«МЫ НЕ МОЖАМ, ЯК I ІНШЫЯ НАРОДЫ, КАРЫСТАЦЦА НАЦЫЯНАЛІЗМАМ»

Пра спадара Антона Шукелойця нездарма кажуць, што ён душа нью-йоркскіх беларусаў. I ў гэтым, напэўна, ёсць вялікі сэнс. Старшыня Беларуска-амерыканскага Задзіночання ў Амерыцы зусім не казённы чалавек. А па характару ён проста ідэальны ўзор беларуса. Яго глыбокая ўнутраная культура і інтэлігентнасць, талерантнасць, даверлівасць і добразычлівасць даюць магчымасць спадару Шукелойцю знаходзіць агульную мову з людзьмі самых розных поглядаў і перакананняў. Напэўна, ён мог бы быць выдатным дыпламатам або неардынарным вучоным-гуманітарыем, які шмат чаго зрабіў бы да гонару сваёй Бацькаўшчыны. Але лес распарадзіўся інакш. Адарваны ад Радзімы, ён усе сілы аддаў таму, каб беларуская эміграцыя ў Амерыцы не растварылася ў многанацыянальным катле Злучаных Штатаў, каб не згубіла сваёй мовы і сваёй нацыянальнай памяці.

Значную частку жыцця спадар Шукелойць пражыў у ЗША. Прыстасаваўся да тутэйшага клімату, звычаяў і законаў. Аднойчы ўвечары на яго напала кампанія: збілі да непрытомнасці, забралі грошы... Калі паліцэйскія арыштавалі злодзеяў і адбыўся суд, спадар Шукелойць велікадушна заявіў, што даруе гэтым мала-дым людзям. I аргументаваў так: «Каб яны мелі такіх бацькоў, як у мяне, такую ж адукацыю, то ніколі не паднялі б руку на чалавека. Я іх шкадую...»

Учынак яго быў не ўсім зразумелы. Але ж у ім— увесь Шукелойць з яго верай у людзей і з перакананнем у сілу дабра.

— Спадар Шукелойць, для самага шырокага чытача ў Беларусі наша эміграцыя — белая пляма ў свядомасці. Многія не ведаюць і не разумеюць, чаму выехалі з Радзімы іх суайчыннікі, альбо разумеюць неяк аднабока. Я спадзяюся, што наша з вамі гутарка ў нейкай ступені запоўніць гэты інфармацыйны вакуўм. Але для пачатку — пра сваю сям'ю.

— Родам я з Ашмяны, з вёскі Якелеўшчына. Назва яе паходзіць ад імя садоўніка графа Чапскага — Якеля. Граф з невядомых прычынаў перавёў садоўніка ў іншае месца. А туды пасяліў маіх дзядоў — траіх братоў-музыкантаў. Адзін з іх на скрыпцы граў, а яго браты — на цымбалах і басэтлі. Бацька ж зусім іншы быў, не любіў мастакоў, музыкантаў — яго душа хілілася да бізнесу. Пасля японскай вайны, як выйшаў з войска, асеў у Петраградзе. I там ён з суседам арганізаваў мясны бізнес. Яны мелі некалькі крамак. Бацька дабыў там да 1914 года, пакуль не змабілізавалі ў армію. А пасля рэвалюцыі вярнуліся да дзеда на Ашмяну. Бацька зрабіўся купцом. Ён купляў некалькі гектараў лесу, высякаў яго і гандляваў. Такі во быў прадпрымальны чалавек, працавіты. Дарэчы, бацька на свае сродкі пабудаваў у Ашмяне ветэрынарны шпіталь. А маці мая з роду Пецюкевічаў, што паходзяць з Браслаўскага павета.

У дзедавай хаце гаварылі мы толькі па-беларуску. Моцная была беларуская сям'я. Мае ўсе продкі пахаваны на тых самых могілках, дзе і Францішак Багушэвіч ляжыць. Бацька хацеў, каб я быў адукаваным чалавекам, аддаў мяне ў гімназію.

— У Ашмянах?

— Так. У гімназіі ўжо ў 4-й клясе вучні 14—15 гадоў былі аб'ектам зацікаўленых палітычных груповак. Сярод настаўнікаў былі сацыялісты, камуністы, лібералы, польскія нацыяналісты. Кожны з іх падсоўваў вучням адпаведную літаратуру. Польскі сацыялізм, ён быў такі, як байка... Там шмат гаварылася пра спра-вядлівасць, пра стварэнне сацыяльных умоў для рабочых. Мне трапілася брашура анархіста Бакуніна «Что делать?», якую мы з польскай пераклалі на беларускую і сталі штудзіраваць. Ужо ў 4-й клясе я звязаўся з сацыялістамі і быў гатовы сацыялістычны дзеяч. У 1933 годзе адбываліся выбары ў Польшчы, і наша група сацыялістаў, у якую ўваходзілі мясцовыя работнікі, рамеснікі і сяляне, пастанавіла выставіць свайго кандыдата. Сабралі нават адпаведную колькасць галасоў. Але ж у старостве зацікавіліся, пайшлі глядзець. што за людзі, ці не камуністычная гэта работа. Пачалі правяраць усіх, давялі да таго, што многія паадмаўляліся ад свайго членства ў партыі. I мы вырашылі пайсці на кантакты з яўрэйскай партыяй, я нават хадзіў на перагаворы. Пазней, калі быў ужо студэнтам Віленскага універсітэта, то паступіў у Беларускі студэнцкі саюз. Там была сацыялістычная група, якая выдавала часопіс «Золак». Гэта арганізацыя па сваёй ідэёлёгіі была набліжана да эсэраўшчыны.

— У маладыя гады вы былі вельмі палітызаваным чалавекам. З якімі ідэаламі вы выйшлі з гімназіі?

— Хрыбет мне яшчэ ў гімназіі «паставіў» адвакат Аляксандр Барановіч, які кіраваў беларускім сацыялістычным гуртком. Вельмі цікавы чалавек, чырвоны шляхціц, належаў да літоўскай сацыялістычнай партыі. Для мяне аўтарытэтамі былі людзі вялікіх духовых вартасцей — Гандзі, Тагор, дэ Валера, нашыя беларусы: Каліноўскі, Луцкевіч. Так нас вучылі, так выхоўвалі. Не толькі пра родную мову гаварылі. Бо гэта сродак. Болей — аб прызначэнні чалавека на зямлі, самаадданасці народу, патрыятызме, гуманізме. I я марыў пра тое, каб прысвяціць сваё жыццё Радзіме.

— Які быў узровень адукацыі ва універсітэце?

— Віленскі універсітэт быў ведамым з ХУІІ—XVIII стагоддзяў. Вельмі розныя ўзроўні прафесараў былі. Напрыклад, славуты вучоны Кашмідар, немец, працаваў на нашым факультэце. Таксама вучоны з сусветным імем паляк Казімеж Мушынскі. Выкладаў этнаграфію. I былі іншыя — група прафесараў з настаўнікаў гімназіі. Тыя былі добрымі лектарамі, але не даследчыкамі. Так што розніца была адчувальная. Увогуле ж Віленскі універсітэт лічыўся адным з лепшых у Польшчы, пасля Кракаўскага і Львоўскага. Там я атрымаў грунтоўныя веды па славянскай філялёгіі і этнаграфіі, вывучаў мовы — беларускую, расейскую, польскую, украінскую. З гімназіі ведаў французскую. Мой прафесар Кашмідар сказаў, што славянскую філялёгію без нямецкай мовы вывучыць немагчыма. I я па яго парадзе дадаткова стаў браць курс нямецкай мовы. I няблага авалодаў, бо калі пачалася акупацыя Беларусі ў 1941 годзе, маё веданне мовы дужа прыдалося. Цяпер я стараюся ўтрымаць 4 славянскія мовы. Чытаю, магу размаўляць.

Там жа, ва універсітэце, я быў старшынёй таварыства прыяцеляў беларусаведы, спяваў у студэнцкім хоры пад кіраўніцтвам Рыгора Шырмы. Разам з Генадзем Цітовічам ездзілі збіраць фальклор. А з прафесарам Мушынскім рыхтаваў працу аб беларускім ткацтве і народнай вопратцы.

— I якія ў вас былі жыццёвыя планы падчас заканчэння універсітэта?

— Я сам, гадаванец польскіх школаў, хацеў працаваць настаўнікам. Вучыць нашых дзяцей роднай мове і літаратуры. Нагадаю, гэта быў 1939 год, калі ў вышку палітычных гульняў пактам Молатава — Рыбентропа Вільня была аддадзена Летуве, калі ў Заходнюю Беларусь прыйшлі войскі Чырвонай Арміі. З турмаў папрыходзілі нашы людзі, і ўсе спадзяваліся на змены. Хаця тут, у Заходняй Беларусі, мы ведалі пра рэпрэсіі, якія ўчыняе савецкая ўлада беларускім дзеячам. Гэта ў 1939 годзе выарыштавалі ўсю інтэлігенцыю ў Вільні — Луцкевіча, сенатара Багдановіча, інжынера Бусла, Макара Краўцова, Косьцевіча, Янку Пазьняка... Грамадска актыўныя людзі ў Заходняй Беларусі, якія шмат цярпелі ад польскіх уладаў, часта сядзелі ў турмах, былі падрыхтаваны да таго, што могуць зноў прыйсці і іх арыштаваць.

— Раскажыце, калі ласка, як адбывалася беларусізацыя ў Заходяй Беларусі, на вашай радзіме?

— Усё пачыналася добра. Я арганізаваў першую вячэрнюю беларускую школу. Бо нам трэба было мець у розных дзяржаўных установах сакратарак, якія б вялі справаводства на роднай мове.

Пачаў выкладаць беларускую літаратуру і мову ў той самай гімназіі, дзе сам вучыўся. Зарганізаваў настаўніцкія курсы месячныя, куды набраў з раёнаў настаўнікаў, якія хоць трохі ведалі мову. Пасля Калядаў у 1940-м годзе ўсе школы перайшлі на беларускую мову. Акрамя гэтага зарганізаваў шасцімесячныя курсы для тых, хто не меў сярэдняй адукацыі. Цэлае школьніцтва за адзін год пры больш-менш спрыяльных адносінах улады паўстала. Але хутка сітуацыя стала мяняцца. З'явілася тэндэнцыя да пераводу школ на расейскую мову. Я раскажу вам два выпадкі. Адзін адбыўся, калі ў нас у Ашмяне паспрабавалі перавесці на расейскую некалькі школаў. Я і мой калега-гебрэй, з якім вучыліся разам у Вільні, вырашылі пайсці ў райком партыі і запытацца, у чым тут справа. Абодва мы ў марксізме адукаваныя, а калега яшчэ і камуніст, 6 гадоў сядзеў у турме за перакананні. Я ж з вучнёўскіх часоў прайшоў добрую школу сацыялістычную. А ў райкоме нам у адказ: «А вы што, супраць рускай мовы?» — «Не, мы не супраць,— гаворым,— але ж дзе гэта ў Маркса сказана, што калі ўлада пераходзіць у рукі рабочых, то ўсё павінна перайсці на расейскую мову?»

Другі выпадак прыгадваю, калі я працаваў школьным інспектарам. Прыехаў у Ашмяну партыйны дзеяч: нехта Маркаў. Ці з абкома, ці з аблвыканкома. Мы з ім накіраваліся ў адну стараверскую вёску. Гай называлася. Зрабілі там сход. Запыталі ў людзей, як яны хочуць. Стараверы пытаюцца: «А якая гэта дзяржава?» — «Савецкі Саюз»,— адказваем. «А бліжэй?» — «Бліжэй — Беларусь».— «Ну як мы ў Беларусі жывём, то не хочам мяняць мову, няхай наша застаецца». Маркаў тады моцна быў незадаволены,

I першы, і другі выпадкі, мяркую, паўплывалі на тое, што я, дэпутат гарсавета ў Ашмянах, аказаўся ў спісе палітычна «неблагонадежных» і на другі дзень вайны быў арыштаваны органамі НКУС.

— А як вам удалося вызваліцца з турмы?

— Наляцела нямецкая авіяцыя. І ўсе вязні апынуліся на волі.

— Колькі вам было тады гадоў?

— 25. Трохі ачуняўшы, я рушыў на Менск. На сценах дамоў часта стаў сустракаць розныя загады і распараджэнні, друкаваныя беларускай мовай з тарашкевічаўскім правапісам. Адразу з'явіўся стымул даведацца, хто ж гэта з беларусаў тут ёсць? Калі я прыйшоў у гарадскую ўправу, то ўбачыў сябра па універсітэту доктара Тумаша. Ён запрапанаваў мне працу ў гарадской управе ў аддзеле асветы і культуры. Там я і адпрацаваў амаль тры гады.

— Чым вам даводзілася займацца ў гэты час?

— Я ўпарадкаваў спачатку архіў ЗАГСу, потым пайшоў у музей. I там я быў да канца 1943 года. Пад канец 43-га перайшоў у таварыства беларускай культуры на кіраўніка краязнаўчага аддзела. Працуючы У музеі, быў кансультантам па этнаграфіі пры пастаноўцы п'ес у тэатрах.

— Але ж наш дзяржаўны музей, як пішацца У энцыклапедыях, быў разрабаваны фашыстамі...

— Гэта няпраўда, не адпавядае ісціне. Музей наш па сутнасці, скончыўся у 1930 ці 1931 годзе, калі арыштавалі Ластоўскага... Замест яго адкрылі Беларускі гістарычны музей як дапаможнік для савецкай гісторыі СССР з 4 аддзеламі. Усе экспанаты з Дзяржаўнага музея, якія не увайшлі у рамкі новага музея, аказаліся у дрывотніку, што стаяў між Юбілейным і Архірэйскім дамамі (музей жа знаходзіўся у Архірэйскім доме, а Юбілейны дом пазней быў перароблены у Дом афіцэраў).

Гаспадаром каштоўнейшых экспанатаў аказаўся качагар дзядзька Пісьлевіч. Гэты чалавек і яшчэ мастак Габрыель Віер, які вельмі высока цаніў старое беларускае мастацтва, беражліва захоўвалі усё гэта багацце, хаваючы яго пад мяшкамі з-пад солі. Цяжка уявіць, але менавіта так быў выратаваны абраз Менскай шопы Божай маці — гэта найбольшая каштоўнасць, таксама абраз «Нараджэнне Божай маці» Магілёўскай школы, абраз «Нараджэнне Ісуса Хрыста» Віцебскай школы, многія іншыя. Усе гэтыя абразы мастак Віер адрэстаўраваў, бо яны хутка псаваліся ад такога захоўвання. Я перанёс усе абразы у Юбілейны дом, і там яны заставаліся. Але была небяспека таго, што падчас бамбёжкі усё гэта будзе знішчана беззваротна. Парушаючы усе правілы і моцна рызыкуючы, вырашыў перахаваць самыя каштоўныя абразы, забраўшы іх з музея.

Дарэчы, я павінен вам сказаць, што калі немцы увайшлі у горад, яны наклалі пячаткі на архівы, бібліятэкі і музеі і рушылі далей. I лёс іх тады залежаў ад <тых, хто застаўся там працаваць. Але ж вядома, што савецкія кіраўнікі усіх гэтых устаноў і работнікі, якія былі у асноўным камуністамі,— эвакуіраваліся. Так інто на першым часе нямецкай акупацыі нашы культурныя установы аказаліся без апекі. У гістарычным музеі нямецкую пячатку знялі, і яго рабавалі усе, хто хацеў... Дзякуючы асабістай мужнасці жанчын, якія засталіся працаваць у Ленінскай бібліятэцы і ў архіве (прозвішча адной з іх я памятаю — Дзяржынская), былі захаваны ў добрым стане архівы, збіраліся новыя экспанаты, захоўваліся ў недатыкальнасці кнігазборы. Што датычыцца карціннай галерэі, якая была адчынена ў 1939 годзе, то яе спасціг такі самы лёс, як і гістарычны музей. У першыя месяцы акупацыі адміністрацыя вермахта частку лепшых рэчаў вывезла ў Кёнігсберг. Сярод іх была калекцыя слуцкіх паясоў, абразы. Рэшту таго, што засталося, перанеслі ў будынак Генеральнага камісарыяту, што размяшчаўся на пляцы Волі. I там ўсё гэта ляжала на калідоры. Калі я ўжо быў загадчыкам музея, мне прыходзілася па справах бываць у Генеральным камісарыяце. Аднойчы, было гэта ў 1942 годзе, адзін з высокіх начальнікаў кажа мне: «Там абразы валяюцца на калідоры, трэба забраць іх у музей». Яны далі машыну, і мы перацягалі іх у вялікую залю Юбілейнага дома. Частку абразоў, аўтарамі якіх былі гёбрэі-мастакі, аддзялілі, завезлі ў Аўстрыю, а ўсё астатняе — потым у Нямеччыну.

— Спадар Шукелойць, ці можаце вы расказаць, як паўставала беларуская адміністрацыя ў часы нямецкай акупацыі?

— Вермахту, які палітыкай не займаўся, было ўсё роўна, хто ты і што, абы ціха ў горадзе, абы ежа была. У іх увазе — фронт. Дарэчы, сярод немцаў, што служылі ў вермахце, нямала было баронаў балтыцкіх, выхаваных яшчэ ў царскіх афіцэрскіх школах у Расіі. Яны то і сталі спярша на чале ваеннай адміністрацыі. У гэты час папрыходзілі з савецкіх турмаў беларускія дзеячы. Прыехаў з Варшавы доктар Антановіч, які аднавіў дзейнасць Чырвонага Крыжа. Вельмі вялікую ролю адыграў ён у першыя месяцы нямецкай акупацыі. Санітарныя ўмовы ў горадзе былі жахлівыя: на вуліцах, у будынках — трупы, распаўсюдзіўся тыфус. Антановіч, які пасля і сам перанёс гэту хваробу, арганізаваў па дамоўленасці з ваеннай адміністрацыяй першую дапамогу па дастаўцы лекаў у шпіталі. З прыходам цывільнай нямецкай адміністрацыі з Кубэ на чале Чырвоны Крыж быў зачынены. Недзе ў жніўні Родзька, Саковіч склікалі першую нелегальную нараду, у якой удзельнічалі чалавек 20. Пастанавілі ўтварыць незалежніцкую партыю, падпольную, беларусізаваць адміністрацыю і школьніцтва, культурныя ўстановы. Тады ў выніку гэтых пастаноў пачалі рэарганізоўвацца. Кіраўніком аддзела асветы і культуры стаў Гуцька (Дудзіцкі), дырэктарам тэатра — юрыст Краўчанка, дырэктарам музея — я, ксёндз Гадлеўскі ўзначаліў школьніцтва. Рашылі зарганізаваць беларускую Самапомач. Што яна рабіла? Дастаўляла прадукты з вёсак у горад, цэлыя абозы. А назад тыя абозы везлі ў вёску яўрэйскую дзятву, якую ратавалі ад смерці. Вельмі часта розныя настаўнікі з Менску ехалі, каб не памерці ў горадзе з голаду. Яўрэйскіх дзетак забіралі да сябе нашы жанчыны, і не ўсе яны потым вярнуліся да яўрэйства, засталіся ў беларускіх сем'ях, разам з імі паехалі на эміграцыю. Пэўна, з пункту гледжання яўрэйскага нацыяналізму, мы зрабілі шкоду, асіміляваўшы тых малых, але з пункту гледжання агульначалавечага — выратавалі ім жыццё. На нас, дарэчы, часта рабілі даносы ў сувязі з дапамогай яўрэям.

— Вы сказалі, што ўжо ў першыя месяцы нямецкай акупацыі супрацоўнікі беларускай адміністрацыі ў Мінску арганізавалі незалежніцкую партыю. Трохі шырэй пра яе мэты і задачы...

— Бачыце, ужо тады многія з нас разумелі, што з немцамі беларусам не па дарозе, а трэба, выкарыстоўваючы момант, зарганізавацца, усімі магчымымі сродкамі аблягчыць становішча нашых людзей. Пваца ў адміністрацыі давала такія-сякія магчымасці. Камендант паліцыі Юльян Саковіч быў арганізатарам падпольнага руху супраць фашыстаў. Дзеяч кампартыі ў Заходняй Беларусі, ён прасядзеў у польскіх турмах каля 10 год. У хаце Саковіча адбываліся ўсе нелегальные сходы і з'езды незалежніцкай партыі.

— А ці былі кантакты ў гэтай партыі з савецкім падполлем?

— Былі. Аб некаторых момантах, праўда, яшчэ зарана гаварыць. Бо яшчэ жывыя людзі, якія былі непасрэднымі ўдзельнікамі падзей. Скажам, бацькі знаходзіліся ў нашым падполлі, а дзеці ці ўнукі — у другім. Але былі выпадкі, было такое блізкае паміж намі супрацоўніцтва, дзе трэба было выканаць канкрэтную акцыю.

Падпольная работа ёсць зусім іншы свет. Бо там ні законаў, ні палітыкі. У падполлі не заўсёды ведаеш, з кім маеш справу. Двайное дно ў людзей. Узяць хаця б забойства Кубэ. Людзі, якія арганізавалі гэту акцыю, мусілі ўвайсці ў кантакт з партызанамі, каб іх рукамі ажыццявіць свой план.

— Ну, калі было два падполлі ў час акупацыі, то можна меркаваць, што і партызанка існавала розная?

— Абсалютна правільна. Найбольш вядомая партызанка савецкая. Але ж была і нацыяналістычная. Савецкая была арганізавана і ідэнтыфікавана ў Маскве ў 1942—1943 гадах з вышкаленых разведчыкаў і вайскоўцаў, камандзіраў. Яны былі ў Беларусь закінуты, калі там ужо існаваў партызанскі рух, які яны падпарадкавалі сабе. Партызанка ж была, як паўставала, вельмі розная. Напрыклад, у Менску ўжо ў 1941 годзе мой калега па універсітэту Валодзя Шавель, юрыст, быў апантаны ідэяй стварэння беларускага войска. Паспрабаваў да немцаў падсунуцца з гэтай ідэяй. Яны прапанавалі яму для пачатку зрабіць беларускую паліцыю, чым той і заняўся. А пасля сабраў гэтыя свае арганізаваныя аддзелы і пайшоў у лес. Вось вам першая беларуская нацыяналістычная партызанка ў Бярэзінскім лесе. Адначасова з гэтай, нацыяналістычнай, узнікла і савецкая партызанка. Савецкая Армія была разбіта, адступала, жаўнеры разбягаліся, ішлі ў вёскі, афіцэры, асабліва палітычны састаў, трымаліся разам, групамі па 50 чалавек стараліся прабівацца на Усход, а калі не ўдавалася, яны заставаліся ў лесе, з нейкай вёскай уваходзілі ў кантакт. Яшчэ адна трупа, якая давала папаўненне партызанцы,— гэта савецкая адміністрацыя, якая ў выніку імклівага наступлення К нямецкай арміі не паспявала выбрацца з пасёлкаў і гарадкоў. Партызанскія атрады, як вы бачыце, былі самых розных перакананняў...

— А якое ваша меркаванне наконт асобы Кубэ?

— Быў цікавым чалавекам. Я так думаю, што ён марыў аб тым, каб быць паўнаўладным каралём ці князем на Беларусь Па такіх правілах і дзейнічаў. Кубэ шмат у чым разыходзіўся з палітыкай фашысцкай партыі і СС. Скрозь пальцы ён глядзеў на ўсе праявы культурнага жыцця беларусаў, на дзейнасць Саюза беларускай моладзі, Самапомачы, Самааховы, шмат у чым спрыяў, што праз некаторы час пачало раздражняць Гітлера.

— Ці мяняліся адносіны нямецкага рэжыму да беларускай адміністрацыі на працягу акупацыі?

— Тут справа дэфініцыі калябарацыі. Хто такі калябарант? Гэта дэфініцыя, у маім разуменні, будзе адрознівацца ад той, якую дае афіцыйная савецкая ідэялёгія. Паводле партыйнай дэфініцыі — гэта ўсе людзі, якія працавалі ў час акупацыі: пачынаючы ад Астроўскага, які рэпрэзентаваў перад тым Беларусь для галоўнага немца, і мэр горада, і тая бедная нейкая жанчына, што працавала ў пякарні ці сталоўцы. Розніца ж вялікая. Той, хто ўвязваў працу з высокапастаўленым немцам, і ёсць калябарант. Людзі ж, якія працавалі ў школьніцтве, у музеях, архівах, бібліятэках,— хіба іх можна назваць нямецкімі спадручнымі?! Гэта былі патрыёты сваёй справы.

— Мы ўжо ведаем, што ў часе нямецкай акупацыі працавалі беларускія школы, выходзілі беларускія газеты. А якім было культурнае жыццё?

— Музей пастаянна арганізоўваў лакальныя мастацкія выставы. На ўгодкі Кастравіцкага, які быў не толькі пісьменнікам, але і майстрам мініяцюры, наладзілі выставу. У Менску было шмат мастакоў. З некаторымі я быў у даволі блізкіх адносінах. Часта сустракаўся з прафесарам Керзіным — скульптарам, ведаў прафесара Волкава, вядомага жывапісца, пейзажыста Дучыца, Тычыну. Усім ім цяжка даводзілася ў акупіраваным горадзе: і голадна, і холадна. Працавалі зімой у няпаленых майстэрнях, каб прадаць нешта і купіць ежу, пісалі партрэты нямецкіх афіцэраў. Некаторыя мастакі працавалі для царквы.

Для моладзі ладзіліся розныя курсы па мастацтву. Даводзілася і мне чытаць на іх лекцыі па народным мастацтве. Тэатр перайшоў на беларускую мову. Ставіліся драматычныя творы — Купалы, Аляхновіча, пераклады з нямецкай. Опера таксама перайшла на беларускую мову, з'явіліся пераклады класічных опер. Многа перакладалі Наталля Арсеннева, Крушына.

— А які лёс спасціг тыя абразы, што вы ў час вайны вынеслі з музея?

— Я гэтыя абразы перавёз з сабой у Нямеччыну. Там таксама было небяспечна — налёты ж — а я абразы, як дзіця, на плечы — і бягу ў сховішча. У Раціборы, куды былі эвакуіраваны нашы бібліятэкі — пераважна Ленінская і акадэмічная, я яшчэ і «прыглядаў» за музеем. Я меў там некалькі знаёмых немцаў. Адзін з іх філёлаг — славіст доктар Рыхль. Яшчэ ў Менску ён задаўся мэтай зрабіць энцыклапедычны даведнік у нямецкай мове пра Беларусь. Я павінен быў сабраць матэрыялы для даведніка. Таму нейкі час займаўся ў Раціборы менавіта гэтым. Артыкулы для зборніка пісалі розныя спецыялісты: Янка Станкевіч — пра мову;

Шкялёнак — артыкулы па гісторыі; інжынер Касяк — па архітэктуры, а я — па антрапалёгіі і этнаграфіі. Але доктар Рыхль загінуў на фронце, і праца тая не была скончана. Асобныя артыкулы зборніка друкаваліся пазней у розных газетах...

У Нямеччыне я пазнаёміўся яшчэ з адным вельмі цікавым чалавекам, лужычанінам Натушам. Ён працаваў у штабе Розенберга, у арганізацыі, якая займалася архівамі, музеямі, бібліятэкамі...

Савецкая Армія ўжо была ў Кракаве, Рацібор рыхтаваўся да здачы. Гэты Натуш пераязджаў у Гэкштэт-на-Дунаі, там быў стары замак, куды звозілі ўсе трафеі. Я яму перадаў тры абразы, каб ён заапекаваўся імі. (Пасля я бачыў два з іх у вашых часопісах, яны вярнуліся на Беларусь праз Маскву, а трэці недзе згубіўся). Пазней і сам туды перабраўся, хацеў пры музеі ўладкавацца на працу. Але гэта было немагчыма. I я пайшоў да фермера-немца, каб быць блізка каля таго месца, дзе знаходзяцца карціны. Пасля, як амерыканцы прыйшлі, я зноў з'явіўся ў замак і кажу, што я музейны работнік і тут ёсць нашага музея экспанаты. Там мне сказалі, што прыедзе спецыяльная камісія, ёсць дагавор з Саветамі, і яна будзе вырашаць. Потым справа вяртання мастацкіх каштоўнасцей павярнулася так, што ёю займаліся не спецыялісты, а тыя людзі, што праводзілі рэпатрыяцыю палонных. Карціны везлі зваленымі ў кучу, таму многае было канчаткова сапсавана, а нешта і проста згублена па дарозе.

— Пазней жыццё прымусіла вас адарвацца ад мастацтва?

— Яшчэ ў Нямеччыне я заняўся школьніцтвам, бо трэба ж было падрыхтаваць людзей на выезд у розныя краіны, каб мелі нейкія прафесіі. 28 курсаў арганізаваў я тады для розных школ: гандлёвых, тэхнічных, механічных. Сам я спадзяваўся працягнуць адукацыю, паглыбіць веды. Запісаўся ў Мюнхенскі універсітэт на археалёгію. Там працаваў прафесар Кашмідар, у яго я вучыўся яшчэ ў Віленскім універсітэце. Але тут прыйшоў від на сталае жыхарства ў Амерыку, нешта змяніць было немагчыма.

У Амерыцы спачатку працаваў на фабрыцы. А пасля — у вялікім магазіне вопраткі таваразнаўцам, які працуе на прыёме тавару. На гэтай пасадзе якасць трэба глядзець і «чыстыя рукі» мець. Прафесія гэта ў Амерыцы вельмі прэстыжная. Акрамя гэтай асноўнай працы, якая «карміла», працаваў у школе суботняй. Яна належала да БАЗа. Я ж быў старшынёй аддзела ў Нью-Йорку. Там вучылася многа дзяцей нашых эмігрантаў; было ўсяго 3 клясы — пачатковая, сярэдняя і вышэйшая. Я вёў сярэднюю клясу, дзе вывучалі беларускую мову, літаратуру, геаграфію, гісторыю і рэлігію народа Беларусі. Маімі вучнямі былі ў свой час Юрка Кіпель, Верка Запруднік, Ліда Данілюк. А старэйшую клясу вяла спадарыня Наталля Орса, маці Алы Орса-Рамана.

— Якім вам бачыцца наш, беларускі, шлях развіцця, маючы на ўвазе сённяшняе становішча краіны?

— Я асабіста, перажыўшы некалькі перыядаў пераменаў, лічу, што ў нас ствараюцца некаторыя ўмовы для адраджэння і можна кінуць усе сілы на гэтую добрую справу. Зноў прыйшла ў рух моладзь.

Геапалітычнае становішча Беларусі і даволі складанае, і адначасова зручнае. У самым цэнтры Еўропы. Менавіта ўлічваючы гэта, мы не можам так, як і іншыя народы, карыстацца нацыяналізмам. Мы мусім напружыць усе нашы сілы, каб між сваімі суседзямі падняцца веліччу духа, каб мы маглі іх пераважаць нашымі духовымі якасцямі. Стварыць вартасці агульналюдскія ў культуры, мастацтве. I на гэта мы маем дастатковыя падставы. У нас ёсць традыцыі.

— Як бачыць БАЗа адносіны з Беларуссю на сучасным этапе?

— Мы некалькі разоў выступалі з афіцыйнымі заявамі аб падтрымцы БНФ. Мы цэлы час у кантакце. Думаем, што людзі, якія там працуюць, гэта не ёсць партыя, а рух, які ўключае ў сябе ўвесь спектр палітычнага жыцця. У гутарках з прадстаўнікамі БНФу якія бываюць у Амерыцы, я заўсёды падкрэсліваю, што нельга ў такіх сітуацыях, як сённяшняя, адкідаць чалавека з прычыны яго палітычных перакананняў. Бо для адраджэння патрэбны спецыялісты. Калі я працаваў на Ашмяншчыне, там спецыялісты розных рангаў кепска ведалі беларускую мову, і трэба было даваць ім у дапамогу маладога настаўніка. Неабходна выкарыстоўваць усё, што толькі можа прыдацца для нашай справы. Нягледзячы ні на нацыянальнасць, ні на перакананні. Мы ж будзем старацца ўсімі сіламі дапамагаць вам, скарыстоўваючы нашыя магчымасці, стасункі з амерыканскімі палітычнымі, гаспадарчымі, фінансавымі коламі.

— Што вам давала і дае вера ў Бога?

— Гэта цяжкае пытанне. Па-першае, у маім разуменні безумоўна ёсць істота, дух, які стварыў свет і светам кіруе. Ёсць рэлігіі, якія ў большай меры дбаюць пра выхаванне духовага ў чалавеку, і ёсць рэлігіі, што знаходзяцца ў стане крызісу. Вось, для прыкладу, я уважаю, нягледзячы, што я сам каталік, што наш каталіцкі касцёл у стане цяжкага крызісу. Аб гэтым сведчыць многа фактаў. Некаторыя рэформы былі зроблены, каб выцягнуць касцёл з крызісу, але, на жаль... Можа быць вы чулі, у Паўднёвай Амерыцы выбілі прафесуру аднаго каталіцкага універсітэту — езуітаў, і ў нас у ЗША адбываюцца розныя дэманстрацыі супраць адсталасці каталіцкага касцёлу. Toe, што сёння адбываецца ў вас, я маю на ўвазе каталіцкі касцёл, гэта таксама сведчыць аб жахлівым крызісе. Замест адраджэння каталіцызму — гэта значыць веры ў Бога, веру гэту скарыстоўваюць для чыста палітычных мэтаў. Каталіцызм на Беларусі, у сваю чаргу, пашыраецца як польская вера. Хаця прыйшоў да нас таксама, як і да палякаў, па дарозе «з варагаў у грэкі».

— Спадар Шукелойць, мне вельмі прыема было з вамі пазнаёміцца, пачуць вашыя разважанні наконт мінулага і будучыні Беларусі. Спадзяюся, што цікавыя дэталі і нюансы нядаўняй нашай гісторыі, непасрэдным сводкам якой вы былі, дапоўняць уяўленне чытача пра той складаны і неадназначны час.