|
АЛЕСЬ АЛЕХНІК
ПАД БЕЛ-ЧЫРВОНА-БЕЛЫМ
(MEMENTO PATRIAM)
РУНЬ
ВЫДАВЕЦТВА ТАВАРЫСТВА БЕЛАРУСКАЙ КУЛЬТУРЫ
Вільня 1999
UDK 882.6-94
A49
Аўтабіяграфічная кніга А. Алехніка
„Пад бел-чырвона-белым (Memento patriam) "
чарговая кніга Выдавецтва „Рунь ".
Кніга выдадзеная на сродкі аўтара.
ISBN 9986-9228-4-4
© Алесь Алехнік, 1999
Беларускі сьвет
Бежанцы, высланцы, эмігранты, паяжджане - гэтыя тэмы й вобразы занялі сталае месца ў беларускай гісторыі ды літаратуры. Кніга, якую трымае ў руках чытач, менавіта з гэтай паліцы.
Аўтар кнігі, Алесь Алехнік, знакаміты дзеяч беларускай эміграцыі паваеннай пары. Раней бязьлітасны камуністычны рэжым, а цяпер цяжар пражытых гадоў не дазволілі яму вярнуцца, ці хоць бы адведаць сваю Бацькаўшчыну. Спадар Алесь вяртаецца да яе з дапамогай гэтай сваёй кнігі. Гэтак біблейны „блудны сын" вяртаецца да бацькоў Гэтак бацька ў тэстамэньце адпісвае спадчыну сваім дзецям...
Вельмі цікавым ёсьць жанр гэтай кнігі. Аўтар не засяроджваецца на адной сваёй аўтабіяграфіі, ён піша сваю гісторыю сьвету, сьведкам якой зьяўляўся й зьяўляецца дагэтуль. Ведама ж, багата на старонках гэтай гісторыі й прыватных успамінаў - сапраўды асабістых, індывідуальных, непаўторных, дасканала й з досьціпам пададзеных. Дастаткова тут і публіцыстыкі - палітычнае крэда аўтара, ягоныя ацэнкі ды назіраньні за фактамі найноўшай гісторыі.
I яшчэ. Хацеў ці не хацеў таго аўтар, але кніга ягоная набыла яшчэ адзін цікавы аспэкт. Месца свайго новага жыхарства, далёкую ад нас, экзатычную Аўстралію, ён палюбіў як другую сваю Радзіму й апісвае яе зь няменшым замілаваньнем, чым Беларусь. Адно чытаць пра Аўстралію ў звычайным падручніку геаграфіі, а зусім іншае - глядзець на яе вачыма свайго земляка...
Алесь Алехнік напісаў пра Аўстралію, хтосьці іншы, мажліва, напіша пра Канаду, Амэрыку, Аргентыну, Казахстан, Расею: беларусы сёньня расьцярушаныя па ўсім сьвеце (мяркуецца, што недзе каля чатырох мільёнаў беларусаў жыве цяпер па-за межамі мэтраполіі). I калі паглядзець з аднаго боку, дык Беларусь нібыта „абкрадзеная" на кожнага нашага эмігранта - а выяжджалі ж не абы якія людзі! - аднак, зь іншага боку, праз кожнага эмігранта Беларусь заваёўвае цэлы сьвет.
Віленскае выдавецтва „Рунь" спадзяецца, што гэтая кніга запачаткуе цэлую сэрыю прысьвечаную беларускай эміграцыі. Беларусы, апынуўшыся па-за межамі Бацькаўшчыны, не згубіліся, ня зьніклі. Яны стварылі свой непаўторны, унікальны „беларускі сьвет". Аўтару гэтай кнігі, Алесю Алехніку, дзякуем за магчымасьць пабачыць яго, а чытачам зычым прыемнага „кругасьветнага" падарожжа.
Сяргей Вітушка
ЧАСТКА ПЕРШАЯ
Урочышча Перунова
Жыцьцё на хутары
Я прыйшоў на гэты сьвет у сераду, 31 ліпеня 1929 году, на бацькоўскім хутары ва урочышчы Перунова, які знаходзіўся прыблізна 9 кілямэтраў ад тагачаснага мястэчка, а цяпер вёскі Лахвы, што месьціцца недалёка ад раённага гораду Лунінца пры галоўнай чыгунцы Берасьце - Пінск - Лунінец - Мазыр - Гомель. Панадворак нашай сядзібы быў квадратны. З захаду стаяла хата, у якую ўваходзілася цераз сенцы, з каторых дзьверы вялі таксама ў каморку, дзе трымаліся усе патрэбныя „да хлеба" прыпасы: сала, масла, сыр ды сьмятана. На усход, насупраць хаты, стаяла клуня, дзе захоўвалася й малацілася жыта, проса, ячмень ды грэчка. З паўночнага ад двара боку стаяў хлеў, дзе начавалі й зімавалі каровы, сьвіньні, коні ды авечкі, а пад страхою, на вышках, складвалася ды перахоўвалася узімку сена. На поўдзень, паміж клуняй і хатай, быў пабудаваны сьвіронак, дзе трымалі скрыні з намалочаным збожжам, і акурат каля яго - пограб, які бацька яшчэ перад вайной уцэмэнтаваў у невялічкім пяшчаным пагорку. Пограб быў летам нашаю лядоўняю, а узімку служыў агравальнікам для бульбы й іншай гародніны. У сярэдзіне двара быў спачатку драўляны, а потым цэмэнтовы калодзезь, зь якога мы чэрпалі вядром чыстую й халодную ваду. На памянёным ужо пяшчаным пагорку быў збудаваны вятрак, і я помню, як да нас прыяжджалі цэлыя абозы фурманак, нават з далёкіх ваколіцаў, малоць жыта. Я любіў ляжаць пры ветраку на сагрэтай сонцам зямельцы й назіраць, як з рыпеньнем круцяцца ягоныя магутныя крылы.
Другі паверх ветрака быў таксама мейсцам зборкі для вясковых дзяўчатаў і хлапцоў. I часта летнімі вечарамі па ўсім навакольлі ад ветрака разыходзіліся хвалі вясёлых песьняў нашых прыгожых і дзяўчатаў, якія цэлы дзень жалі жыта, а вечарамі ўсё яшчэ мелі досыць энэргіі, каб заліваць ваколіцу мілагучнымі й цудоўнымі мэлёдыямі.
Мае родныя бацькі, Апанас ды Феадося Алехнікі, былі сумленнымі й досыць цяжка працуючымі гаспадарамі, і, дзякуючы іхняй няўтомнай працы, мы былі добра забясьпечаныя хлебам і „да хлеба". Ня помню, каб я калі быў галодны й ня меў што есьці, бо з нашага стала хлеб ніколі не зьнікаў, і кожны з нас мог у кожны час пайсьці ў хату і ўзяць сабе лустку хлеба з маслам ці сырам. Я асабліва любіў хлеб з маслам і заўсёды казаў маме, каб масла на хлебе не было танчэйшае за хлеб. Масла я згрызаў, а хлеб хаваў у парожні ад пчолаў вулей.
Сапраўднымі вялікімі падзеямі майго дзяцінства былі паездкі возам у „горад", як мы тады казалі, Лахву, бо там была вялікая мураваная царква, панскі маёнтак, пошта й шмат жыдоўскіх пасадаў з лаўкамі, дзе мае бацькі куплялі нам, дзецям, цукеркі, абаранкі й часам нават нейкай чырвоненькай леманады, якая для мяне была насмачнейшая ў сьвеце. Радасна й цікава было таксама бачыць столькі людзей з розных, невядомых мне тагды мясьцінаў, назіраць, як вялікія лодкі-дубы, нагружаныя таварамі, прыплываюць з прамысловага мястэчка Давыдгарадка й іншых прыбярэжных паселішчаў Прыпяці.
Абое мае бацькі нарадзіліся ў вёсцы Асіповічы, што непадалёк ад гораду Кобрына на Берасьцейшчыне, адкуль мой дзед, Каленік Алехнік, пераехаў жыць на хутар ля Лахвы яшчэ перад 1-ай Сусьветнай вайной, калі царскі ўрад пачаў распрадаваць там хутары на сплату. Уся зямля тагды была пакрытая сасновым борам з дамешкам дубоў, клёнаў і бярозаў, а балоты былі заросшыя бярозкамі й лазой. Ачышчэньне зямлі пад пасевы жыта й іншых сельскагаспадарчых культураў рабілася ўручную з дапамогай валоў Сасновыя бары прадаваліся купцам з Лахвы й Лунінца й мясцовыя хлопцы добра зараблялі на павале й карчаваньні прадаванага лесу.
Мая маці, Феадося, паходзіла са старыжытнага беларускага роду Чопкаў, нашчадкі якіх і сёньня жывуць навокал Берасьця й Кобрына. У былі моцна закранутыя ліхалецьцем 1-ай Сусьветнай вайны, маці мая і ўся ейная сям'я моцна пацярпелі, бо былі вывезеныя ў „бежанцы" ў Расею перад нямецкім наступленьнем, і там, у Расеі, перажылі ўсе канвульсіі так вайны, як і камуністычнай рэвалюцыі. Бацька маёй маці, мой дзед Масей Чопка, быў тагды ў рускай арміі, а ейная маці, мая бабка, памерла ў Расеі ад тыфуса. I так мая маці, будучы найстарэйшая з усіх дзетак, сталася яшчэ недаросшай апякункаю ўсёй сям'і на чужыне. Пасьля распаду Расейскай Імпэрыі й з пачаткам грамадзянскай вайны мой дзед Майе ей Чопка адшукаў сваіх дзяцей, і ўсе яны падаліся, пераважна напеша, з далёкага Падмаскоўя назад да Берасьця, у Беларусь, дзе знайшлі сваю гаспадарку спаленай і разбуранай. Дапамогі ні ад каго не было, і, каб не памерці з голаду, маці мая пайшла шукаць свайго дзядзьку Васіля Байдука, кагоры жыў „недзе на хутары ля Лахвы". Доўга так блукала мая маці, шукаючы свайго дзядзьку, знайшла яго нарэшце й пачала працаваць у яго ў прыслутах. За год працы яна заробіла цялушачку й пагнала яе напеша дамоў пад Бярэсьце...
Напад ваўка
Змалку я надта любіў слухаць усе гэтыя прыгоды з вандраваньня маці па наглым Палесьсі й помню, як яна расказвала пра тое, як на ейную цялушачку аднойчы напаў воўк. Здарылася тое недзе недалёка ад Шнеку, калі мая маці, моцна змучаная дарогаю, вырашыла пераначаваць ля адной вёскі проста на зямлі, на пасьвішчы, паблізу ад першых вясковых хатаў. Кладучыся спаць, маці прывязала цялушку вяроўкай да сябе. Ноччу яна была абуджаная дзікім равеньнем цялушкі, ускочыла на ногі й пабачыла, што цялушку хоча задушыць аграмадны воўк. Цялушачка, хаця й была ўжо параненая ваўком, не здавалася й кідалася ва ўсе бакі, часта зьбіваючы з ног сваю гаспадыню. Маці таксама пачала адбівацца ад ваўка тым кіем, зь якім не раставалася ў дарозе. Аднак воўк не зварочваў жоднай* увагі на маму й хацеў зваліць з ног цялушку. Матчыны крыкі й равеньне цялушкі пачулі вясковыя сабакі. Адзін адважны сабака падбег да іх і з брэхам пачаў круціцца вакол ваўка. Скора падбеглі й іншыя сабакі, і воўк паволі пачаў адступаць. За сабакамі прыбеглі й людзі. Калі ваўка адагналі, адзін гаспадар узяў маю маму зь цяляткам да сябе й даў ім пераначаваць у сваім хляве. Раніцай маці прадоўжыла сваё падарожжа дамоў, у вёску Асіповічы... Яна потым ніколі не забывала тых добрых людзей і іхных сабакаў, якія абераглі яе й цялушку ад ваўка, часта спамінала іх і ставіла нават сьвечку ў царкве за іхняе здароўе. Шкада, што я ня помню ані назвы той вёсачкі пад Пінскам, ані прозьвішчаў тых добрых людзей, якія ўратавалі маю маці ад ваўка.
*ніякай: тут і паўсюль захаваныя лексычныя асаблівасьці рукапісу - заўв. рэд.
Маці шчасьліва дайшла дамоў, і з гэтай цялушачкі мой дзед Майсей Чопка зноў завёў статак і адбудаваў сваю гаспадарку, і, як доказ пашаны да яе - трымаў тую цялушку аж да самай ейнай сьмерці. А мая маці, пакінуўшы заробленую ёю цялушку ў Асіповічах, вярнулася напеша назад, і, прайшоўшы ці ня 300 кілямэтраў, дайшла да Лахвы, дзе пазнаўшыся ды пабраўшыся шлюбам з маім бацькам, засталася жыць на ягоным хутары.
Мы - беларусы!
Беларусь тагды была ўжо падзеленая паміж Польшчаю й Савецкім Саюзам, і мы жылі на польскім баку прыблізна 40 кілямэтраў ад польска-савецкай мяжы. Школа ў нас была польская, знаходзілася яна ў Перунове й месьцілася ў будынку, які фактычна й быў пабудаваны дзеля гэтай мэты маім бацькам, ягоным братам Паўлам Алехнікам і другім маім дзядзькам Нікітычам на адлегласьці прыблізна адной вярсты ад нашага хутару, і які мясцовая самаўправа, гэтак званая „гміна", вынаймала пад школу
Першы з нашай сям'і пайшоў вучыцца мой старэйшы брат Грыгор, катораму польская мова спачатку давалася зь цяжкасьцю, і я, лежачы на печцы, часта зь цікавасьцю слухаў, як брат вывучаў розныя школьныя заданьні. Чуў, як ён чытаў у кніжках пра нейкія „нацыі" й „народы" ды „паньствы", пра змаганьне палякаў зь іншымі народамі за сваю незалежнасьць, пра Францыю, Амэрыку й Нямеччыну. Аднаго разу, прыблізна ў чатырохгадовым веку, я ня мог больш устрымаць сваёй цікавасьці й запытаўся ў прыйшоўшага да нас і седзячага „на запічку" майго дзеда, Каленіка Алехніка, пры бацьку й дзядзьку Пятру Якоўчыку:
- Хто мы?
Мой дзед спачатку быў трошкі заскочаны такім пытаньнем свайго малога ўнучка, паглядзеў на мяне, на іншых у хаце й толькі тагды сказаў:
- Па нацыянальнасьці мы - беларусы, а па рэлігіі - праваслаўныя! Я глянуў на бацьку й на дзядзьку й абодва ў знак падцьверджаньня кіўнулі мне галавой. Гэтыя сьвятыя для мяне словы зусім неадукаванага майго дзеда Каленіка яшчэ ў маленстве паставілі мяне на той нацыянальна-вызвольны шлях, па якім я йшоў і надалей іду да сёньняшняга дня.
Згодна з тагачасным польскім школьным законам дзеці йшлі ў школу зь сямі гадоў Аднак калі мая, на два гады старэйшая сястрычка Ганна пачала гатавацца да школы, я таксама пачаў дамагацца, каб і мяне запісалі ў спіс вучняў ужываючы пры гэтым розныя дзіцячыя „хітрыкі": крык, плач, нават галадоўку. I мой бацька пайшоў да настаўніка нашай Перуноўскай школы, паляка з гораду Быдгошч Леона Прыбы, з просьбай дазволіць мне, пяцігадоваму, таксама хадзіць у школу. Настаўнік зрабіў зь мяне экзамен, выслаў рэзультат гэтага экзамену з дадаткам сваёй думкі ў Акруговае Бюро Асьветы і я, пяцігадовы Алесь Алехнік, пачаў сваю фармальную адукацыю.
Школу й вучобу я надзвычай любіў. Мне літаральна не хапала кніжак для чытаньня, і я стараўся знайсьці штоколечы новае, каб задаволіць сваю цікаўнасьць да навакольнага сьвету. Я пачаў браць ад свайго настаўніка Леона Прыбы мясцовую, выдаваную ў Лунінцы, польскую газэтку, на бачынах якой чытаў пра „дэбаты ў Сойме", „канфэрэнцыі" й розныя іншыя падзеі. Аднак адной з самых цікавых навінаў была для мяне вестка аб тым, што недзе недалёка ад Лунінца вылез на чыгунку вясковы бык, які катэгарычна адмовіўся зыйсьці з рэйкаў і змусіў цягніка з Баранавічаў затрымацца й спазьніцца на 10 хвілінаў Улады пакаралі гаспадара таго „настойлівага" быка на некалькі дзясяткаў злотых.
А тым часам узрастала ўкладзеная мне ў розум і душу нацыянальная сьвядомасьць, і калі памёр маршал Пілсудзкі, я, не здаючы сабе справы, што раблю, сказаў свайму стрыечнаму брату Валодзю Алехніку:
- Няхай палякі плачуць, а мы плакаць ня будзем!
Пачуў тое, праходзячы ля нас, Валодзін бацька Павал Алехнік, узяў мяне за карак і сказаў:
- Ты пільнуйся і уважай, што гаворыш, бо табе, шчанюку, нічога ня зробяць, а твайго бацьку паліцыя заб'е за такія словы гумамі да сьмерці!
Я сапраўды спалохаўся, бо чуў ужо, што польскія паліцыянты зьбівалі нашых людзей гумамі да непрытомнасьці, і з той пары пачаў паводзіць сябе больш абачліва, сачыць за тым, дзе й што гавару.
Война й прыход бальшавікоў
У 1939 годзе ў Заходнюю Беларусь прыйшла савецкая ўлада, і скора па прыходзе камуністаў я зразумеў, што яны нас, Алехнікаў ня любяць. Я быў моцна абураны й зьдзіўлены, што не ўзьлюбілі нас камуністы менавіта праз тое, за што нас заўсёды шанавалі людзі: за сумленную працу маіх бацькоў, дзякуючы якой яны ня толькі забясьпечвалі сваю сям'ю, але й дапамагалі іншым.
Наша Перуноўская школа тым часам перайшла на расейскую мову навучаньня, хаця, зрэшты, новыя настаўнікі, добра нам знаныя местачковыя людзі жыдоўскага паходжаньня Яша й Хаім, ня толькі што дазвалялі, а нават і заахвочвалі чытаць і вучыцца па-беларуску. Яны змаглі дастаць шмат беларускіх школьных кніжак, якія раздалі нам і якія я вельмі любіў чытаць, асабліва падручнікі па арытмэтыцы й чытаньню. Беларускія кнігі я не выкідваў зьбіраў іх як мага больш і складваў у „сундук". З польскага ж на савецкі мэтад навучаньня я перайшоў без жоднай труднасьці, хаця савецкая навука была шмат наперадзе былой польскай.
Па прыходзе бальшавікоў адразу пачаліся штодзённыя мітынгі ў школе, на якія ўсе павінныя былі прыходзіць, не зварочваючы на працу й розныя гаспадарчыя патрэбы. На гэтых мітынгах прысланыя бальшавіцкімі ўладамі прапагандысты намагаліся змусіць нашых людзей рабіць даносы на „кулакоў" і „ворагаў народу" - і мае бацькі
ды сваякі, як я разумеў, якраз і былі тымі „ворагамі народу" й „кулакамі". Ведаючы, што яны ні ў чым невінаватыя, я моцна пера-жываў і непакоіўся за іхні лёс. Асабліва пасьля таго, як і да нас у школу пачалі наяжджаць „настаўнікі" й дапытвацца ў дзяцей пра іхніх бацькоў, з кім яны гаварылі ды з кім сустракаліся. Сваім яшчэ дзіцячым розумам я зразумеў, што трэба быць вельмі асьцярожным і ведаць з кім і пра што гаварыць.
Даходзіла да сьмешнага. Аднойчы, вяртаючыся дамоў ад дзядзькі Пятра Якоўчыка й разважаючы пра ўсё тое хвальшывае й подлае, што пачало ў нас адбывацца ад часу прыходу камуністаў, я раптам пачаў азірацца: а што калі часам нехта падслухае мае думкі? I, сапраўды, людзі тагды перасталі весела й адкрыта пра ўсё гаварыць, і нават мае бацькі пры стале пачалі пра нешта перашэптвацца, каб не пачулі мы, малыя. I я зразумеў: усім нам пагражае небясьпека!
Неўзабаве па прыходзе камуністаў да нас, „кулакоў", прыслалі на кватэру аднаго палітрука па прозьвішчу Кірэйчык, з Баку, каторы, натуральна, моцна хваліў савецкую ўладу, аднак часта неяк углыбляўся ў свае думкі, доўга маўчаў і пасьля гаварыў: „Вот у вас в Белоруссии люди живут хорошо!" Падабаліся яму таксама й нашыя беларускія дзяўчаты. Гэты палітрук, напэўна, пачынаў сумнявацца што да праўды сваёй собскай прапаганды і часам ноччу ўставаў і падыходзіў да маёй маці, якая прала кудзелю, і, як быццам пад уплывам гіпнозу, хваліў добрае жыцьцё ў Беларусі й беларусаў за іхнюю шчырасьць і адкрытасьць.
Па прыходзе бальшавікоў і з наездам вялікай колькасьці маскалёў я пазнаў тую значную розьніцу, якая йснуе паміж беларускай і рускай мовай, а таксама даведаўся, што мая маці, якая некалькі гадоў жыла „ў бежанцах" у Расеі, добра размаўляе па-руску, і я часта ноччу слухаў, як яна „беседовала" з палітруком Кірэйчыкам.
Напачатку 1940 году па Палесьсі хадзілі чуткі, што да нас з БССР ідзе вялікі таварны эшалон з матар'яльнаю дапамогаю заходнім братам-беларусам. Эшалон той аднак да нас так і не дайшоў, і палітрук Кірэйчык падазраваў у гэтым „сабатаж ворагаў народу". Тагды ж пачуліся й першыя „апраўданьні" камуністаў за іхнія няўдачы й няўмельства ў гаспадараньні ў Заходняй Беларусь Самым распаўсюджаным „апраўданьнем" была „засуха", і я сам чуў, як палітрук аднойчы сказаў маме: „Вот, чёрт побери, куда бы мы не пришли - везде начинается засуха!"
Меней-болей у гэты самы час адбылося непаразуменьне паміж мной і гэтым палітруком Кірэйчыкам на глебе вялікай розьніцы палеска-беларускай і расейскай мовы. Неяк маці папрасіла мяне „зьбіць" масла, і калі я яго зьбіў, зрабіла мне абедзік з сьвежай масьлянкі, у якой плавалі кавалачкі сьвежазробленага масла, да чаго маці дадала тварагу й яшчэ чагось, - гэта была для мяне вельмі смачная страва. Як толькі я пачаў есьці, увайшоў Кірэйчык, і запытаўся ў мяне, ці мой абед „хорош"? Я, кепска разумеючы расейскую мову, баючыся ўваходзіць зь ім у дыскусію, проста пасунуў яму міску й сказаў: „На, покушай!", маючы на ўвазе, каб ён пакаштаваў маю ежу, ці смачная. Гляджу, а ён адкрыў рота й лыжка за лыжкай кладзе туды, і толькі тагды аддаў маю міску, калі ў ёй ужо нічога не засталося. Пасьля мама выслухала мой „рапарт" пра тое, што адбылося, засьмяялася й растлумачыла мне, што слова ці сказ „на, пакушай" па-расейску азаначае „на, еж усё"!
Скора пасьля гэтага здарэньня палітрука Кірэйчыка паслалі на Фінляндзкі фронт падбадзёрваць гінуўшых там дзясяткамі тысячаў чырвонаармейцаў, і мы атрымалі ад яго толькі адзін ліст. Напэўна, ён таксама загінуў, змагаючыся зь фінляндзкай „нацыянальнай буржуазіяй", якая адмовілася бяз бою аддаць Савецкаму Саюзу сваю тэрыторыю.
У сьнежні 39-га або ў студзені 40-га (помню, што была зіма) я быў сьведкам аднаму эпізоду, які зрабіў на мяне вялікае ўражаньне й станоўча паўплываў на ўзрастаньне маёй нацыянальнай сьвядомасьці. Мы з мамай ехалі цягніком у Пінск і з намі ў купэ сядзелі яшчэ тры асобы. Зь левага боку ля дзьвярэй сядзеў чырвонаармеец, каторы ехаў некуды пад Кобрын. Ля вакна, таксама зьлева, сядзеў старэйшы мужчына з Варонежа, які ехаў у Берасьце, каб абняць там нейкае важнае становішча ў мясным камбінаце. А з правага боку ля нас з мамай сядзела досыць прыгожая сярэдняга веку жанчына з Гомеля, і яна ехала ў Берасьце наглядаць за навучаньнем беларускай мовы ў школах. Пазнаёміўшыся, мама расказала іншым, хто мы такія й што мы жывем на хутары. I гэтая жанчына запыталася ў мяне, на якой мове вядуцца заняткі ў нашай школе. Атрымаўшы адказ, што на расейскай, яна запісала нешт ў сваім нататніку. Чырвонаармеец праз усю дарог наракаў, што купіў білет ехац у вагоне зь мяккімі лаўкамі, і едзе ў былым польскім, трэць цяклясным вагоне, дзе ўсе лаўкі былі цьвёрда-драўляныя Расеец з Варонежу расказваў як ён будзе „вучыць" беларусаў працаваць на мясным камбінаце. Але найболей мне падабалася жанчына з Гомеля якая на чысьцюткай беларускай мове расказвала пра тыя вялікія посьпехі, якія ўжо былі асягнутыя савецкаю ўладаю ў Беларусі, асабліва ў галіне асьветы, а таксама пра тую „тэхніку й прамысловарьць", дзякуючы якой СССР „даганяе й пераганяе" буржуазныя краіны.
Расейцу з Варонежа не падабалася беларуская мова, а можа ён яе не разумеў, і ён часта перапыняў гутарку жанчыны словамі: „Извините, что вы сказали?" Жанчына тагды спакойна паўтарала тое, што яна ўжо гаварыла раней, але таксама па-беларуску. Нарэшце, на пад'езьдзе ўжо да Пінску, расеец ня вытрымаў і паднятым голасам сказаў: "Что-то я не понимаю вашего странного языка. Почему вы не говорите по-русски?" Я тагды яшчэ не разумеў значэньня слова „странного", аднак адчуў, што мы, беларусы, яму не даспадобы й яшчэ бліжэй прытупіўся да мамы, назіраючы за тым, што адбывалася. Чырвонаармеец маўчаў (ня ведаю, якой нацыянальнасьці ён быў), але беларуска з Гомеля не змаўчала й дала маскалю рашучы адказ: „Вы, таварыш, едзеце па беларускай чыгунцы, на тэрыторыі Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі, едзеце займаць высокае становішча, дадзенае вам урадам БССР, - дык чаго Вы да нас прыехалі, як Вы нас ня любіце?" Маскаль быў вельмі заскочаны такім рашучым адказам нашай беларускай патрыёткі, разявіў рота й вырачыў на яе вочы, і мне вельмі хацелася знаць што было пазьней, - ды наш цягнік спыніўся й мы з мамай выйшлі з купэ...
З таго часу мінула ўжо больш за 50 гадоў, аднак я ніколі не забуду той жанчыны -беларускі, якая не паддалася й дала добры адпор маскалю, даказаўшы тым самым, што з ворагамі трэба змагацца й сваё трэба абараняць! Няма ўжо пэўна ў жывых той нашай патрыёткі - дык няхай ёй вечная слава й памяць!
Пад канец 1940-га мы зналі, што ўжо былі запісаныя „на вываз" у Сыбір. I вясною таго самага году бацька забраў усіх нас, апрача брата Грыгора, каторы быў на чыгуначным вучылішчы ў Лунінцы, і завёз нас да фатографа ў Лахве, і там мы зрабілі „сямейнае фота" й заказалі іх шмат, каб кожны з нас меў сабе некалькі на памятку, каб мелі мы на што глядзець і што будзе прыпамінаць нам нашу сям'ю й нашу Радзіму пасьля вывазу ў Сыбір.
Нашыя мяйсцовыя камуністычныя лідары, уключаючы жывучага ад нас пепадалёк „прадсядацеля" Грыгора Літвінко, былі ўсё яшчэ даволі добрымі людзьмі, і гэты самы Грыгор Літвінко даў нам знаць, што мы былі запісаныя на вываз на канец чэрвеня 1941 -га. Мама ўжо падгатаўляла кожнаму з нас торбы, у якія панакладала розныя, патрэбныя для жыцьця ў Сыбіры рэчы. Ды, як ведама, у чэрвені 1941 году нямецкі дыктатар Гітлер напаў на свайго былога сябру, маскоўскага дыктатара Сталіна, - і гэтым самым перашкодзіў камуністам вывезьці сям'ю Апанаса Алехніка на катаргу й магчымае зьнішчэньне ў Сыбір.
Прыход немцаў
Нямецкае войска спачатку пайшло наперад зь вялікім тэмпе й маланкавай хуткасьцю, але ў той самы час, калі Цэнтральна-Беларускі і Ўкраінскі фронт займалі Менск і Кіеў, нашае беларускае Палесьсе было пакінутае ў спакоі, і камуністы ў нас былі пры ўладзе даўжэй. I, напрыклад, адзін наш мяйсцовы жыхар, які, засуджаны савецкаю ўладаю, сядзеў у Мазырскай турме (100 кілямэтраў на ўсход ад нас) і быў вызвалены немцамі, прыйняўшы дамоў, застаў там савецкую ўладу, або, хутчэй, безуладзьдзе, бо камуністы паўцякалі або пахаваліся. Наш „прадсядацель" Грыгор Літвінко застаўся дома, і немцы, якія мелі добрую інфармацыю, хто кім быў і чым займаўся пры саветах, адразу арыштавалі яго. Вызвалі майго бацьку й настаяцеля лахаўскай царквы па прозьвішчу Шашко, каб яны выказалі думку аб „прадсядацелі Літвінко. Абодва заручыліся за Грыгора Літвінко, сказаўшы, што ён ёсьць добры чалавек, якім ён фактычна й быў, і немцы выпусьцілі яго на волю.
Прыблізна два гады пазьней гэты самы „прадсядацель" Літвінко, будучы ўжо ў партызанах, уратаваў жыцьцё майго бацькі, каторага арыштавалі прысланыя з-пад Бранска партызаны (засланыя фактычна Масквой, каб запабегчы стварэньню беларускай нацыянальнай партызанкі), якія ўжо было паставілі бацьку пад бярозай на растрэл. Аднак заўважыў гэта, праходзячы непадалёк, Грыгор Літвінко й яшчэ адзін партызан па прозьвішчу Скрыпка. Яны пайшлі ў штаб тых бранскіх партызанаў і дамагліся, каб бацьку майго выпусьцілі на волю.
Восень 1941-га на Палесьсі была надта мокрая й нашыя балоты былі залітыя вадой. I гэтая паводка, гэтыя залітыя вадой балоты былі вялікаю перашкодаю ўцякаючым зь нямецкага палону чырвонаармейцам. Наколькі мы ведалі, спачатку мала хто з чырвонаармейцаў хацеў ваяваць супраць наступаючых немцаў Верачы гітлераўскай прапаганьдзе, што з палоннымі чырвонаармейцамі немцы будуць абыходзіцца па-людзку, цэлыя савецкія карпусы й нават арміі амаль бяз бою здаваліся ў палон. Гітлер аднак скора паказаў усю сваю хвальшывасьць і подласьць і аддаў загад сваім каманьдзірам абыходзіцца з палоннымі савецкімі жаўнерамі горш за быдла. I так пачаліся лютыя й нялюдзкія зьдзекі некаторых нямецкіх каманьдзіраў над былымі чырвонаармейцамі. Я наўмысна пішу „некаторых", бо даволі шмат нямецкіх каманьдзіраў-франтавікоў не выконвалі загад Гітлера й я сам асабіста спатыкаў чырвонаармейцаў, каторых немцы пасьля допыту адразу адпускалі на волю: асабліва тых, месца жыхарства якіх ужо было занятае нямецкім войскам або мусіла быць хутка занятым.
З заменай франтавых каманьдзіраў тылавікамі й з прыездам гестапоўцаў ды іншых вельмі паслухмяных Гітлеру службоўцаў распачаліся брутальныя рэпрэсіі супраць палонных з мэтаю як мага болей зьнішчыць іх, пачаліся масавыя ўцёкі ваеннапалонных зь лягероў. Сытуацыя, у якой апынуліся палонныя чырвонаармейцы, сапраўды была трагічнай. У лягерох ім пагражала сьмерць ад голаду й зьдзекаў а за лягерным дротам іх чакалі непраходныя, залітыя вадою палескія балоты й перасьлед немцаў
Першыя палонныя зьявіліся ў нашай частцы Палесься недзе ў верасьні 1941-га, і мае бацькі й сваякі, нягледзячы на нашую нянавісьць да камуністаў, адразу пачалі ратаваць іх. Кожная сям'я перахоўвала ў сябе 2-3 жаўнераў. З тых, што перахоўваліся ў нас і ў блізкіх нам сваякоў, былі пераважна беларусамі, было таксама пару расейцаў, некалькі чырвонаармейцаў з Грузіі й Арменіі, а адзін нават з далёкага Алтайскага краю. Гэты апошні часта хадзіў са мной наглядаць за статкам на хутары, сьпяваў нейкія сумныя песьні и казаў мне: „Сашка, не видать мне больше моих родных Алтайскіх гор!"
Свае беларускія хлапцы-чырвонаармейцы сапраўды былі „сваімі", і, нягледзячы на тое, што некаторыя зь іх былі „перакананымі" камуністамі, ніхто зь іх не падняў рукі супраць нас, хто камуністаў ненавідзеў, а нават тагды, калі бальшыня зь іх апынулася ў партызанах. Hi адзін зь іх не прыйшоў потым да нас з благім намерам, наадварот, яны прыходзілі, як да тых, хто дапамог ім у цяжкую хвіліну. Сьмела прыходзілі зь вінтоўкамі й аўтаматамі, каб павячэраць і пераначаваць, і мы ўсе трактавалі іх, як „свае". Мне найбольш зь іх падабаўся адзін дзядзька, родам аднекуль з-пад Віцебску. Я любіў гадзінамі ляжаць зь ім на печцы й слухаць ягоныя аповяды пра жыцьцё, сям'ю, пра розныя ягоныя прыгоды й здарэньні. Ён таксама моцна не любіў камуністаў і часта казаў: „Камуністы ёсьць найбольшыя брахуны й мардэрцы ў сьвеце!" Два іншыя беларусы, што тагды перахоўваліся ў нас, гаварылі яму, каб ён асьцярагаўся так кепска казаць пра камуністаў, але ён не пераставаў ганьбіць савецкую ўладу. Мне цяпер сумна й прыкра, што я ўжо ня помню ані ягонага прозьвішча, ані той вёскі зь няблізкай ад нас Віцебшчыны, адкуль ён паходзіў, бо палюбіў я яго, як свайго роднага дзядзьку.
Нямецкія вайсковыя ўлады выдалі адумысловы дэкрэт, у якім пагра-жалася карай сьмерці кожнаму, хто перахоўвае чырвонаармейцаў аднак дэкрэт гэты на нас, Алехнікаў, не падзейнічаў, і мы надалей ратавалі й перахоўвалі ўцекачоў зь нямецкага палону. Надыйшла зіма, мароз нарэшце скаваў лёдам балоты, і немцы нарэшце даведаліся, што мы перахоўваем ваеннапалонных. Але й наша мяйсцовая „беларуская" разьведка працавала тагды яшчэ вельмі добра, і я помню, як аднойчы прыбегла да нас адна жанчына, нешта сказала на вуха майму бацьку й скоранька пайшла назад. Бацька сабраў нашых чырвонаармейцаў, паведаміў, што немцы ўжо знаюць пра іх, і сказаў, што назаўтра завязе іх далёка ў балоты на сенажаці, знаныя ў нас як Грычын і Галя. Так і зрабіў Мама цэлую ноч падгатаўляла кожнаму торбу з хлебам, сырам і нават з кавалкам сала, а раненька -раніцай бацька й іншыя вясковыя мужчыны пазапрагалі коней ды завезьлі чырвонаармейцаў ажно пад самую былую польска-савецкую мяжу. Празь некалькі месяцаў, мы даведаліся, што бальшыня зь іх не змагла прабіцца празь нямецкія пасты й засталася ў партызанах.
На вялікі жаль, сярод добрага заўсёды знаходзіцца ці зьяўляецца нешта брыдкае, варожае ды подлае. Так здарылася і ў нас праз аднаго ўцекача-чырвонаармейца расейскага паходжаньня, імя й прозьвішча якога помню дагэтуль, Аляксандра Нязнанава. Яго знайшлі на поўзатопленага ў дрыгвяністым балоце, і маці мая начамі ня спала, прыводзячы яго да здароўя. Аднак акрыяўшы й пайшоўшы ў партызаны, гэты вырадак вярнуўся назад і шукаў майго бацьку, каб забіць яго, кажучы: „Вы, белорусы, думаете иначе, чем мы, русские!" Я са страхам глядзеў як ён пароў штыхом у хляве, шукаючы бацьку, аднак бацька мой, нібыта прадчуваючы надыходзячую пагрозу, некаторы час перад тым сказаў мне: „Пайду пашукаю грыбоў ці ягадаў". Так ён застаўся ў жывых. А тое, што нашым ворагам ізноў быў рускі, якому не падабаліся беларусы, яшчэ больш пераканала мяне ў справядлівасьці народнай прымаўкі„Як ваўка не кармі, ён усё роўна ў лес цягне". Дзякаваць Богу, той партызан з рускіх пасьля недзе прапаў бязь весткі, і мы яго больш ня бачылі.
Прыблізна цераз год пасьля таго, як мы адвезьлі сваіх ваеннапалонных у лясы й балоты, прыйшоў да нас ліст зь Віцебску. Ліст быў пабруджаны й запэцканы балотам: напэўна той цягнік, у якім ехала пошта, быў узарваны партызанамі, ды нямецкі сэнс парадку ўсё ж такі дазволіў гэтаму лісту дайсьці да нас. Мы нікога ў Віцебску ня зналі, апрача ўжо згаданага мной чырвонаармейца. На канвэрце была нямецкая пячатка „Віцебск", а ў ім картка, дзе было напісана, што „я дайшоў дамоў і знайшоў сваю сям'ю". Мы адразу зразумелі, што гэты ліст ад таго самага дзядзькі зь Віцебску. У сваім лісьце ён вельмі дзякаваў нам за дапамогу. I маёй радасьці не было канца! Дай Божа, каб ён перажыў вайну й застаўся надалей жыць на карысьць і пацеху свае сям'і й беларускаму народу.
Аднаўленьне вучобы ў дзесяцігодцы
Недзе праз тры месяцы пасьля прыходу немцаў маці прынесла з Лахвы вестку, што там ужо некаторы час адкрылася й працуе гімназія-Дзесяцігодка, і я адразу пачаў дамагацца, каб бацькі дазволілі мне вучыцца там. Бацькі спачатку зь неахвотаю паставіліся да маёй
просьбы, баючыся, што мяне могуць схапіць і вывезьці ў Нямеччыну. Ды нарэшце саступілі маім дамаганьням. Бацька паехаў у Лахву, найняў мне к"ватэру, і хутка я зь вялікім энтузіязмам і ахвотаю аднавіў сваю вучобу.
Надыходзілі квартальныя экзамены. Я сядзеў познымі вечарамі пры сьвятле керасынавай лямпы й вывучаў ня толькі што цяперашнія заданьні, але й тыя, якія прапусьціў. Вучоба была сапраўдным жыцьцём для мяне, вучыўся я з прыемнасьцю й даганяў тых, хто вучыліся ад самага адкрыцьця гімназіі.
Спачатку гімназія была „нічыёй" і ў ёй нават працаваў мой былы настаўнік з польскай школы Леон Прыба, а таксама й настаўнік з ужо савецкай школы Хаім. Аднак паступова нашая дзесяцігодка пачала „беларусізавацца" й я добра помню той дзень, калі наш настаўнік матэматыкі и альгебры паведаміў, што „ўзаўтра раніцай у кніжнай краме, што каля пошты, будуць прадаваць беларускія падручнікі". Яшчэ цёмненька сталі мы зь сябрамі першымі ў чарзе й купілі сабе некалькі розных беларускіх школьных кніжак, і адна зь іх называлася „Правапіс беларускай мовы", напісаная Бялевічам.
З таго часу ўсё больш і больш пачало прыходзіць беларускіх кніжак, і мы пачалі адчуваць, што сапраўды ўжо ходзім у беларускую гімназію. Аднак разам зь беларусізацыяй дзесяцігодкі пачаліся й новыя праблемы. Пайшлі да немцаў даносы, нібыта ў нашай гімназіі выхоўваюцца „камуністычныя кадры" й што яна ёсьць „камуністычнае гняздо". Пачаліся вобыскі, але ніякага кампрамату немцы не знайшлі. Ды ўсё ж як вынік тых пастаянных даносаў нямецкія ўлады гімназію закрылі. А пазьней, калі пайшлагаворка аб паўторным ейным адкрыцьці, ворагі беларусізацыі спалілі яе... Вось так і закончылася мая фармальная адукацыя ў Беларусі.
Была таксама спроба адкрыць пачатковую школу ў Перунове, і ейным настаўнікам стаў адзін з сыноў настаяцеля лахаўскай царквы Шашко, каторы штодзённа прыходзіў з Лахвы ў Перунова (за 9 кілямэтраў!) вучыць вельмі ахвотных дзяцей. Мяйсцовыя партызаны таксама падтрымоўвалі справу адкрыцьця школы, аднак іхныя камуністычныя палітрукі пастанавілі не дапусьціць аднаўленьня навучаньня й папярэдзілі настаўніка Шашко, што „перарэжуць яму горла", калі ён будзе хадзіць у Перунова й вучыць дзяцей. Спачатку настаўнік не паслухаўся палітруковай дыктацыі, тагды палітрукі спалілі й школу ў Перунове.
Як ужо зазначыў, я зьбіраў і складаў у вялікі „сундук" усё беларускае, што мог знайсьці. Пад канец 1942-га ў мяне была літаральна „запакаваная" вялікая бібліятэка. Аднакпрагэта дазналіся партызанскія камісары й аднаго вечара прыйшло да нас некалькі гэтых маскоўшчыкаў ды сканфіскавалі ўсе мае беларускія кніжкі, патлумачыўшы, што яны „нужны" ім для навучаньня партызанскіх дзяцей. Але знаёмыя нам партызаны казалі потым, што беларускіх кніжак у іхніх „партызанскіх школах" ніхто ня бачыў, і я мяркую, што маскоўшчыкі маю бібліятэку спалілі. Страта гэтага вельмі для мяне вялікага й каштоўнага збору балюча на мне адбілася, і я яшчэ больш не залюбіў тых, хто варожа ставіўся да беларусаў і ўсяго беларускага.
Мае бацькі, як бадай і ўсе мяйсцовыя людзі, каторых я знаў, не любілі камуністаў, але й немцам таксама ня верылі. Асабліва ня верылі ў перамогу немцаў, і я сам аднойчы чуў, як мой бацька, наражаючы сябе на нямецкі растрэл, гаварыў сваім суседзям і знаёмым, што немцы вайну ня выйграюць. Пра тое людзі часта пачалі казаць, калі супраць немцаў пачала ваяваць Амэрыка. Нашыя палешукі-беларусы былі тагды ў вельмі цяжкім становішчы: не любілі камуністаў, не давяралі немцам, не хацелі палякаў, але ня мелі таксама й нічога свайго беларускага. I магчыма таму нашыя людзі, а найбольш за ўсіх я, вельмі цешыліся найменшымі праявамі ці весткамі аб дзейнасьці беларускіх арганізацыяў, выдаваньні беларускіх газэтаў і г. д. Першая „Адозва" беларускага актыву, якую прывёз мне з Баранавічаў мой дзядзька Павал недзе напрыканцы 1941-га, была падпісаная былым беларускім сэнатарам у польскім Сойме Юрыем Сабалеўскім і закончвалася заклікам „Вас кліча Беларусь!"
Павал Алехнік, малодшы брат майго бацькі, быў назначаны немцамі - але вельмі неахвотным - старастаю й часта езьдзіў па службовых справах ў большыя гарады, Лунінец і Баранавічы, прывозячы адтуль некаторыя беларускія газэты, улёткі й расказваючы, што ў Баранавічах Ужо ёсьць Беларуская Служба Парадку, ёсьць беларускія школы й шмат чаго іншага, што вельмі цікавіла мяне. Мне шанцавала! Навакольныя людзі, ведаючы, што я добра чытаю па-беларуску, па-польску й нават па-расейску, - калі ім удавалася дастаць якую-колечы літаратуру, прыносілі яе да нас, і я зь вялікай радасьцю сядзеў да познай ночы й чытаў прынесенае, а нават і тагды, калі ўжо ўсе разыходзіліся дамоў. З гэтых розных, прынесеных мне газэтаў ды брашурак, я дазнаваўся пра тое, што дзеецца на франтах, чытаў пра падзеі ў далёкіх „экзатычных" для мяне краінах: Індыі, Эгіпце, Бірме ды Індакітаі. Чытаў пра посьпехі нямецкага фэльдмаршала Ромэля ў Афрыцы, дзе ён перамагаў ангельскае войска й аўстралійскія дывізіі. Нягледзячы на тое, што гэтыя выданьні выдаваліся й былі кантраляваныя немцамі, зь іхніх старонак я даведаўся пра сапраўды гераічнае змаганьне аўстралійскай дывізіі ў абароне афрыканскага гораду Тобрук, жаўнерам якой фэльдмаршал Ромэль даў мянушку „тобрукскія шчуры", мянушку, якую яшчэ й дагэтуль з гонарам носяць ацалелыя жаўнеры былой аўстралійскай 6-ай дывізіі. Я чытаў, як японцы перамаглі амэрыканцаў на Філіпінах, і як яны захапілі там крэпасьць Карэгідор, бачыў фатаздымкі зь японцамі, якія гналі ваеннапалонных амэрыканцаў Чытаў пра подзьвігі нямецкіх падводных лодак і пра тое, што Нямеччына збудавала самы моцны й магутны ваенны карабель „Бісмарк", чытаў пра баі на далёкіх Ціхаакіянскіх астравах Гуам, Сайпан і Гуадаканал, - і ўсё гэта вельмі пашырала мае веды пра навакольны сьвет і ўсьведамляла мяне ў розных палітычных ды ваенных справах.
Уся нашая сям'я вельмі радавалася даходзіўшым да нас весткам пра арганізаваньне ў 1943-ім годзе Беларускай Цэнтральнай Рады й пра мабілізацыю беларускіх юнакоў у Беларускую Краевую Абарону, вестка якая вельмі напалохала камуністычных лідараў партызанаў. Каб не пусьціць мяйсцовых хлапцоў у БКА, яны выдалі свой „Загад аб мабілізацыі" ў партызаны, бо дужа баяліся беларускага нацыянальнага ўздыму, добра ведаючы, што пераважная колькасьць людзей, каторыя паўцякалі ў лес, ратуючыся ад немцаў, - зь вялікай ахвотай пойдуць назад дамоў, як толькі беларускае нацыянальнае кіраўніцтва запэўніць ім бясьпеку. Аднак мой брат Грыгор, каторы хацеў ісьці ў БКА, быў змабілізаваны й апынуўся ў партызанах. З мабілізацыяй у партызаны камуністы значнага посьпеху ня мелі, пайшлі нават чуткі, што змабілізаваныя пачалі забіваць сваіх каманьдзіраў -палітрукоў, пераходзіць у гарады й прасіцца ў бліжэйшыя адцзелы БКА. Добра помню, як людзі расказвалі пра аднаго змабілізаванага ў партызаны хлопца, які разам з групай партызанаў-маскоўшчыкаў спыніўся ля недалёкіх ад нас Сінкевічахў і, калі тыя сядзелі пры стале й выпівалі, перастраляў іх усіх з аўтамата.
Гэтыя частыя забойствы надасланых Масквой палітрукоў пераканала партызанскае кіраўніцтва, што беларусы ёсьць „ненадзейны элемэнт", і яно загадала, каб усе змабілізаваныя ў партызаны юнакі злажылі прысягу Сталіну, а хто адмовіцца ад прысягі, тых адпусьціць дамоў. Помню, як мой брат Грыгор, прыйшоўшы зь лесу, доўга гутарыў з бацькам, баючыся, што калі ён ня зложыць прысягу вернасьці Сталіну, партызаны яго растраляюць. Аднак прысягу ён усё ж такі не злажыў і, дзякуй Богу, быў адпушчаны дамоў.
А тым часам нашых мяйсцовых партызанаў усё больш і больш апаноўвалі надасланыя Крамлём дэсантнікі-маскалі, і яны папярэдзілі майго дзядзьку-старасту Паўла Алехніка, што ўжо ня могуць гварантаваць ягонай бясьпекі, і параілі яму перабрацца на жыцьцё ў мястэчка Лахву, што ён і зрабіў, пакінуўшы ў сваёй хутаранскай хаце адну толькі маю старэнькую бабульку. Паколькі я ведаю, і ў Лахве дзядзька Павал трымаў лучнасьць зь мяйсцовымі партызанамі.
Мардаваньне беларусаў усімі ворагамі
Беларусь тагды знаходзілася ў вельмі цяжкім становішчы й так, прынамсі, выглядала, што кожная крымінальная дробязь прыяжджала з усяго сьвету, каб гвалціць яе, рабаваць ды мардаваць. Мардавала нас маскоўска-камуністычная банда, мардавала гітлероўска -нямецкая банда, а дапамагала ім гэтак званая польская Армія Краёва, аддзелы якой стаялі на Лідчыне ды Гародзеншчыне, кантраляваныя польскім экзыльным урадам у Лёндане. АК чамусьці аніяк не была зацікаўленая ў змаганьні зь немцамі, але была вельмі моцна пастаўленая супраць беларускага нацыянальнага адраджэньня, ды ймкнулася замардаваць як мага больш беларускіх настаўнікаў і гэтым самым не дапусьціць да навучаньня ў беларускай мове дзетак-беларусаў на іхняй роднай зямельцы.
Здараліся выпадкі, калі й камуністы супрацоўнічалі зь нямецкімі нацыстамі ў справе зьнішчэньня беларусаў. Такіх выпадкаў, я ёсьць пэўным, было дзясяткі, калі ня сотні, але я падам толькі адзін, які здарыўся недалёка ад нас і пра які я добра ведаю, бо май бацька быў загнаны туды немцамі, каб звозіць усіх пабітых мяйсцовых людзей у агульную магілу. Недалёка ад нас было досыць заможнае хутаранскае ўрочышча пад назоваю Сітніцкі Двор. Там камуністаў не любілі й жоднага партызанскага гнязда там не было й з партызанамі там людзі супрацоўнічалі неахвотна. А гэта ім вельмі не падабалася й аднойчы партызаны паслалі на Сітніцкі Двор свайго агента з заданьнем „забіць аднаго немца", што той і зрабіў у самым Сітніцкім Двары. Адразу пасьля гэтага камуністычныя агенты, перадусім „сакратаркі", што працавалі ў розных нямецкіх фюрэраў, зрабілі дано с нямецкай жандармэрыі, маўляў, у Сітніцкім Двары ёсьць камуністычнае гняздо й трэба ўсіх там выбіць. Немцы гэтак і зрабілі! Аднае раніцы акружылі ўрочышча танкеткамі й амаль усіх вымардавалі, ні ў чым невінаватых людзей. Загінула каля тысячы жыхароў, і толькі тым, каторыя былі выехаўшыя з дому ў той трагічны дзень, удалося застацца ў жывых.
Скора пасьля гэтага мы былі з мамай самыя ў хаце. Я сядзеў пры стале й чытаў адну беларускую кніжку, якую мама выменіла для мяне ў Лахве за дзясятак яек, калі ў хату зайшоў адзін, добра нам знаёмы мяйсцовы партызан па прозьвішчу Даўгун. Пабачыўшы, што ён адзін, маці адразу накінулася на яго з крыкам і плачам:
- Што ж гэта вы, баньдзюгі, робіце?! Дарогі ж і чыгункі дзясяткамі кілямэтраў ідуць празь лясы й балоты, дзе вёсак і блізка няма. Там і біце немцаў, колькі хочаце! А чаго ж вы лезеце пад вёскі ды забіваеце немцаў там, дзе жывуць нашыя людзі?! Гэтак толькі бандыты робяць!
Даўгун быў вельмі заскочаны такім нападам, але пасьля падняў сваю руку, каб маці замаўчала, і сказаў такое, чаго я ніколі не забуду:
- Цёця, гэтага ніколі больш не гаварыце! I нікому не кажыце, што мне гэта гаварылі, бо каб я быў дэсантнікам-партызанам, Вы ўжо ляжалі б на падлозе, сьцякаючы крывёю... А што тычыцца мэтаду й мейсца забіваньня немцаў, дык мы выконваем загад самога Сталіна, у якім гаворыцца, што немцаў трэба забіваць каля беларускіх населеных пунктаў, каб немцы з свайго боку выбівалі беларусаў. I нават калі з тысячы ўцячэ толькі 5-6 чалавек, дык і гэта будзе дапамогаю Савецкаму Саюзу ў змаганьні з фашыстамі!
Я слухаў партызана Даўгуна й проста ня верыў сваім вушам! Toe, што ён сказаў пераканала мяне, юнака, што мы, беларусы, сапраўды ня маем прыяцеляў што мы ня можам спадзявацца дапамогі ад нікога й што мы мусім дапамагаць і абараняць самых сябе!
Неўзабаве пасьля гэтага сумнага эпізоду, я меў, паколькі помню, першую й магчыма апошнюю спрэчку з маці. Яна, будучы веруючай хрысьціянкай, часта гаварыла, маючы на ўвазе тых, хто мардаваў нашых людзей: „Бог іх усіх пакарае!" Я ня вытрымаў і са злосьцю сказаў: „Бог мае столькі праблемаў да залагоджаньня ў ва ўсім сьвеце, што пакуль Ён знойдзе вольнага часу, каб залагодзіць і нашыя справы, - мы ўжо даўно будзем пабітыя!" I дадаў: „Бог даў нам здольнасьць думаць і абараняць самых сябе й мы мусім самі ратаваць сябе ад гібелі!" Гэтыя словы, сказаныя ў 1943-ім годзе, мама потым ніколі не забывала й часта прыпамінала іх, бо ў гэтыя словы я сам верыў і выказаныя тагды думкі наконт самаабароны й самапомачы выконваў і выконваю да сёньняшняга дня.
Пераезд з хутара ў Лахву
Немцы у гэты час пастаянна адступалі на Захад, і шмат людзей было вывезена ў Нямеччыну. Адной раніцы, 18-га траўня 1944 году, на сьвята Усшэсьця, я пайшоў даглядаць адзіную ацалелую ў нас кароўку й стараўся разпаліць агонь. Надвор'е было мокрае, зь перапынкамі церусіў дождж-сьлякасьць і мой агонь аніяк не хацеў гарэць. Раптам пачуўся блізкі стрэл і я пабачыў як непадалёку прабегся партызан, які толькі пасьпеў крыкнуць мне „Немцы!". Скора пасьля гэтага паявіўся нямецкі жаўнер зь вінтоўкай і даў мне зразумець, каб я забіраў сваю карову ды йшоў дамоў.
На нашым двары я пабачыў шмат немцаў і нашых людзей з вазамі, і даведаўся, што нас павязуць у Лахву. З аднаго боку я быў задаволены з гэтага, бо пастаянная напружанасьць ад нападу немцаў днём і партызанаў начамі настолькі ўжо надакучыла, што хацелася ўцякаць
Ад усяго гэтага на край сьвету, каб толькі ўратавацца. Аднак шкада было пакідаць адданых сваіх сяброў, сабачак Мурзу й Галіка, якія штопары хвілінаў падбягалі да мяне сярод усёй мітусьні й глядзелі проста ў вочы, як быццам пытаючыся: „Што ёсьць?" Я супакойваў іх, як мог, аднак у глыбіні душы разумеў, што, магчыма, ніколі ўжо ня ўбачу верных сяброў майго дзяцінства... Калі мы, нагрузіўшы ў вазы ўсё, што магчыма, пачалі паволі ад'яжджаць ад свайго роднага кутка, мае сабачкі суправаджалі нас, але затрымаліся на мяжы хутара, селі, доўга глядзелі нам усьлед, а потым пабеглі назад да сваёй, ужо пустой хаты... Апошні раз я бачыў сваю родную хатку праз сьлякасьць з адлегласьці прыблізна аднаго кілямэтра. I так пачалося мае доўгае вандраваньне, якое закончылася маім прыездам на сталае жыцьцё ў Аўстралію ў 1950 годзе!
У Лахве мы спачатку жылі ў хляве аднаго гаспадара. Але потым бацьку паставілі працаваць у былым польскім маёнтку, амаль насупраць царквы, і нам немцы далі ў ім кватэрку з аднаго пакою. Я часта хадзіў у царкву й ціхенька, глыбока ў душы плакаў, сумуючы за сваім родным хутарам і асабліва за сабачкамі, пакінутымі на волю лесу Ды ўсё ж жыцьцё ў Лахве было шмат спакайнейшае, чым на хутары, дзе ноччу рабавалі й забівалі людзей партызаны, а ўдзень палілі хаты й забівалі немцы й розныя „рускія батальёны", каторыя служылі ім і таксама вельмі любілі зьдзеквацца над беларусамі й паліць беларускія вёскі.
Што тычыцца тых „рускіх батальёнаў", дык я таксама патрапіў аднойчы пад іхні абстрэл у 1943 годзе, калі адной раніцы пабег цераз невялічкі лясок, які аддзяляў нашую гаспадарку ад сядзібы, дзе жыла мая старэнькая бабулька. Стаяла вясна. Сям-там паміж соснамі яшчэ ляжаў сьнег, і я бег босы й скакаў у сьнег, каб пабачыць, ці халодны ён. I раптам пачуў, як пачалі лётаць ля маіх вушэй і бзычэць нейкія жучкі. Я быў зьдзіўлены гэтай зьявай, бо падобныя жучкі, якія моцна бзычэлі, паяўляліся ў нас толькі падчас восеньскага сенакосу. I я стараўся дапетрыць, чаму гэта восеньскія жучкі ўздумалі бзычэць вясною?
Пабыўшы некаторы час у бабулі, я вярнуўся дамоў і ўбачыў нашага недалёкага суседа, знанага на хутарах, як „Саколік". Ён і мой бацька аДразу падбеглі да мяне й запыталіся, ці не здарылася чаго кепскага
са мной? Я адказаў, што ўсё ў парадку й бабка таксама добра чуецца, адно толькі нейкія жучкі бзычэлі ля вуха. Тагды я даведаўся, што тымі „жучкамі" былі кулі, каторымі стралялі ў мяне нейкія, служачыя ў немцаў рускія, што „закладаліся" папяросамі, хто першы ў мяне пападзе! Калі гэты „Саколік" запытаўся ў іх, навошта яны страляюць у маленькага хлопчыка, нямецкія паслугачы-расейцы адказалі, што яны страляюць „па партызану". Паколькі помню, гэтыя недавяркі пусьцілі ў мой бок 5 ці 6 куляў але, дзякаваць Богу, спуцлавалі.
У часе нашага прабываньня ў Лахве, я меў шмат болей магчымасьці чуць і чытаць пра падзеі зьвязаныя зь беларускім нацыянальным жыцьцём. З газэтаў я даведаўся пра адбыцьцё ў Менску 2-га Усебеларускага кангрэсу, пра „Пастанову" зьезду, убачыў на першай бачыне адной з газэтаў фатаздымак прэзыдэнта БЦР праф. Радаслава Астроўскага, пазнаёміўся са зьместам ягонай прамовы. Я быў моцна захоплены і ўзрушаны гэтай важнай падзеяй у далёкім Менску й стараўся дастаць, дзе толькі мог, нават у разьмешчанай у нашым маёнтку частцы РОА (Русская Освободительная Армия), якія-колечы газэты, у якіх маглі быць апісаныя важныя ў беларускім нацыянальным жыцьці падзеі.
Эвакуацыя з Лахвы ў Нямеччыну
Пад канец чэрвеня 1944-га году праз Лахву на ўсход пачалі йсьці вэнгерскія (мы іх называлі „мадзярскія") вайсковыя адзінкі: невялікія часткі бронетэхнікі й вялікія калёны кавалерыі. Тры дні безь перапынку йшло гэтае вэнгерскае войска ў бок фронту, ажно адной раніцы глянуў я на дарогу зь Любаня да Лахвы й пабачыў, што ўся дарога запруджаная тым самым вэнгерскім войскам адступаючым на захад.
Скора пасьля гэтага прыйшла вестка аб ,,генэральным адступленьні" немцаў й пачалася агульная эвакуацыя. Мае бацькі пастанавілі ехаць на Захад і шукаць там лепшай долі, а дзядзька Павал, які хоць і быў прызначаны немцамі старастаю, але супрацоўнічаў зь мяйсцовымі партызанамі, - пастанавіў застацца дома. Раніцай 5 ліпеня мы ад'ехалі ад Лахвы на вазах і паехалі праз Кажан-Гарадок, Лунінец, Пінск, Кобрын, Берасьце. Пераехаўшы Буг, праз заходняю частку беларускай зямелькі ўехалі ў чужую польскую зямлю. Мы адразу адчулі, што ўжо знаходзімся на чужыне, таму што на беларускай зямлі, навокал Белай Падляскі, да нас часта падыходзілі свае людзі, гутарылі з намі, распытвалі, хто мы, адкуль і куцы едзем, - а на польскай зямлі да нас адносіліся даволі непрыхільна, хаця й падыходзілі часам польскія партызаны, намаўляючы нас застацца зь імі. Мы аднак разам зь іншымі жыхарамі з лахаўскай аКруті, каторых усяго налічвалася каля тысячы асобаў рашылі не заставацца ў „сталінскім раю" й прабівацца далей на Захад.
Тут трэба зазначыць, што падчас адной з канфэрэнцыяў паміж Сталіным, Чэрчылем і Рузвэльтам было пастаноўлена падзяліць Нямеччыну на савецкую, амэрыканскую й брытанскую зоны акупацыі, і немцы, відаць, мелі недзе сваіх добрых шпіёнаў, бо адразу пасьля таго я чытаў у адной газэце, выдаванай пад нямецкай кантроляй, „іранічны" артыкул пра „нахабства" аліянтаў якія намерваліся падзяліць Нямеччыну. У газэце была нават зьмешчаная мапа, дзе былі паказаныя межы гэтага падзелу. Аўтар таго артыкулу ўважаў пастановы канфэрэнцыі „выдумкамі" ды „ілюзіямі" аліянтаў, аднак жа вось мой бацька ніколі ня верыў у нямецкую перамогу, і, думаю, пераважная большасьць адступаючых зь немцамі нашых людзей, калі ня ўсе, таксама разумелі, што Гітлеру скора будуць капцы.
Праяжджаючы ля Кобрына, маці мая аднаго вечара пакінула абоз і пабегла зь сястрой Ганнай у родную вёску Асіповічы, дзе ўсё яшчэ жылі ейны бацька, брат і сёстры. Я быў моцна расчараваны, што маці не ўзяла мяне, бо ейнай радзімы я ніколі ня бачыў, аднак былы лахаўскі нямецкі „фюрэр", пад кантроляй каторага быў наш абоз, не адпусьціў мяне з мамай.
Едучы на Захад, я бачыў, што літаральна ўсе дарогі запруджаныя адступаючымі немцамі. Іх часта бамбардавалі савецкія самалёты, якія часам ляцелі так нізка, што я выразна бачыў чырвоныя зоркі на крылах. Берасьце тагды таксама было бамбардаванае амаль што кожнай ночы, і мне пад час бамбёжкі давялося ляжаць у нейкіх агародах, і я бачыў, як падалі, зьбітыя нямецкімі „зеніткамі", савецкія самалёты і як немцы стралялі па зьніжаючыхся парашутыстах.
Аднойчы, недзе ўжо ў Польшчы, нам паведамілі, што мы затрымаемся на даўжэйшы час, бо будуць ехаць шэсьць нямецкіх дывізіяў. Скора мы пабачылі некалькі дзясяткаў вазоў здэмаралізаваных, жалю вартых „недабіткаў" з тых 6-ці дывізіяў.
Пад'ехалі да польскай сталіцы Варшавы. Там, відаць, была вялікая бамбардыроўка, бо з аднаго боку дарогі вэнгерскае войска закопвала сваіх загінуўшых жаўнераў, а паабапал ляжалі разьбітыя бомбамі невялічкія вэнгерскія танкеткі. Перад самай Варшаваю я пазнаёміўся зь вельмі прыгожай дзяўчынай-беларускай Кацяй, каторая з бацькам намагалася дабрацца дамоў, некуды пад Беласток. Яна гутарыла з бацькам на вельмі прыгожай беларускай мове й казала, што хадзіла ў Беластоку ў беларускую школу й што яны прыехалі ў Варшаву, каб адведаць брата, які тут працаваў... Дай Божа, каб ім пашанцавала дабрацца дамоў і перажыць усе канвульсіі вайны й антыбеларускія пагромы тых палякаў, якія любілі жыць на беларускай зямельцы ды панаваць над беларусамі.
Калі ўехалі ў Варшаву, дык адразу адчулі „напружанасьць атмасфэры". Да нас часта падбягалі людзі з двароў (партызаны), хапалі за лейцы й стараліся ўцягнуць нас з вазамі ў свае двары. Аднак хоць і ветліва, але рашуча мы казалі ім „не".
Усе, хто ехаў абозам з Лахвы, мелі яшчэ з сабою свае каровы, якія йшлі ля вазоў, і я моцна сьмяяўся, як варшаўскія хлопцы-падлеткі беглі за нашым возам і казалі на нашу карову: „Юзэк, патш, яка велька коза!". А тым часам мы пераехалі па мосьце цераз Віслу й былі радыя пакінуць Варшаву, дзе на другі ці на трэці дзень пасьля нашага ад'езду выбухнула вялікае польскае паўстаньне супраць немцаў. Мы бачылі, як немцы безь перапынку пачалі падвозіць пад Варшаву чыгункай дзясяткі вялікіх тангаў, гарматаў і іншую ваенную тэхніку. Даведаліся ад праяжджаючых міма жаўнераў „Русской Освободительной Армии", што польскія паўстанцы-патрыёты змагаюцца за Варшаву й што шмат немцаў і жаўнераў РОА палягло там. Яны ж паведамілі нам, што Чырвоная Армія падыйшла да Варшавы й спынілася на беразе Віслы.
Знаючы цяпер усю тую гісторыю ваеннага часу, мы ведаем і тое, што геройскае Варшаўскае паўстаньне было загадзя асуджанае на няўдачу, бо дыктатар-крывапійца Сталін разумеў што польскія патрыёты, змагаючыся супраць немцаў, будуць таксама змагацца й супраць
палякаў, сваіх будучых апанэнтаў. Апроч таго Сталін разьлічваў на тое, што Гітлер на барацьбу з варшаўскімі паўстанцамі патраціць вялікія сілы, якія іначай былі б ужытыя супраць Чырвонай Арміі. Як ведама, Сталін не дазволіў брытанскім самалётам з дапамогай польскім паўстанцам садзіцца на аэрадромах кантраляваных савецкім камандаваньнем. Так вось варшаўскія героі былі праданыя на зьнішчэньне немцам, і Сталін у гэтым зьнішчэньні быў замешаны гэтаксама, як і Гітлер!
А мы з нашым абозам даехалі да невялічкага польскага мястэчка Стрыкуў, што непадалёк ад Лодзі, і там нас разьмясьцілі пад дахамі былой цагельні. У гэтым Стрыкуве ў нас пазабіралі каровы, аднак нашая карова, якую мы ласкава называлі Казуля і якая прайшла з намі ад нашага роднага хутара ў Перунове ажно да далёкага Стрыкува, даказала нам сваімі паводзінамі, што яна мела больш розуму, памяці, шчырасьці й вернасьці, чым шмат гэтак званых „цывілізаваных" людзей. Немцы аднае раніцы забралі яе ў нас і аддалі ці прадалі нейкім палякам, каторыя завялі яе дамоў на другі бок гораду. Наступнай раніцы мы пачулі, што недзе раве нашая Казуля, і скора пабачылі, як нашая кароўка, прабіваючыся праз калёны нямецкага войска, бяжыць да нас... Дзіўна, як яна магла знаць, знаходзячыся ў чужым краю, у няведамым ёй горадзе, дзе нас шукаць? Падбегшы да маці, карова ўлажыла сваю галаву маме пад руку й неяк ціха раўла-стагнала, нібыта прасіла, каб яе больш не аддавалі чужынцам. Аднак, на вялікі жаль, мы не былі гаспадарамі свайго лёсу й былі змушаныя цяжкімі абставінамі вярнуць яе палякам, каторыя прыйшлі яе шукаць за некалькі гадзінаў. Гэтых пару гадзінаў мы ўсе ласкалі яе, плакалі, давалі есьці, гладзілі, цешылі й гаварылі да яе, быццам яна была чалавекам.
Адной раніцы пад'ехалі польскія фурманкі й нам было загадана грузіцца на іх. Аднак, калі надыйшла нашая чарга, аказалася, што нам няма мейсца, і так, у мястэчку Стрыкуў, мы разьвіталіся з нашымі суродзічамі з Лахвы й засталіся надалей пад дахам цагельні, чакаючы наступнага транспарту. А людзей тагды, пераважна беларусаў, ехала Дзясяткі тысячаў штодзень. Ехалі нармальныя, ні ў чым не замешаныя сяляне й рабочыя з Магілева, Мазыра, Рэчыцы ды Віцебску, каб неяк уцячы ад бязлітаснага мардэрцы беларускага народу Сталіна. І гэты масавы exodus быў і будзе найлепшым і найбольшым судовым прыгаворам маскоўска-камуністычным акупантам, каторыя давялі Беларусь і ейны народ амаль што да поўнага заняпаду.
За некалькі дзён пасьля разлукі з нашымі лахаўскімі суродзічамі зноў прыехалі да цагельні польскія фурманкі й нас завезьлі да адной трамвайнай станцыі ў Лодзі, пасадзілі на трамвай і так мы прыехалі ў Пабяніцэ, дзе нас разьмясьцілі ў лягерных будынках і дзе мы праседзілі прыблізна тыдзень, пакуль нас не пасадзілі на цягнік і не павезьлі ў глыб Нямеччыны. Мы часта гаварылі й думалі, чаму гэта так здарылася, што мы адлучыліся ад сваіх лахаўскіх, і толькі шмат гадоў пазьней даведаліся, што мы фактычна былі шчасьліўцы, бо нашыя землякі апынуліся ў Нямеччыне недзе пад Одрай ля Бэрліну й там іх усіх захапіла Чырвоная Армія.
Падчас нашага прабываньня ў Пабяніцэ туды пачалі прыходзіць цэлыя, эшалоны таварных вагонаў, нагружаных, як быдлам, польскімі паўстанцамі з Варшавы. Яны прасілі піць, і мяйсцовыя палякі, асабліва жанчыны, часта, паражаючы сябе на сьмерць, падбягалі пад самыя р вагоны й кідалі паўстанцам бутэлечкі з вадою й кавалкі хлеба. Аднак я сумняваюся, каб палонныя, стаючы ў аплеценых калючым дротам вагонах, маглі злавіць тыя бутэлечкі й хлеб. Мы ўсё адно вельмі высока ацэньвалі адвагу й мужнасьць пабяніцкіх палякаў у іхніх спробах дапамагчы сваім суродзічам, варшаўскім паўстанцам. Хадзілі таксама чуткі, што кіраўніцтва польскага падпольля змагло выкупіць некалькі лідараў зь ліку палоннных польскіх паўстанцаў. I, праўда, да нас у Пабяніцэ далучылася некалькі добра адукаваных палякаў, каторыя паехалі з намі аж у глыб Нямеччыны. Але ці гэта былі выкупленыя паўстанцы, ня ведаю.
ЧАСТКА ДРУГАЯ
У лягерох Нямеччыны
Лягер Ізармос
Помню, праяжджалі мы тагачасны ўсходненямецкі горад Брэсляў, цяперашні польскі Ўроцлаў, а таксама праз Дрэздэн. Цягнік наш змушаны быў часта хавацца ў горных тунэлях ад бамбардыровак амэрыканскімі й ангельскімі самалётамі. За тыдзень часу мы аднак даехалі да Рэгэнсбурга, крыху затрымаліся там, а затым нашыя вагоны прычапілі да электравоза, якога я бачыў першы раз у жыцьці, і давезьлі нас да Ляндсгута. З Ляндсгута, зноў паравозам, павезьлі нас па пабочнай лініі да невялікага тагды мястэчка Дынгольфінг, разгрузілі й адвезьлі ў лягер Ізармос за які кілямэтар ад Дынгольфінгу.
Мы былі назначаныя працаваць на заводзе „Людвіг Фюксэль" і я помню, што кіраўніцтва гэтага заводу прыйняло нас ветліва й нават арганізавала нам прывітальны абед". I такім чынам, я, пятнаццацігадовы юнак з хутару ў Перунова, пачаў працаваць разам з бацькам, сястрой Ганнай і братам Грыгорам на нямецкім заводзе, які знаходзіўся ў стах кілямэтрах ад вялікага гораду Мюнхэна (Д-1)*. Гаварылі, што мы выраблялі нейкія прылады да гарматаў. Кожны месяц на завод прыяжджала нямецкая ваенная камісія, пераглядала нашыя вырабы, прыймала іх і, пагрузіўшы на вагоны, адпраўляла некуды на зборачныя пункты, як бьщцам у Мюнхэн. Я, будучы непаўналетнім, афіцыйна быў кваліфікаваны як ,,гільфарбайтэр" - „дапамаговы рабочы", але рабіў тыя самыя работы, што й дарослыя. Мой рабочы нумар быў 141.
* рэестар дакумантаў зьмешчаны напрыканцы кнігі (ст. 200) - заўв рэд.
Працавалі днямі й начамі! Мы на заводзе, а мама ў лягеры Ізармос перабірала ў падвале пад кухняй бульбу й буракі. Да нашага прыезду ў Дынгольфінг у лягеры жылі ўжо даўжэйшы час гэтак званыя „остарбэйтэры", „рабочыя з усходу", як немцы тагды называлі ўсіх прывезеных у Нямеччыну з Расеі, Беларусі й іншых краінаў савецкай імпэрыі. Яны расказвалі нам, як дрэнна трактавалі іх немцы раней, і што лепей яны пачалі да іх адносінца пасьля вялікіх няўдачаў на франтах. Пераважная большасьць „остарбэйтараў" былі расейцы, аднак помню, што сярод іх быў таксама адзін юнак-беларус з-пад Магілева, каторы гаварыў на расейскай мове зь вялікім акцэнтам і з каторага маскалі зьдзекваліся й сьмяяліся, асаблівазь ягонай беларускай мовы. Юнак той быў вельмі рады нашаму прыезду, бо сярод нас былі таксама й людзі з Магілева. Добра помню, як у адзін выхадны дзень, прыблізна ў лістападзе 1944-га, трупа маскалёў абступіла нашага беларуса каля кухні й пачала „шутить" зь яго й сьмяяцца зь ягонай беларускасьці. Я й некалькі іншых беларусаў стаялі непадалёк і назіралі за тым, што адбываецца. Як відаць, маскалям не спадабалася, што ім сказаў наш магілевец, і адзін зь іх, падняўшы свой голас, сказаў: „Из каких грязных болот ты сюда приехал?!" і стукнуў юнака ў грудзі. Пачуўшы, напэўна, нашую маральную падтрымку, юнак так асадзіў абражаючага яго маскаля, што той літаральна адляцеў некалькі мэтраў і паваліўся на зямлю. Мы думалі ўжо, што пачнецца бойка паміж намі й гэтымі маскалямі, ды падскочыў да супраціўнікаў яшчэ адзін рускі „остарбэйтэр", і разлучыў іх, гаворачы: „Ну что вы, какая между вами разница?" На што наш магілевец-беларус адказаў: „Розьніца ў тым, што я беларус, а вы рускія!", адвярнуўся ад іх і падыйшоў да нашай беларускай трупы. Такія паводзіны юнака былі мне вельмі даспадобы, і гэтае здарэньне таксама аказала ўплыў і замацавала маю нацыянальную сьвядомасьць. Па заканчэньні вайны той малады беларус паехаў дамоў, і дай Бог, каб ён знайшоў сваю родную сямейку, зь якой яго разлучылі нямецкія фашысты.
У бараках мы спалі на трохпавярховых нарах, і я, будучы наймалодшым, „меў гонар" спаць на самым версе. Даводзілася ўвесь час асьцерагацца, каб, заснуўшы, не зрабіць раптоўнага павароту з
найменшым павароце. Помню, аднойчы ноччу я забыўся, дзе ёсьць, павярнуўся неасьцярожна й паваліўся на сьпячага на другім паверсе Грыгора. Ягоныя нары таксама ня вытрымалі й мы паваліліся на сваіх бацькоў, а потым усе разам - на падлогу. Такія катастрофы перажывалі й іншыя жыхары бараку.
Што тычылася нашай працы на заводзе, дык скора нам стала ясным, што нашыя вырабы не былі надта высокай якасьці, бо пачалі вяртацца назад сотні „ляфэтаў", якія былі адкінутыя нямецкім камандаваньнем, як „дэфэктоўныя". Toe было вялікай шкодай для немцаў, бо,па-першае, было патрачана шмат часу й матар'ялаў, па-другое, нямецкай арміі не ставала патрэбнага ёй узбраеньня, а па-трэцяе, прывоз і адвоз нашай дэфэктоўнай прадукцыі займаў надарма шмат і так нехапаючага чыгуначнага транспарту: чыгуначная сыстэма й іншы транспарт былі тагды ўжо пад амаль безупыннай атакаю амэрыканскай авіацыі, якая бязьлітасна бамбардавала чыгуначныя вузлы й масты, а тымі днямі, калі не было бамбардыровак, неба патрулявалі амэрыканскія зьнішчальнікі, якія білі па ўсяму, што варушыцца, не чапаючы адно фэрмэрскіх вазоў ды едучых па-адзіночку людзей на роварах. Немцы аднак не здаваліся, адразу пасьля бамбардыровак злучалі разьбітыя рэйкі й зноў у начны час пускалі цягнікі, і начамі быў вельмі вялікі рух так на чыгунцы, як і на дарогах, і часта, прачнуўшыся, я бачыў, як паўз лягер ішлі нямецкія вайсковыя адзінкі. Мэханічнага транспарту не ставала, і войска ехала на вазах або йшло напеша.
Нашыя завадзкія інспэктары „якасьці вырабаў" не маглі знайсьці прычыны, чаму столькі нашай прадукцыі было з дэфэктамі, бо перад кожным адвозам яны самі ж дакладна вымяралі кожную „ляфэту", і падазравалі сабатаж. Я думаю, што ніякага арганізаванага сабатажу не было, аднак кожны рабіў што мог, каб прычыніць нацыстам шкоду й такім чынам дапамагчы аліянтам. Да гэтага „сабатажу" далучыўся й я. Аднойчы, калі інспэктар праверыў вырабленую мною „ляфэту" й паставіў свой знак „апрабаты", паклікаў мяне старэйшы за мяне гадоў на 5 Алёша Марушко (беларус, паходжаньнем з Кобрына), даў мне вялікага гумовага малатка й сказаў, каб я прыклаў яго да таго месца, дзе "ляфэта" мела далучыцца да гарматы. Пагледзеўшы, ці няма дзе блізка інспэктароў, размахнуўся й моцна ўдарыў жалезным молатам па маім гумовым. Так мы паўтарылі на 5 ці 6 „ляфэтах". Вынік быў такі, што жоднага знаку ад удару не было, аднак тая частка, па якой ударыў мой напарнік, падалася на некалькі мілімэтраў і гэтыя „ляфэты" былі адкінутыя арміяй. Нашыя інспэктары лёталі па заводзе як шалёныя, шукаючы вінаватых, але, дзякаваць Богу, „сабатажнікаў" не знайшлі. Толькі шмат пазьней, ужо па заканчэньні вайны й па прыходзе да нас амэрыканскай арміі, я з жахам зразумеў, якое вялікае глупства мы рабілі і якую небясьпеку паражалі на саміх сябе й нашыя сем'і за псаваньне тых „ляфэтаў", бо калі б немцы даведаліся пра нашыя з Алёшай Марушко „хітрыкі", дык адразу далі б „кулю ў лоб" і нам, і нашым бацькам, братам і сёстрам.
Мястэчка Дынгольфінг разьмешчанае 30 кілямэтраў ад вялікага акруговага гораду Ляндсгут і акурат 100 кілямэтраў ад сталіцы Баварыі Мюнхэна, а таму на заводзе часта гучаў „алярм", як ляцелі амэрыканскія самалёты бамбардаваць той ці іншы горад або ваенны аб'ект. Калі гэта здаралася днём, немцы дазвалялі нам разьбягацца па полі, а ноччу нашыя кіраўнікі бегалі па лягеры й крычалі, каб мы зачынялі дзьверы й вокны й выключалі сьвятло. Аднойчы, прыблізна ў лістападзе 44-га, залегшы на поле ў траве, я хацеў палічыць, колькі амэрыканскіх самалётаў ляцела нада мной, і пасьпеў налічыць больш за 600 перад тым, як яны пераляцелі. Я глядзеў на іх, і здавалася, што ўсё неба было пакрытае бліскучымі ад сонца самалётамі, ляцеўшымі ў бок Мюнхэна, якога амэрыканнцы бамбардавалі амаль безь перапынку.
Сакрэтная зброя Гітлера
Нягледзячы на ўсе цяжкасьці, нямецкія вучоныя й спэцыялісты працягвалі з фанатычнай зацятасьцю працаваць над новымі мадэлямі сваіх самалётаў і іншых тыпаў зброі, і прыкладна ў гэты самы час я ўпершыню пабачыў нямецкага рэактыўнага самалёта, якога немцы назвалі „Дызэль Егэр" і які ў параўнаньні з нармальным тагачасным самалётам лётаў з „фантастычнай", як пасьля прызнаваліся амэрыканскія пілёты, хуткасьцю. Амэрыканскія бамбардыроўшчыкі моцна
баяліся „Дызэль Егэраў",бо, як сказаў адзін афіцэр авіацыі: „Як ты у яго патрапіш, калі ён два разы навокал цябе абляціць, пакуль ты падымеш дула свайго кулямёта?!" Я сам бачыў, як гэты „Дызэль Егэр" ляцеў зусім нізка, таму што сын уласьніка нашага заводу Людвіга Фэксаля быў адным зь першых пілётаў гэтых рэактыўных зьнішчальнікаў, як ён некалькі разоў абкружыўся вакол Дынгольфінгу й нашага заводу й з ракетнай тагды хуткасьцю падняўся ў неба, далучыўся да сваёй эскадрыльі, якая ляцела на поўдзень спатыкаць атакуючых амэрыканцаў, - і зьнік з вачэй! Гаспадар заводу вельмі ганарыўся, што ягоны сын быў адным зь першых пілётаў „Дызэль Егэра", аднак, паколькі я знаю, сына свайго ён больш ужо не пабачыў, бо той загінуў у баях з усьцяж наступаючымі амэрыканцамі.
Я думаю, што пад канец 1944-га году нават самыя фанатычныя немцы-нацысты зналі, што вайна была ужо „фэрлёрэн" (загубленая), аднак немцы ўсё яшчэ спадзяваліся на сваю „сакрэтную зброю". У той час увесь сьвет ужо чуў пра нямецкія „лётаючыя бомбы" ФАУ-1 і ФАУ-2. Выпрабоўваліся таксама й далёкасяжныя ракеты-бомбы ФАУ-3, якія магаі цаляцецъ нават да Злучаных Штатаў Амэрыкі. Гэтыя вялікія дасягненьні нямецкіх вучоных у галіне ваеннай тэхнікі і ўзбраеньня моцна непакоілі заходніх аліянтаў, і авіацыя Амэрыкі й Вялікабрытаніі паклала вялікія намаганьні на бамбардыроўку нямецкіх ракетных інстытутаў і фабрыкаў, якія знаходзіліся глыбока ў гарах у Пінэмюндэ.
Англія ўжо тагды была рэгулярна атакаваная лётаючымі бомбамі ФАЎ-2 і пераканалася, што ад гэтай новай зброі фактычна няма абароны, бо гэтыя рэактыўныя снарады ляцелі занадта хутка, каб іх перахапілі самалёты, таксама было вельмі цяжка патрапіць у іх з зэнітак, і жыхары Лёндану й іншых вялікіх гарадоў жылі пад пастаяннай пагрозай унікальных на той час ракетных бомбаў.
Немцы спачатку мелі вялікія праблемы ў выпрабоўваньні ФАЎ-1 і ніяк не маглі ўдасканаліць сыстэму аўтаматычнага кіраваньня гэтых бомбаў. Вельмі вялікую ролю ў залагоджаньні гэтай праблемы адыграла нямецкая дзяўчына-авіятрыса Ганна Райч, каторая мела досыць здольнасьці й адвагі, каб сесьці ў лётаючую бомбу знайсьці той дэфэкт, які цягнуў і паварочваў бомбу направа. Яна нейкім чынам змагла Разьвярнуць бомбу назад да сваёй базы й застацца жывой пры пасадцы.
Нямецкія радыёфахоўцы хугка паправілі знойдзены Ганнай Райч дэфэкт, і так пачалася першая бамбардыроўка Лёндану нямецкімі рэактыўнымі бомбамі. Тая самая авіятрыса Ганна Райч была й першай жанчынай, якая кіравала рэактыўным самалётам „Дызэль Егэр" і даказала, што жанчыны маюць аднолькавыя з мужчынамі здольнасьці, а часам нават і бо