравала ёю і вяло яе да пастаўленай мэты. Яна не спакмела, калі прайшоў пад Чыгуначным мастом трамвай і калі ён дайшоў да свайго канцовага спынку. Усе вылезьлі, толькі яна адна заставалася ў апусьцелым вагоне, пакуль кандуктар не нагадаў, што трамвай далей ня йдзе. Валя Камоцкая, як і ўчора, зноў прайшла паўз Берасьцейскі мост і хутка згубілася ў садовых вуліцах. Але цяпер яна баялася тут, на гэтай ускраіне. Учора ўвечары яна пачувала сябе тут інакш, зацішней, бясьпечней, а цяпер удзень у яе мог яшчэ хто-небудь папытацца, хто яна і што ёй тут патрэбна. Ніколі яшчэ яна ня йшла тут адна. Заўсёды толькі з Раманам... Што яна надумалася? Яна яшчэ нічога не хавала ад Рамана, заўсёды ўсё яму гаварыла ў вочы - прыемнае і прыкрае. Што змушае яе цяпер хаваць у сваім сэрцы тое, што яна надумалася? Не, гэта ня тая дарога, што вядзе да Рамана. Прыйшоў-бы час, і ён сам, магчыма, адчыніў-бы сваю душу, як ён заўсёды адчыняе мне дзьверы свайго пакою. Камоцкая зірнула на дом, дзе жыве Раман, і не знаходзіла адвагі ісьці далей. Вярнулася, каб ня так ужо адразу... Можа лепей зайсьці з другога канца вуліцы... На месцы іхнага ночнага прыпынку ляжала колькі расьціснутых яблыкаў. Валя перайшла на іншую вуліцу, яшчэ меншую за гэту. З нейчага дварку злосна кінуўся на яе сабака, тузануўшыся на ланцугу.
Валя Камоцкая пастукалася да гаспадыні Рамана Корзюка. Тая не адразу адчыніла ёй дзьверы, у хаце была чуваць гаворка. Гэта насьцярожыла Камоцкую - Раманава гаспадыня жыла адна, муж у яе памёр маладым, дзяцей ня было, радні таксама, і хто-б мог зайсьці да яе - ні з кім яна ня зналася і ня любіла ніякіх наведвальнікаў. Але мала чаго ня бывае. Валі толькі не спадабалася, што нехта зайшоў да яе тады, калі і ёй трэба было пагутарыць з ёю. Собіла ж ёй ткнуцца ў гэтую часіну, няхай-бы раней ці пазьней. Ды ня было ўжо як адступаць - дзьверы адчыніліся: Раманава гаспадыня стаяла перад ёй спалоханая, зьбянтэжаная і як-бы злосная, хоць у голасе, калі яна абазвалася да Валі, ня чулася нічога асабліва варожага.
- Добра, што вы зайшліся.
Гаспадыня павяла Валю ў другую палавіну хаты. Падняўшы з нейкага матэрыялу заслону ў дзьвярох, яна ўпусьціла Валю ў досыць вялікі пакой. На нейкай воддалі ад Камоцкай, перад вялікім старым люстрам на ўсю сьцяну, стаялі тры высокія міліцыянэры, і адзін з іх трымаў у руках сакваяж, падобны да таго, які Валя бачыла ўчора пад сталом на кватэры ў Рамана. «Вось і сьледства», - хутчэй за самую думку ўспыхнула трывога ў падсьвядомасьці ў Камоцкай. Міліцыянэры перш пабачылі яе ў люстры - з галавы да ног, яна як-бы наскрозь прасьвяцілася перад імі. Потым яны павярнуліся да яе. Асьлепленым, ім цяжка было напачатку глядзець на яе: яны ўспрыймалі яе, быццам шклянымі вачыма - гэтак шмат трапіла сьвятла ад люстра ў іхныя зрэнкі. Выціраючы вочы, адзін з іх, найстарэйшы, дапытліва глянуў на Камоцкую:
- Вы чаго прыйшлі сюды, грамадзянка?
- Вы ня маеце права мяне дапытваць.
Два маладзейшыя міліцыянэры пераглянуліся між сабой і моўчкі пераступілі з нагі на нагу. Гаспадыня, бы сэкундант на дуэлі, стаяла ў баку, гледзячы больш на міліцыянэраў, чымся на Валю каля дзьвярэй.
- Ваша прозьвішча? - папытаўся міліцыянэр у Камоцкай.
- Я арыштаваная?
- Пакажэце ваш пашпарт.
- Я атрымала яго ў міліцыі, і вы добра ведаеце, як ён выглядае.
Старэйшы з міліцыянэраў кіўнуў маладзейшым, і тыя хутка апынуліся за плячыма ў Валі, папрасіўшы яе прайсьці далей ад парогу.
- Вы ведаеце гэтую асобу? - зьвярнуўся старэйшы да гаспадыні.
- Яна часта заходзіцца да майго кватаранта.
- Рамана Корзюка?
- Гэта вы ўжо ведаеце.
- Гэта значыць, студэнтка, тая самая аб якой вы гаварылі?
- Няго-ж якая!
- Калі трэба, я буду гаварыць сама за сябе. Прашу вас, калі ласка, ня турбавацца, - ня зусім валодаючы сабой, адным дыхам прагаварыла Валя Камоцкая да гаспадыні і, ня саступаючы з мейсца, уставіла на яе свой узрок, калючы і злосны. Старэйшы з міліцыянэраў бачыў, як павернутая да яго шчака ў Валі налівалася чырвоным колерам гневу.
- Якое вы маеце права забараняць ёй гаварыць, хоць-бы й пра вас, хоць-бы й няпрыемнае для вас? Мы пытаемся ў яе пра што хочам і як хочам... Значыцца з усяго відаць - вы добра ведаеце Рамана Корзюка? А вы ведаеце, што гэта вось гэта? - старэйшы з міліцыянэраў паказаў на сакваяж у руках свайго памагатага, што стаяў ззаду ў Валі. - Вы хочаце, каб мы адчынілі яго й паказалі вам, што ў ім, га?
Валя й не спрабавала азірнуцца назад, толькі адчула сваёю сьпіною страх, як-бы за ёю ляжала нейкая бомба, гатовая віда-віда выбухнуць.
- Я нічога не хочу ведаць, мяне гэта не дачыцца.
- Не, гэта датычыцца й вас. Мы паглядзім, наколькі ў вас хопіць запалу бараніцца.
- Мне ня трэба бараніцца. Я ня ведаю, што вы хочаце ад мяне, нарэшце? Я прыйшла сюды зусім прыватна. Можа ня ў час.
- Вы зусім нам не перашкодзілі. Мы спадзяёмся, вы дапаможаце нам. Вы нам патрэбныя, і мы вам вельмі ўдячныя, што вы якраз прыйшлі сюды цяпер.
Старэйшы з міліцыянэраў - гэта можна было пачуць па ягоным голасе і як-бы іранічнай інтанацыі - бачыў сябе пераможцам, і ад усьведамленьня гэтага, рабіўся яшчэ больш красамоўным. Ён і не спадзяваўся, што гэтая справа гэтак выгадна абернецца для яго - ён можна ўжо сказаць, ускрыў яе, маючы перад сабой такую цікавую дэталь, як гэтая дзяўчына, што прыйшла сюды сама і стаіць во цяпер перад ім. Ён давядзе гэтую справу да канца, высьветліць у ёй усё невядомае і ўзьніміць яе да ступені дзяржаўнага значэньня. Бязумоўна, важная дэталь у гэтым - Раман Корзюк. Дык ён-жа таксама бадай у ягоных руках. Застаецца яшчэ толькі адно невядомае, але й яно, бясспрэчна, знойдзецца па дзьвюх першых дэталях, ужо вядомых яму. Трэйцяя дэталь будзе вышэйшым пунктам ягонай дзейнасьці і завяршэньнем усяе справы. Адно толькі мала цешыла яго - гэта тая акалічнасьць, што гаспадыня сама прыйшла да іх і паведаміла аб усім. Д'ябла яе прынёс - ён сам-бы выкрыў гэта ўсё без яе. Але й тут у яго ёсьць адна зачэпка - можа й сама гаспадыня ўцягнута ў гэтую справу і толькі дурыць галаву, што яна знайшла гэтыя рэчы пад сталом, замятаючы пакой Рамана Корзюка. На самай справе, хто мог-бы пакінуць такія цацкі пад сталом? Гэта ўсё выглядае куды глыбей, чымся здаецца на першы пагляд.
- Вы, я думаю, не адмовіцеся, - падыйшоў бліжэй да Валі Камоцкай старэйшы міліцыянэр, - паехаць разам з намі й даць фармальнае паказаньне ў справе знойдзеных рэчаў на квартэры вашага знаёмага Рамана Корзюка?
- Я нікуды не паеду, я пайду туды, адкуль і прыйшла. Вы ня маеце ніякай падставы затрымваць мяне.
- Не нэрвуйцеся - у нас ёсьць падстава... Зрэшты, чаго вам баяцца, калі вы нічога ня ведаеце? Так і скажаце, што ня ведаеце, і ўсё. Але, натуральна, вы можа самі хацелі-б ведаць, чаму нам патрэбна вашае супрацоўніцтва ў гэтым выпадку? Мы дапушчаем нават, што вы ні ў чым невінаваты, і ў гэтым сэньсе нам зразумела вашае абурэньне. У тым вунь сакваяжы, - міліцыянэр зноў паказаў на свайго памагатага, - хаваецца нешта большае, чымся зброя і грошы.
Валя ўпяршыню за гэты час павярнулася назад і зірнула на сакваяж, але як на рэч, якая ня выклікае ў яе ніякага ўражаньня. Тое, што сказаў ёй міліцыянэр, як-бы нікаліва ня зьдзівіла яе, і яна толькі пытальна ўзьняла вочы на гаспадыню, быццам просячы яе сказаць, скуль гэта яна ўсё ўзяла. Але гаспадыня заставалася стаяць моўчкі з выглядам, што яна ўсю віну за гэта ўжо зваліла з сябе і ўсклала на каго іншага. «Пытайся цяпер у іх, або ў таго, з кім знаешся. Я сваё зрабіла, а ты выкручвайся цяпер, як можаш».
Валя Камоцкая, апусьціўшы абедзьве рукі ў кішэні паліта і трымаючы іх так, што адно і другое крысо ўзьнялося ўгару, насьмешліва і з дражлівым тонам зьвярнулася ўжо не да гаспадыні, а да старэйшага міліцыянэра, што ўвесь гэты час ня зводзіў з яе вачэй:
- Што хочаце, ніяк не магу зразумець гэтай вашай дэманстрацыі!
Старэйшы з міліцыянэраў, абураны і незадаволены эфэктам, на які ён, відаць, разьлічваў, ня стрымаўся і на ўвесь голас закрычаў:
- Рукі з кішэняў! Да закаранелых злачынцаў у нас знойдзецца і адпаведны мэтад. Узяць яе!
Два маладзейшыя міліцыянэры ўзялі пад рукі Камоцкую і вывелі яе заднім ходам на двор, дзе на іх чакала машына.
Гаспадыня, толькі калі яны ад'ехаліся, зачыніла за імі дзьверы свайго дому.
3
Раман Корзюк нідзе ня мог знайсьці сабе мейсца. Ён ня ведаў, за што яму ўзяцца, куды пайсьці і што пастанавіць. Тысячы розных супярэчлівых думак зьмяняліся адна па аднэй, і ніводнай з іх ён ня мог прыняць, або адкінуць - усе яны здаваліся яму правільнымі і ў той-жа час зусім нерэальнымі для зьішчэньня. Яны зараджаліся недзе ў глыбіні душы і, падагрэтыя хваляваньнем, не маглі адстоіцца і набыць сталага характару. Ён толькі адчуваў іх, яны раіліся ў ім, але ня мог іх усьвядоміць, і ад таго ў яго ня было ніякай яснасьці ў душы. Таго факту, што ён мусіць пайсьці а восьмай гадзіне на допыт (навошта-ж-бы ён яшчэ быў патрэбны?), Раман Корзюк як-бы й не адмаўляў, згаджаўся з ягонай няўхільнасьцяй і гатовы быў на ўсё. Страху ён ня меў, наадварот - калі ўжо яго выклікаюць, ён папытаецца сам, чаго ад яго хочаць: свайго як-бы нейкага нелегальнага становішча ён ня мог больш трываць. Але тут адразу-ж, як кантралёр, у яго зьяўлялася іншая думка і таксама высоўвала свае довады: а можа яму і ня йсьці зусім? Навошта? Усё ясна й так: нейчая нявідочная рука затрымвае яго. І было-б недарэчна лезьці самому ў пастку. Калі яшчэ нядаўна яму было шкада свайго пройдзенага, дык цяпер усё гэта ня мела ніякага сэнсу, нават болей таго - тое, з чым яму, здавалася, немагчыма расстацца, паварочваецца супраць яго самога. Дык ці варта яму даражыць і чапляцца за яго? Трэба адмовіцца ад самога сябе, каб нічога цябе ня трымала. Якая наўда яму, калі ён упёрся ў самога сябе і стаіць перад нічым? Трэба самым балючым спосабам адзьдзяліць сябе ад усяго, што зьвязвае й трымае, каб быць зусім свабодным і нічога не шкадаваць.
І ўсё-ткі Раман Корзюк ня мог, як сьлед разабрацца ва ўсім гэтым. Ідучы па вуліцы, высокі, ён хацеў-бы схавацца, зьнікнуць сярод людзей, толькі-ж вуліцы выдаваліся занадта пустымі, а сам горад - замалым для таго. Ніўводнай з бібліятэкаў, куды ён заходзіў, ён ня мог доўга заставацца: усюды баяўся аднаго - вось зараз нехта зьявіцца і павядзе яго, і ніхто яго больш не пабачыць. Для вока толькі возьме газэту ці часопіс, патрымае ў руках столькі часу, колькі трэба, каб ня выклікаць падазронасьці ў пасьпешнасьці, і выходзіць, як сам ня свой, на вуліцу, ня ведаючы, куды яму пайсьці яшчэ.
На Карла Маркса яму папаўся трамвай, што йшоў на Ляхаўку. Раман надумаўся паехаць на фабрыку люстраў, дзе ён тры разы на тыдзень ліквідуе няпісьменнасьць сярод работніцаў, маючы за гэта лішнюю капейку. Сягоньня таксама ў яго там заняткі. Дык ён і прабудзіць там да самага вечару з людзьмі, пакуль яму ісьці туды.
Як у мансардзе, у пакойчыку на паддашшы, адведзеным адміністрацыяй для заняткаў, Корзюк чакаў на сваіх вучаніцаў, гледзячы праз маленькае вакенца, як з вежы, на восеньскі горад.
Заходні вецер бесьперастанку гнаў, як-бы з нейкага іншага краю, лёгкія хмары. У далячыні, там, дзе яны ўзьнікалі, ад іх чарнела ўсё неба, а тут, над горадам, без дажджу, яны імкліва расьцярушваліся і бялявымі струменьчыкамі зьнікалі ў чыстым прасторы. Ды толькі зноў, зусім недалёка, спад небасхілу, яны нарасталі яшчэ і, разрываючыся, плылі далей, невядома куды і кім пасланыя. Шматпавярховы Дом Ураду першы сустракаў іх, як нязнаных вандроўніцаў, разглядаючыся вакол усімі сваімі вокнамі - ён адзіны над горадам быў на іхнай вышыні і слухаў іхны шум і затоенае дыханьне, ахутаны імглой, пануры і стродкі.
Гледзячы туды, дзе набухалі, як выбухі, чорныя хмары, Раман Корзюк ня думаў, не адчуваў, дзе ён цяпер - ён хацеў быць там, па другім баку тых выбухаў, што ўзьнімаліся ад зямлі ўсё вышэй і вышэй, засталучваючы ад яго паўнеба. Яму здавалася - за тымі выбухамі ляжыць сонечная краіна, і калі хто й бачыць там гэтыя чорныя хмары, дык, напэўна, толькі радуецца, што яны адплываюць адтуль, а ня йдуць насустрач так, як яны йдуць погрозьліва сюды на яго.
За сьпіною Раман адчуў некага.
- Сягоньня заняткаў ня будзе - усе работніцы на агульным сходзе, - пачуў ён за сабою жаночы голас і павярнуўся ад вакна.
Перад ім стаяла жанчына сярэдніх гадоў і ўжо вінавата ўсьміхалася яму, гледзячы круглымі аляістымі вачыма некуды ўгару, праз Раманаву галаву, усё болей і болей налазячы на яго. Гэта ўзлавала Рамана.
- Ну дык і чаго вы хочаце ад мяне?
- Сказаць вам, каб не чакалі.
- А хто вас паслаў сюды?
- Я сама. Начальства не парупіцца. А бабы нашыя вас любяць, дык ня хочаць, каб вы сумавалі тут адны.
- І, значыцца, паслалі вас забаўляць тут мяне?
- Гэтак.
- Ня трэба, дзякую.
Корзюк добра ведаў сваіх вучаніцаў і зразумеў іхны жарт - паслалі самую «пісьменную», якая кожнага разу на занятках толькі ўсяго й рабіла, што з усёй стараннасьцяй выводзіла ў сваім сшытку два няхітрыя словы, далёкія ад цэнзурнага характару.
- Добра, дык я й пайду, калі вы ня хочаце... Заставайцеся здаровенькія.
Гэта яна сказала так, быццам хацела запалохаць Корзюка сваім адыходам, але пагроза выйшла ў яе слабой, і яна ўсё не адыходзілася, мулілася каля дзьвярэй з выглядам, што ані не разумее свайго дзіўнага настаўніка.
Ад учарайшага Корзюк нічога ня еў і адчуў голад, як-бы апамятаўшыся, ён успомніў, што ён-жа й ня спаў - аб усім гэтым яму прагаварыла стомленасьць, якая прыцішыла яго і вярнула здольнасьць адчуваць сябе самога.
З мансарды ён выйшаў сьледам за тэй «пісьменнай» на фабрычны двор, хацеў зазірнуць у сталоўку, дзе ён, здаралася, абедаў з работніцамі, але тут-жа, яшчэ на двары, яго спыніла загадчыца клюбу, немаладая ўжо, на вельмі кароценькіх нагах (з аднаго толькі тулава) моцнага складу дзяўчына.
- Я адмыслова лічыла на гадзіньніку, колькі часу вы былі адны ў школе з нашай работніцай - цэлыя паўгадзіны ліквідавалі няпісьменнасьць! Добры настаўнік!
- Даражэнькая, ня турбуйся, мяне ён не папсаваў! Ці хіба зайздросьціш? - адсеклася работніца, што не пасьпела яшчэ далёка адыйсьціся і знарок спынілася, каб паслухаць гутарку загадчыцы.
- Ідзі, ідзі, ведаем мы цябе. А вы, таварыш Корзюк, у нас болей не настаўнік. Прыміце гэта, як афіцыйнае паведамленьне. Разьлік атрымаеце ў пару.
Раман Корзюк нічога ня здолеў на гэта адказаць - паведамленьне на яго падзеела так, быццам наступна яго ўжо схопяць, як злачынца, страх рэальнай небясьпекі зноў апанаваў ім, і тое адпружаньне, якое толькі што прыйшло яму, зьмянілася нювым прадчуваньнем нечага нямінучага. У сталоўку ён не пайшоў, і адразу апынуўся на вуліцы. Разам з фабрычнымі варотамі, здавалася яму, зачынілася за ім і нейкая частка белага сьвету, і Раман нават узрадваўся, што яна зачынілася - прынамся, сьвет павузеў і, такім парадкам, зьменшылася магчымасьць блуканьня ў ім.
Корзюк паабедаў у сваёй, студэнцкай сталовай на Фабрыцыюса, калі ўжо там нікога ня было. Купіў дзесяць талерак макарону-баланды, зьліў з іх ваду, атрымаўшы талерку гушчы. Усю гэтую апэрацыю ён прарабіў на доўгім стале, і афіцыянткі зьдзіўляліся ягонай «някультурнасьці».
А сёмай гадзіне Раман Корзюк пайшоў у манастыр, дзе ён спадзяваўся засьпець цяпер Валю Камоцкую. Дзіўная рэч - тая акалічнасьць, што за гадзіну ён пераступіць парог НКВД як-бы зусім не турбавала яго цяпер: ён доўга чакаў на гэты момант, і чаканьне змарыла яго. Да таго-ж, уяўленьне сустрэчы з Валяй азвалася ў ім з новай сілай. Ён імкнуўся цяпер да яе, як з далёкай дарогі. Валя была цяпер для яго тым адзіным сьветам, які яшчэ яму не зачыніўся і ў якім ён можа знайсьці сабе прытулак. Ён хацеў быў не паказвацца ёй на вочы, пакуль ня сходзіць туды, але цяпер наважыўся абавязкова пабачыць Валю. Ён нічога ня скажа аб тым, куды яго выклікаюць, але пайсьці туды яму будзе лягчэй ад яе. Страх, што ён можа страціць яе, быў мацнейшы за страх, што ён ня вернецца адтуль.
Як бадай і заўсёды, Раман ня стукаючыся ўляцеў у манастыр. Спалохана скрыкнула студэнтка. Стоячы на ўвесь свой рост на сваім ложку, голая, у вадных толькі трусіках, яна беспарадна прысядала і, ўхапіўшы сукенку, сьпяшалася надзець яе праз галаву, але, зьбянтэжаная, не магла і ўсё крычала Раману: «Адвярніся, не глядзі!» Раман адвярнуўся і чакаў, пакуль яму не сказалі, што ўжо можна глядзець.
Валі Камоцкай ня было - гэта Раман спасьцярог адразу, не пасьпеўшы яшчэ азірнуцца. Ён і не папытаўся ні ў кога, дзе яна, што з ёю, або калі яна прыйдзе, неяк пасмутнеў і не па сабе спаважнеў. Але студэнткі пачалі з ім жарты, назнарок кпілі з яго. З Раманам яны ўсе былі пасяброўску свабодныя і маглі сказаць яму, што хацелі - такія дачыненьні склаліся ў іх даўно, ён быў для іх свой, хоць і належыў, як яны казалі, Валі Камоцкай.
- Дзе-ж гэта дзелася нашая Валечка, мы яе ня бачылі ўвесь гэты час з самай раніцы?
Пра тое, што было ўначы і рана ў мыцельніку, ніхто нічога Раману не сказаў, можа таму, што, спадзяваліся, што Валя сама зрабіла ўжо гэта лепей за іх саміх. Яны толькі наводзілі яго на тую тэму, усяляк зачаплялі яго, чакалі, як ён зарэагуе на гэта сам, і сумеліся крышку, калі не пачулі ад яго ні слова. Раман ніколі ня быў з імі маўклівым, па дурноце сваёй ён гаварыў ім, як сваім, часам болей, як трэба, нават і пра Валю. Гэтая акалічнасьць давала некаторым з іх магчымасьць думаць, што Раман не кахае Валю і што, значыцца, ён яшчэ свабодны для іх саміх. Дык тым болей дзівіліся яны Раманавай маўклівасьці цяпер, - ніхто з іх, вядома, ня думаў, што Раман так доўга ня бачыўся з Валяй.
- Даўгавата ты яе трымаеш там у сябе ў хаце. А можа яна не ад цябе прыходзіць так позна?
Нават і такая шпілька не кальнула Рамана. Раман быў цяпер на сваёй кватэры, выразьліва бачыў пад сталом сакваяж, шкадаваў, што нікуды яго не закінуў, выходзячы з хаты. Што там ёсьць, ён і не паглядзеў, хоць Кандраценя і гаварыў, што там.
Ды час быў Раману пакідаць манастыр - набліжалася восьмая гадзіна, дзеля якое ён гэтулькі перажыў і якое трэба было чакаць гэтулькі часу. Студэнтка, што крычэла на яго «не глядзі», угаворвала яго пайсьці з ёю ў кіно, навошта-ж яна так прыбіралася?
Абое яны йшлі ўжо па Савецкай. Вецер памякчэў. Як вясьняны, густы, тузьлівы, ён уздымаў настрой у студэнткі, падпіхаў іх ззаду, і яны, здавалася, ня йшлі, а беглі. Студэнтка ўзяла Рамана пад руку, і, баючыся, што вецер можа адарваць яе ад яго і некуды панесьці, яшчэ болей тулілася да яго, і, калматая, вісела на Раманавай руцэ, як кошык. Раман маўчаў, а студэнтка думала, што ён пачуцьцёва слухае яе і ня горнецца больш наважна да яе толькі таму, што сароміцца пешаходаў. Які ён дзіўны, гэта-ж зручна пры ветры!
Галоўны корпус Унівэрсытэцкага гарадка і Дом ураду былі ўжо адзаду іх.
- Тымчасам, Ларысачка, мне трэба, нажаль, завярнуцца сюды, на вуліцу Ўрыцкага. Нажаль, вельмі кароткая дарога ад унівэрсытэту да Ўрыцкага. Няма калі й пагаварыць з табою.
- Ты баішся Колькі?
- Я не баюся твайго Колькі. Толькі мне трэба сюды. Выбачай.
І Раман Корзюк адарваўся ад Ларысы, завярнуўся налева, каб перайсьці Савецкую. А Ларыса, гледзячы назіркам за Раманам, пастаяла з часінку яшчэ на месцы, і, як-бы зразумеўшы ўсё, раптам, з падскокам, як дзіцянё, пабегла далей па Савецкай.
Раман Корзюк пераступіў парог НКВД першы раз у жыцьці. Дасюль ён нават добра ня ведаў гэтага будынку, хоць і праходзіў бадай штодня паўз яго. Нават таго чырвонаармейца з вінтоўкай, што толькі дапытліва зірнуў на яго пры ўваходзе, ён толькі цяпер пабачыў, як рэальную, а не сымбалічную рэч.
Не пасьпеў, увайшоўшы, Раман Корзюк зрабіць у ненаважанасьці колькі крокаў ад парогу, як у ваддаленай насупраць яго сьцяне адчынілася маленькае вакенца, і нехта, пабачыўшы яго знутра, паклікаў да сябе пальцам. Раман падыйшоў. Той, хто яго паклікаў, нічога не гаворачы высунуў яму з вакенца картку з нумарам 72-СПО, і вакенца само па сабе, аўтаматычна мякка зачынілася перад самым носам Корзюка. А перад ім ужо стаяў, усьміхаючыся, нехта іншы ў гарнітуры і, як выраслы з зямлі, вёў яго, бяз рук і словаў, як-бы аднымі гэстамі, па доўгім карыдоры. Дарожка была мяккой, і крокаў ня чуваць было зусім, усё глухла, і Раман меў пачуцьцё, быццам ён ішоў у тарычэльлевай, беспаветранай пусьціні, падхоплены мяккімі, як дарожка, крыламі анёла-абаронца.
Раман Корзюк і чалавек-анёл у гарнітуры супыніліся ў канцы карыдору. І дзіўная рэч - з правага боку, з адчыненых, як на чвэрць, дзьвярэй, даляцеў да Раманавага слыху, ці яму толькі так здалося, голас Генадзя Кандрацені. Затым дзьверы зачыніліся, а адначасна з левага боку, якраз насупраць, адчыніліся іншыя, і ў тых дзьвярох стаяла ўжо маладая і вельмі прыгожая на першы пагляд жанчына, уся ў белым, з залацістымі накручанымі валасамі, што ясьніліся й пераліваліся ад электрычнага сьвятла і ад белага колеру сукенкі. Чалавек-анёл здаў ёй Корзюка. Жанчына зачыніла дзьверы ў калідор і павяла Рамана праз зырка асьветлены пакой у іншы, сумежны, што ўжо як-бы чакаў на яго сваімі адчыненымі дзьвярыма. Перад сабою Раман пабачыў за сталом чалавека ў вайсковым. Жанчына, прапусьціўшы Рамана наперад, дзесьці зьнікла, а чалавек за сталом прывітаў, здавалася, ужо нарыхтаванымі словамі, Рамана Корзюка:
- Заходзьце, заходзце, таварыш Корзюк, і сядайце вось тут, гутарка будзе ў нас, здаецца, доўгая.
Раман Корзюк не чакаў, што нехта ў НКВД загаворыць да яго пабеларуску. Сеў.
Чалавек за сталом ёрзнуў на крэсьле, і новыя рамяні праз плячо й на поясе адазваліся сырамятным скрыпам.
- Нам дасканала ведама, таварыш Корзюк (чалавек у вайсковым націскаў на слове таварыш), што ў Вышэйшым Пэдагагічным Інстытуце (ВПІ) у Менску актыўна дзейнічае нацдэмаўская, контррэвалюцыйная, шпіёнска-дывэрсыйная групоўка, да якой належыце й вы. Што вы скажаце нам на гэта?
Чалавек у вайсковым абвёў сваімі круглымі яснымі вачыма Корзюка, тымчасам, як ягоная правая рука сама па сабе, міжвольна легла на кабуру. Адкінуўшыся на спінку крэсла і выцягнуўшы пад стол ногі, ён цяперака ня спушчаў сваіх вачэй з Корзюка.
- Я чакаю на ваш адказ, таварыш Корзюк, - зьмяніў строгую інтанацыю на больш лагодную чалавек у вайсковым.
- Нажаль, мой адказ не задаволіць вас, - ня думаючы, надпрыродна спакойна адказаў Раман.
Адвага, з якой сказаў гэта Корзюк, абыякавасьць у тоне німала зьдзівілі чалавека ў вайсковым - ён гэтага не чакаў, гатовы быў на круты паварот, але ўпару стрымаўся, не выяўляючы нічым свайго незадавальненьня ці ўзрушанасьці.
- Усякі ваш адказ будзе добрым і задаволіць нас. Скажэце, калі ласка, хто на вашым факультэце чытае лекцыі па фальклёру? Піятуховіч, гаворыце? Добра ведамая й нам асоба. Выдатны лектар... А літаратуру? Так, так, з Барысенкам я асабіста знаёмы. Хаця й камуніст, але паганы лектар... Ну, а што вы скажаце пра вашага выкладчыка беларускай мовы?
- Я ня зьбіраў ніякай пра яго інфармацыі.
- Мы й не патрабуем яе ад вас.
- Што-ж вас тады цікавіць? Я-ж прыйшоў сюды на ваш выклік.
- Мы выклікалі вас сюды, як чэснага савецкага чалавека, як сумленнага студэнта, на якога выдаткуе грошы нашая дзяржава і на якога гэтая дзяржава спадзяецца, разьлічвае.
Крыху памаўчаўшы:
- Ня важна, што вы належыце (калі не фармальна, дык ідэялягічна) да гэтай кантррэвалюцыйнай ячэйкі. Скажу вам нават болей - добра, што сярод кантррэвалюцыянэраў - і вы. Нам ніякая кантррэвалюцыя тады ня страшная!
- Мне здаецца, што я нічым не заслужыў гэткага даверу да мяне.
- Я не спадзяваўся, што вы нагэтулькі наіўныя...
Сьмяючыся, ён дадаў:
- Хай вам будзе ведама, што якіх-небудзь фармальных (з сяброўскімі кніжкамі) кантррэвалюцыйных арганізацыяў і быць ня можа. Тым страшней для нас такая неаформленая кантррэвалюцыя. Стыхійная. Як вы... Афармляем і распраўляемся з ёй ужо мы. Вы дапамажэце нам у гэтым афармленьні. Або вы споўніце гэтую вашую сацыяльную місію, - і тады перад намі чэсны, надзейны савецкі чалавек, або вы ня споўніце - і тады... тады вас проста ня будзе. Вы станецеся для нас у тысячу разоў небясьпечнейшым, чым нашыя замаскаваныя ворагі.
- Вы мусіце мяне спачатку арыштаваць, а потым дамагацца і пагражаць. Ці я ўжо арыштаваны?
- Вы не арыштаваны, мы ня хочам вас арыштоўваць. Разумееце вы, ці не? Навошта вы нам арыштаваныя? Гэтага дабра даволі ў нас. Вы, нарэшце, разумееце чаго мы хочам ад вас?
- Разумею, як, спадзяюся, вы разумееце й мяне.
- Бязумоўна, але гэта нас не задавальняе.
- Як не задавальняе й мяне. Мы разыходзімся.
- А трэба, каб мы сыйшліся. Вам не здаецца, што я з вамі зашмат гавару?
Падняўшыся з крэсла, чалавек у вайсковым захадзіў туды й назад, ад стала да кута. Толькі цяпер Раман спасьцярог, што чалавек у вайсковым - малога росту, на разлатых нагах, у галіфэ і хромавых ботах, рыхтык камісар часоў ваеннага камунізму. Ён вёў сваё далей:
- Вы хочаце ведаць болей? На тэрыторыі БССР выкрыта й цяпер ліквідуецца вялікая нацдэмаўская арганізацыя, якая ставіла сабе за мэту - адзьдзяленьне ад СССР. Арганізацыя мела, мае шмат ячэек, адгалінаваньняў. Адной з такіх ячэек, адгалінаваньняў - вашая групоўка ў ВПІ. І яшчэ адна сымптаматычная дэталь - нацдэмы, як правіла, зьвязаныя з аднэй замежнай дзяржавай (можа вы й ня вартыя таго - з Польшчай). Дом Пісьменьніка, тэатры, настаўніцтва, студэнцтва ўцягнутыя ў гэтую арганізацыю... Вас ня трывожыць сувязь нашай кантррэвалюцыі з Польшчай? - чалавек у вайсковым сеў на сваё мейсца.
- Мяне гэта нікаліва ня трывожыць.
- Не, не - гэта найбольш датклівая дэталь ў вашай справе.
- Вы не сказалі-б, нарэшце, дакладней, якая ў мяне справа?
Чалавек у вайсковым, на вялікае зьдзіўленьне Рамана, нямаведама з чаго, раптам зайшоўся ад сьмеху, шчыра ці ўяўна:
- Калі ласка, не разыгрывайце, на актора вы не надаяцёся... Зрэшты, вы не ў тэатры, і я для вас ня публіка, - дадаў ён павышаным голасам. Але раптам змоўк, хутка наліўся крывёю, як-бы адзаду ў яго была нейкая помпа, вочы з круглых і ясных ператварыліся ў шчыліны й памутнелі, і ён увесь закалаціўся, як у ліхаманцы.
- Шпіён! - закрычэў ён на ўсё горла і, як-бы ў нейкім трызьненьні, ці перад якой атакай, замітусіўся, ды хука, зьнясілены, як-бы ў экстазе, зноў апусьціўся на крэсла.
Выключылася сьвятло, раптоўная цемра асьляпіла вочы. Чалавек у вайсковым скамандваў:
- Не ўставаць з крэсла!
Не пасьпела прагучэць, як сьлед, каманда, як челавек у вайсковым ужо стаяў за плячыма ў Рамана, трымаючыся ззаду рукамі за сьпінку крэсла, на якім сядзеў Раман.
Ды неўзабаве зьявілася з запаленаю сьвечкаю ў руках маладая жанчына, што колькі часу таму прывяла ў гэты пакой Рамана. Яна была ў тым-жа ўбраньні, толькі выглядала цяпер яшчэ больш прыгажэйшай: асьцярожна йдучы, каб не пагасла сьвечка, яна сканцэнтравана глядзела на яе, і ў гэтым ейным поглядзе, ува ўсім выразе твару было штосьці далікатна-прынаднае, із сьвечкаю ў руках, яна была падобнай да залацістага вогніка, што ўсё бліжэй і бліжэй рухаўся ў кірунку да Рамана. Яму стала весялей, утульней і ня так вусьцішна.
Як прыкрасьць, успыхнула электрычнае сьвятло, ад чаго жанчына як-бы паліняла ў сваім харасьцьве, зноў перад вачыма Корзюка стаяў чалавек у вайсковым.
- Дзякую, Галя.
Чалавек у вайсковым нешта сказаў ёй і «вогнік» выйшаў.
- Тут у нас сядзіць ужо адзін архаравец, прывезены з Красна-Уфімску, нацдэм таксама, па прозьвішчу Цьвікевіч, ня чулі выпадкам? Ён ужо адседзеў пяць год, але мы яго прывезьлі зноў у Менск, каб ён мог пераканацца, што Менск тымчасам не гаворыць пабеларуску. На першым допыце, пяць год таму, ён пераконваў нас, што калі-б мы, бальшавікі, не перашкаджалі нацдэмам, на вуліцах Менску мы ня чулі-б іншай мовы, апрача беларускай. Якая раскоша, га?
Абазваўся тэлефон. Ён званіў так, як позна ўначы - звонка, выразьліва й трывожна. З тых слоў, якія сказаў у тэлефон чалавек у вайсковым, Раман зразумеў, што працаўніка НКВД чакае ў хаце жонка й пытаецца, калі ён прыйдзе.
- Грамадзянін Корзюк! (чалавек у вайсковым ужыў цяпер не «таварыш», а «грамядзянін») я перадумаў - давядзецца вас арыштаваць. Дайце мне вашую картку, з якой вы ўвайшлі сюды. Вашая картка затрымліваецца, безь яе вы ня можаце выйсьці адсюль.
Корзюк аддаў картку 72-СПО.
- Вы ведаеце, што такое СПО? Секретно-политическое отделение. Начальнік яго - я. Разумееце?
- Містыфікацыя.
- Вы ня маеце даверу да органаў НКВД?
- Ня маю, калі ўсе гэтыя органы такія, як той, на чале якога стаіцё вы.
Чалавек у вайсковым пазваніў. За часінку ў пакой начальніка СПО увайшоў чалавек із сакваяжам у руках. Паставіў на стол, як нейкую нязвычайна важную рэч. Чалавек у вайсковым і Корзюк зірнулі абодва на сакваяж. Потым начальнік СПО сам адчыніў яго і выніў адтуль два наганы і вялікую пачку савецкіх грошай.
- Грамадзянін Корзюк, чыё гэта ўсё?
Корзюк маўчаў.
- Грамадзянін Корзюк, хто такі Генадзі Кандраценя?
Корзюк маўчаў.
- Грамадзянін Корзюк, як вы думаеце, хто перадаў гэта ў нашыя рукі?
Корзюк маўчаў.
- Грамадзянін Корзюк, пацалуйце рончкі (чамусьці ён сказаў гэта папольську) у прыгожай панны Камоцкай, залатыя рончкі, можна сказаць: яны прыслужыліся нам сваім цудоўным подпісам, спраўджаньнем, што гэтыя рэчы яна бачыла ў вас на кватэры. Міліцыя здуру арыштавала яе, але яна тут ня прычым. І справа пахне тут ня міліцыяй. Мы Камоцкую выпусьцілі. Затое пратакол, які яна падпісала ў міліцыі, цікавы. Вось колькі мясьцінаў з яго...
Пашукаўшы тых «мясьцінаў» вачыма, пачаў чытаць: ...учора бачыла гэты сакваяж пад сталом на кватэры Рамана Корзюка... Калі я зайшла да Рамана Корзюка, там ужо быў нейкі чал... (гэта мы высьветлім) ...у інтэрэсе Рамана Кор... (ведама, жанчына) ...чалавек паказаўся мне падазроным (бязумоўна) ...я падумала, што тут нешта нячыстае (але досыць). Вы пазнаеце подпіс, уласнаручны подпіс Валі Камоцкай?
Чалавек у вайсковым паднёс Раману напісаны на машынцы пратакол з подпісам Валі Камоцкай унізе, паказаў на гэты подпіс пальцам і бадай урачыста адыйшоўся ад Рамана, паклаўшы пратакол у папку на стале. Потым загаварыў з чалавекам у форме НКВД, з тым, што прынёс сакваяж.
Раман не зважаў на іх, фразы з пратаколу зьмяшаліся ў вадно ў Раманавай галаве, у зьдзеклівае «яна й нам прыслужылася вялікай службай». Раман ніяк не чакаў, што й Валю ўцягнуць, што й яна будзе фігураваць побач з ягоным імём. І як фігураваць? Ягонае нутро абдала гарачыня й пякла нясьцерпна, даткліва.
- Таварыш начальнік СПО, - Раман падняўся з крэсла, на якім пакорліва сядзеў увесь час. - Канчайце як-небудзь усё гэта, я болей не магу трываць - я ня ведаю, што... або адпусьцеце, або...
І Раман Корзюк як-бы хацеў ужо пайсьці, падняўся... Яму здалося дзіўным, што ён у НКВД, ён цяпер не адчуваў, што ён у НКВД, ён быў увесь дзесьці ў мінулым, але ня ведаў дакладна дзе, як-бы прыпамінаў і, прыпомніўшы, усьвядоміў, што яму трэба хутчэй дадому й больш нічога.
- Пачакайце, пачакайце... Што-ж гэта вы гэтак?.. Мы ня скончылі яшчэ ўсяго... Апамятайцеся... Вы забыліся, дзе вы... Сядайце... Якія весткі вы маеце ад бацькі?
- Весткі... Не разумею... якія... Як з фронту... Пусьцеце мяне дахаты, прашу...
- І ўсё-ткі я паслухаю вас... Вы перамаглі мяне. Дайце падпіску (падпішэцеся вось тут), што н