КРЫХУ ПРА ЯЗЭПА ПУШЧУ ДЫ ЯГОНЫЯ «ЛІСТЫ ДА САБАКІ»

Трывожны быў 1939 год у Вільні. Хоць і пачаўся ён зусім ціха, сонна і шэра.

Як заўсёды, сгарыя унівэрсытэцкія пабудовы ды Базыяльянскія муры туліліся ў зацішшы касьцёльных ды царкоўных вежаў, а ў Вострай Браме старыя бабулькі стаялі на каленях ды цярпліва, набожна лічылі пацеркі ружанцаў. На Антокалі, панад вялікімі ўваходнымі дзьвярыма касьцёла Пятра і Паўла, па-ранейшаму віднеў лацінскі надпіс з словамі малітвы за мір: «Regina pacis funda nos in pace».

Але няўстойлівы мір пасьлявэрсальскай Эўропы ўжо крышыўся. Зьбіраліся чорныя хмары, чутны былі далёкія громы, хоць яшчэ і без маланкаў.

Толькі нядаўна Гітлер далучыў Аўстрыю да «Вялікае Нямеччыны» ды заняў Судэты. Яго віталі горача судэцкія немцы. I нават Польшча не паграбавала шматком зямлі ад былой Чэхаславаччыны: «Сьлёнск Заальзянскі» вярнуўся да «Мацежы». I нямала было герояў-добраахвотнікаў сярод студэнтаў Віленскага універсытэту Сьцяпана Баторыя, што рваліся ісьці на вайну, каб вызваліць гэтыя «карэнна-польскія землі». Але нешта цяжкое, злавеснае вісела ў паветры. Як казаў хтосьці ў рукапісным студэнцкім выданьні «З-за плоту»:

Дні што надыйдуць, што ідуць, цяжкія раскрытым небам, загубаю эксплезый...

Трывожна было ў рэдакцыі «Крыніцы» на вул. Завальнай 1, у той час ужо адзінае беларускай газэты ў Заходняй Беларусі. Рэдактар Янка Пазьняк наракаў, што цэнзура завострылася, налёты паліцыі, часта ноччу, не давалі яму супакою. А на бачынах «Крыніцы» ўсё часьцей зьяўляліся вялікія белыя плямы: цэнзура канфіскавала цэлыя артыкулы.

Польскія акупацыйныя ўлады, як відаць, чуліся няўпэўнена, нэрвова: усюды яны бачылі палітычную ненадзейнасьць і «Жыдакамуну». Шмат хто зь беларускай інтэлігенцыі ў Вільні быў пад наглядам паліцыі, а некаторым нават было загадана зьяўляцца ў паліцыю штотыдзень. Усе чагосьці чакалі.

Я быў студэнтам мэдыцыны Віленскага унівэрсытэту, на апошнім трымэстры. Стараўся як мага хутчэй здаць апошнія экзамены ды атрымаць лекарскі дыплём. Галава мая была ахутана рамантычнымі думкамі пра службу нядужым ды няшчасным сярод беларускага сялянства. Магчымасыдь вайны мяне палохала. вайны я не хацеў. Але-ж часамі ўсё-ж думалася: ці ня будзе гэта вайна, пра якую маліўся калісьці Адам Міцкевіч:

Вайны ўсеагульнай за волю народаў мы просім ў цябе, Гаспадару!

Трывожна было і ў рэдакцыі «Калосься» - літаратурна-грамадзкага часапісу, што ў той час выходзіў у Вільні. Адказны рэдактар Янка Шутовіч непакоіўся, бо і за ім пільна сачыла паліцыя, часта выклікаючы на допыты. Чакаў ён, што вось-вось адашлюць яго ў канцлягер, у Картуз Бярозу. (Я ведаў пра гэта, бо быў неафіцыяльным сябрам рэдакцыйнае калегіі «Калосься»). Хваляваўся Шутовіч, што паліцыя магла-б забраць у яго беларускія літаратурныя матар'ялы, якія ўдалося яму здабыць для рэдакцыі, асабліва-ж тыя, што былі выдадзены ў падсавецкай Беларусі.

Былі яны забаронены і ў Польшчы, бо ўсё што прыходзіла з-за савецкае мяжы, лічылася «камуністычнаю прапагандай». Праўда, кнігі гэтыя можна было адшукаць ва унівэрсытэцкай бібліятэцы, але доступу да іх ня было нікому апрача тых, хто вёў навуковыя досьледы ды мог атрымаць спэцыяльны дазвол ад уладаў. А дазвол гэтакі беларусу атрымаць было нялёгка. У той-жа час мы ведалі, што кнігі гэтыя былі ўжо забаронены ў «квітнеючай» пад сонцам сталінскае канстытуцыі БССР, бо ўжо гадоў зь дзесяць прайшло ад таго часу, калі сталінскія апрычнікі «разграмілі» г. зв. «нацдэмаў»: беларускіх пісьменьнікаў-патрыётаў, нярэдка нават шчырых камуністаў, што пасьмелі адхіліцца ад генэральнай лініі партыі, якая накіроўвалася на зьліцьцё ўсіх народаў у «рускім моры». Нацдэмы былі абвешчаны «ворагамі народу», як-раз таму, што любілі свой гаротны народ ды не сьпяшаліся русыфікавацца. Таму гэтыя кнігі былі нелегальнымі і ў савецкай імпэрыі, і ў панскай Польшчы. Баючыся, што паліцыя іх забярэ ды зьнішчыць, Шутовіч паклікаў мяне аднаго дня да сябе і перадаў мне пачку кнігаў ды часопісаў, якія ён лічыў найбольш вартаснымі, каб я іх захаваў, на вёсцы, дзе Віленскі ваявода Бацянскі ня так лёгка мог-бы да іх даступіцца. Між матар'яламі гэтымі былі кнігі вершаў Язэпа Пушчы «Раніца рыкае», «Песьні на руінах», зборнікі Уладзімера Дубоўкі ды часопісы «Узвышша», «Маладняк», «Полымя», «Полымя Рэвалюцыі». Былі між імі і «Лісты да сабакі» Я. Пушчы. У Вільні ўжо пранесьліся чуткі, што Пушча даўно ўжо зьліквідаваны якраз за гэтыя «Лісты».

Бацькі мае жылі ў Наваградчыне. Я адвёз гэтыя кнігі на вёску ды схаваў іх у бацькавым сьвірне. Далучыў я да іх таксама зборнік «На этапах» Максіма Танка, які ён падараваў мне ў Вільні, зь ягоным аўтографам.

А ў міжчасе падзеі разьвярнуліся бурна і брутальна. Янка Шутовіч апынуўся ў Картуз Бярозе, і я ніколі яго больш не пабачыў, толькі чуў, што памёр ён шмат пазьней у Вільні. Кнігі засталіся ў схове і тады, калі Чырвоная Армія «вызваліла» Заходнюю Беларусь. Я быў пасланы працаваць лекарам Брэст-Літоўскае чыгункі ў Івацэвічы, Янаў Палескі, а пасьля ў Пінск. У красавіку 1941 г. атрымаў загад выехаць у Маскву на спэцыялізацыю, але 22 чэрвеня быў адкліканы тэлеграфічным загадам назад у Пінск.

Не давялося мне даехаць да Пінска - дабраўся толькі да Воршы. Два тыдні дапамагаў абараняць горад ад немцаў, працуючы лекарам чыгуначнае клінікі, праз якую йшлі чароды раненых. Калі бальшавікі пакінулі Воршу на ласку нямецкага акупанта, я, нарэшце, вярнуўся дамоў - галоўным чынам, пехатою. Працаваў лекарам у Баранавіцкім шпіталі, а калі д-р Язэп Малецкі выехаў на становішча намесьніка БЦР у Вялейку, я кіраваў мэдычнаю школай у Баранавічах, што мела на мэце забясьпечыць шпіталь сёстрамі ды фэльчарамі. Навучаньне вялося па-беларуску, настаўнікамі былі мясцовыя лекары. Сярод іх асабліва вызначаліся д-р Усевалад Кароль і хірург д-р Наумік. Сьвятар а. Леў Гарошка быў намесьнікам дырэктара і нёс галоўны цяжар адміністрацыйнае працы. Школа праіснавала да вясны 1944 году, калі нямецкія акупацыйныя ўлады загадалі вывезьці ўсіх навучэнцаў на прымусовую працу ў Нямеччыну ды арыштавалі айца Гарошку, калі ён гэтаму перашкодзіў.

Фронт у гэты час ізноў бязьлітасна каціўся праз Беларусь, гэтым разам у заходнім напрамку, Пачаліся паветраныя налёты на Баранавічы, і людзі гінулі пад бомбамі. Я вырашыў выехаць у Польшчу, у Пазнаны там жылі сваякі маёй жонкі. Я ня ведаў, што адзін з гэтых сваякоў быў ахвіцэрам польскай «Арміі Краёвай», і яго шукала гэстапа. Як толькі я апынуўся ў Пазнані, гэстапа арыштавала мяне за «сувязь з польскім нелегальным рухам» і саслала пад канвоем у канцлягер Нордгаузэн у Турынгіі.

Перад тым як пакінуць Бацькаўшчыну, я узяў з сабой на няведамы лёс даручаныя мне кнігі, бо ведаў, што пакінуць іх бальшавікам нельга. Але ў Пазнані, пры арышце гестапаўцы, перабіраючы ўсе мае рэчы, знайшлі іх. «Russische bucher», - заявіў старэйшы з ахвіцераў ды адлажыў іх на бок, як доказ мае віны. Як я не пераконваў, што гэта не камуністычная прапаганда, яны не паверылі мне, а чытаць кірыліцай ніхто зь іх ня ўмеў.

Гэтак загінулі кнігі, што перажылі шмат бедаў і нягодаў, паноў і камісараў. Я да гэтай пары не магу пазбавіцца пачуцьця цяжкае віны перад рэдактарам «Калосься» Шутовічам ды і перад усім беларускім народам, што ня здолеў выратаваць і захаваць гэтыя шматкаштоўныя і рэдкія матар'ялы, калі яны былі мне давераны. Сягоньня я рад, што кнігі гэтыя усё-ж перахаваліся, што творы Пушчы ды іншых напдэмаў ды пакутнікаў за беларускі народ будуць перавыдадзены ў незалежнай цяпер Беларусі. Хацелася-б толькі, каб перавыдадзены яны былі не ў цяперашнім правапісе, пакалечаным русыфікатарамі, дзе нават характэрны для беларускай мовы мяккі знак «вычышчаны», а тым правапісам, якім яны сапраўды пісаліся.

Але я адыйшоў ад Я. Пушчы ды ягоных «Лістоў да сабакі», сапраўды нязвычайнага твору. Вось што напісала пра яго I. Багдановіч у прадмове да твору: «Багацьпе вобразных сродкаў, глыбіня зьместу, дасканаласьць формы дазваляе лічыць «Лісты да сабакі» Я. Пушчы шэдэўрам рамантычнай лірыкі 20-х гадоў».

А твор гэты сапраўды незвычайны. Толькі ўчытайцеся ў гэтыя радкі.

ЛІСТЫ ДА САБАКІ

Жыву цяпер я ў шумнае сталіцы,

далёка ад цябе, мой любы дружа.

Ляжыць акраец хлеба на стальніцы,

а ў збане на вакне юнацтва ружа.

Вятры павеюць хутка золкай сьцюжай,

і ліст крывавы свой яна ўроніць.

Праходзіцьме натоўп, з душой няўхлюжай

I ў гразь утопча, апусьціўшы скроні.

I толькі я адзін, паэт бяздомны,

над ім схілюся й акраплю сьлязамі.

Тады забросьнеюць душы затоны,

калі ў грудзёх мой дух зусім мне займе.

А покуль: б'е жывой вады крыніца

і хваля творчая гарачым пульсам.

Нашто-ж мне падхалімам быць, крывіцца

і ў хмары ўрэзвацца чырвоным буслам!

Лепш вольным птахам рэзаць шыр нябёсаў.

і супраць ветру размахнуць крыламі.

Хто хоча - кпіце над пясьнярскім лесам

I бэсьце, лайце ў гандлярскай краме.

Трывожнасьць рытму песьню агартае,-

нязнана-востры боль у адчуваньнях.

Мне лепей быць звычайным бы ратаем,

чым грэх зь сябе змываць ў атрутнай ваньне.

Даруй, што я пішу табе аб гэтым _

Тваё нутро гатоў яшчэ расчуліць.

Вартуй, вартуй лепш хату да расьсвету,

Вуглоў каб не разьнесьлі людзі вуліц.

Я ведаю - цяпер у вас там восень

і ночы чорныя жуду калышуць.

Вятры лісты ажоўклыя разносяць

I намятаюць гурбамі ў зацішак.

I ты адзін правёў у ноч такую,

правёў мяне ў далёкую дарогу.

Гадзіну гэту кожны год сьвяткую

і слухаю, ці ў дзьверы хто не дрогне.

Ніхто, ніхто! Зацяты ланцугамі...

Хтось рукі заламаў у далях сініх.

Вартуй, мой дружа, родны ганак _

пішу аб гэтым я табе з Расіі.

II

Успомніў восень я пятнаццатага году,

і уваччу змяёй узьвіўся чорны шлях.

Ніводзін дзень ня ведаў ласкавай пагоды -

за навальніцай навальніца сьмерці йшла.

У гэту восень стаў народ наш сіратою -

ўздыхнулі цяжка хвалі віленскіх вазёр.

У капліцы дзён жахлівых брат сканаў з сьястрою;

у слёзна-золкім небе згасла радасьць зор.

Ніхто з людзей не мог адчуць наш боль трагічны

была страшная зяб - рыпелі косьці дрэў.

карэньні іхніх ног былі ў крыві крынічнай,

Выгнаньня дзень, бы злодзей, краўся па дварэ.

I ты стаў бежанцам у гэты дзень закляты -

пайшоў па шчасьце ў чужацкую зямлю.

Ты выць, пачаў пад крыжам і пад хатай

і вочы сьлёзныя закатываць ў імглу.

Ты познай восеньню ў палёх глухіх брадзяжыў,

знайсьці прыстанішча сабе ніяк не мог.

імгліліся жудою хмары сыпкай сажы,

а ты пад імі выў і грыз балотны мох.

I ты і гаспадар твой сталі жабракамі;

калі-ж вас людзі праганялі з-пад вакна,

тады чало сьціскаў ты лапамі-рукамі

і церні вырываў з пакутнага вянка.

Ішлі гады, міналі дні падзей суровых,

вяртацца сталі ўсе ў асірацелы дом.

Зьмянілі шум даўнейшы свой лясы, дубровы,

і поле зарасло бадыльнікам кругом.

Ад мяса і крыві набухлі жылы глебы;

да іх вярнуцца ты ня змог, ня здолеў больш.

Твой гаспадар цябе зьмяняў на бохан хлеба,

па целе па тваім тады прабегла дрож.

Пайшоў ты ад сваіх, галоў на дол схіліўшы,

да бацькі да майго, дзе я цябе сустрэў,

Падумаў ты: у сьвеце гэтым многа ліпшіх,

I смагла сьлёэы піў, што падалі са стрэх.

Былі ці не былі ў нас родныя натуры,

а толькі мы адзін другога сталі разумець.

Замоўклі рэвалюцыі вялікай штурмы,

атрэсьлі клёны ўсінь лістоў ажоўклых медзь.

I я пайшоў у горад за нязнанай славай,

а ты астаўся там-жа пад страхой старой,

Ліста мне ад цябе ні разу не прыслалі,

хоць ты й пісаў яго вячэрняю зарой.

Туга і боль душу пабілі мне на раны,

I я пачаў успамінаць цябе часьцей.

пачаў выходзіць на шляхі дарогі раньнем

і запрашаць к сабе няведамых гасьцей.

Успамінаў аб табе ўсё-ж нікому не расьсеяць;

і знаю я, калі вярнуся ў родны дом,

адно спазнаеш ты, спазнаў як Адысея:

прымі-ж ты ад мяне гарачы мой паклон.

III

Ці я ў тэатры, у рэстаране п'яным,

дзе радасьць расьпіваюць пад джаз-банд;

усюды зрок вачэй блакітных вяне,

і ўсюды бачу я жалобны бант.

Няхай сабе я сёньня й страшна хворы,

не трэба ўсё-ж рэцэптаў для душы.

Сталецьцямі гараць і сьвецяць зоры,

і іх вятры не ў сіле затушыць.

Няхай, няхай гавораць так і гэтак,

а я пішу табе ўжо трэці ліст,

няхай сабе аблаюць і ў газетах,

мо ўспомніць часам хто калісьць.

Мой дружа, ці-ж у гэтым рытмы песень

і смутак нашай сонечнай красы?

Калі паэт галоўна грудзі зьвесіць,

няўжо краіне ён тады не сын!

Мне часта зябка й холадна бывае,

I ўсё-ж ніхто ні разу не сагрэў,

не цалаваў-жа здраднымі губамі

ніколі я лістоў, апаўшых з дрэў.

Стаю вось перад Зімнім тут палацам

і ўвесь, ня ведаю й чаго, дрыжу.

I сам ня ведаю, чаго так плачу...

Хто там? Прыйдзі хутчэй і ўкрыжуй!..

Канец хай будзе ў ім маім цярпеньням;

няхай лісты разьвеюцца з асін,

з чала краіны вырву ўсю-ж я церні,

каб болю іх ня ведаў болей сын.

Няўжо мне ранаў песьня не загоіць,

што гэтакі трывожны б'ецца пульс?

Паэт, які ня ведае агоній,

ня здолее ўславіць Беларусь.

Ой, гэта слова, слова дарагое!..

Ах, дружа мой, заўсёды рытм саб'е!

Я-ж напісаць хацеў зусім другое,

хацеў у госьці запрасіць цябе.

Адно вось толькі думы непакоіць:

ці ўдасца ўсё-ж даехаць да мяне?

Ну, скажам, адвязуць к чыгунцы коні,

аж бліснуць зоры ў полі з-пад саней.

А там білет, і ты ў вагоне спальным;

ты сьнедаць зможаш у рэстаран зайсьці,

у ім зімою зелянеюць пальмы,

і думает, зімы няма ў жыцьці.

А на вакзал, на сьветлую платформу

прыйду я сам, прыйду цябе сустрэць.

Адзін другое горача прыгорнем _

даўно, даўно ня меў такіх я стрэч.

Не ўсьпееш з дому перадаць вітаньні,

Шчэ вочы будуць ў радаснай жальбе,

I тут-жа раптам горыч разьвітаньня _

ў сталіцы не дазволяць жыць табе.

Адзет не будзеш ты ў парадны кіцель,

ня будзеш мець заслугі - медаля,

зьбягуцца і абступяць цябе гіцлі,

і будзе шмат іх: дзе ні стань, ні глянь.

Жыві, жыві, знаць, дома лепей;

услухвайся ў таемны шум і шэпт,

чужыя людзі ходзяць каля склепу,

Пільнуй! Цябе цалуе твой Яээп.

Язэп Пушча зьявіўся на беларускай літаратурнай сцэне ў 1925 годзе, калі выйшаў першы зборнік яго вершаў. Гэты вясковы хлапец, а пазьней настаўнік, выкладчык беларускае мовы І літаратуры ды заснавальнік літаратурнае групы «Маладняк» пісаў аб крыніцах свае паэзыі; «Рана, зь дзіцячых гадоў, я стаў пастушком, узыход сонца часта сустракаў на выгане разам з каровамі, я слухаў у полі і чуў як раніца рыкае. Гэты вобраз пазьней увайшоў у маю паэзыю». I сапраўды, ягоная першая кніга паэзыі, што выйшла ў 1925 годзе - была «Раніца рыкае». Гэта кніга, на маю думку, адчыніла залатую пару ў беларускай літаратуры, а Пушча неўзабаве стаў шырока ведамым самабытным паэтам, які налажыў глыбокі знак на маладую беларускую паэзыю гэтых гадоў.

Але, на няшчасьце, былі гэта гады, калі таталітарная бальшавіцкая сыстэма вырашыла, што «мастацкае слова мусіць служыць зброяй у клясавай барацьбе». А барацьба гэта, як пісаў Алесь Звонак, адзін з крытыкаў творчасьці Пушчы: «вымагае няпрымірымых адносін да ўсялякіх праяваў чужой ідэалёгіі і праяў буржуазнага нацыяналізіму». Зразумела, ідэалёгіі «чужой» для чырвонага фашызму і маскоўскага шавінізму.

«Лісты да сабакі» Пушча напісаў у Ленінградзе, калысцы таталітарнага самаўладзьдзя. Паэт, відаць, прадчуваў, што ягоная ружа юнацтва ўроніць сваё лісьцё незадоўга пад сьцюжаю вятроў бальшавізму, і толькі ён адзін над ім заплача, ён - паэт бяздомны: бо бычыць ён, што пабудова «Народнага Дому», у які верылі маладыя беларускія патрыёты пасьля упадку царскае тыраніі, - гэта ілюзыя. Замест дому для гаротнага беларускага народу будавалася новая турма народаў ды новая, бальшавіцкая тыранія, што знайшла пазьней свой апагей у «правадырстве» Сталіна, (Der Fiihrer). Верыў Пушча, што не па дарозе яму з тымі, хто ўсё яшчэ верыць, што «пурпуровых ветразей узьвівы трымаюць курс на сонечнае заўтра», а пагадзе не па дарозе з тымі, хто прагандляваў сумленьне за мэдалі, за партыйны білет з доступам да «спэцразмеркавальніка», з тымі, якія лаялі, каб толькі не стаяць у чарзе па бохан хлеба, бэсьцілі Пушчу ды іншых верных сыноў радзімы, крывіліся падхалімна ды «ўрэзваліся ў хмары чырвонымі бусламі». Пушча хацеў «вольным птахам рэзаць шыр нябесаў і супраць ветру размахнуць крыламі». Але-ж вецер гэты быў непрымірымы і ня меў літасьці.

За гэтым ветрам стаялі «гіцлі» - гадунцы ката Дзяржынскага ў скураных куртках, за гэтым ветрам стаяла «Магутная Русь» па словах расейскага-ж паэта; «Русь Малют, Іванов, Годуновых, хищников, опричников, стрельцов, свежевателей живого мяса». Перад гэтым ветрам гнуліся нават моцныя людзі. А тыя што ня гнуліся, запаўнялі цягнікі ў Сыбір або магілы Курапатаў. Нават Купала пісаў пад гэтым дзікім ветрам: «О, так я пралетар... мне бацькаўшчынай цэлы сьвет: ад родных ніў я адвярнуўся; адно-ж ня збыў яшчэ ўсіх бед: мне сьняцца сны аб Беларусі».

Пушчы таксама сьніліся гэтыя сны, ён баяўся за будучыю свайго народу. Таму і пісаў ён, вернаму сябру на вёсцы: «Вартуй, вартуй-жа хату да расьсвету, вуглоў каб не разьнесьлі людзі вуліц».

Людзі вуліц - пралетары - тыя ў кога няма Бацькаўшчыны, Пушча бачыў таксама адкуль ідзе пагроза: «Вартуй, мой дружа, родны ганак - пішу аб гэтым я табе з Расіі». Гэта было не да ўспадобы балылавіцкім імпэрыалістам-драпежнікам. Пушча, таленавіты паэт эўрапейскае меры, «ведаў агоніі» і мог-бы ўславіць Беларусь. Гэтага-ж нельга было дазволіць, не маглі гэтага сьцярпець самадзяржаўцы. I пачынаецца нагонка на паэта - ён абвешчаны «нацдэмам», «ворагам народу». Бо ў пралетарыяту няма Бацькаўшчыны - акрамя мо маскоўскае імпэрыі.

Але-ж ніхто чамусьці не падумаў абвесьціць Маякоўскага расейскім нацыяналістам, калі той заявіў, што кожны «хахол» павінен навучыцца расейскае мовы - таму толькі, што гэта была мова Леніна. Не, Маякоўскі ня быў расейскім нацдэмам, ды ці чуў хтосьці наогул пра расейскую «нацдэмаўшчыну»? Яе ня было, была толькі ленінская ідэялёгія, што ў сапраўднасьці служыла верна інтарэсам маскоўскага каляніяльнага імпэрыялізму. Партыя намагалася ўдаўбсьці ў галовы масаў, што будуе яна сацыялізм і бязклясавае грамадзства. У сапраўднасьці будавала яна новую кяясу бальшавіцкіх бюракратаў, клясу новых эксплуататараў, што ўзьнеслася на карку тых-жа «пралетарыяў», ды трымался пры ўладзе з дапамогаю брутальнай апрыччыны ды крывавага тэрору. Пабачыў гэта і сам Маякоўскі, што заклікаў кожнага увайсьці «во царствие мое, земное, не небесное», які сам усею істотаю «бросался в социализм», «потому, что нет мне без него любви». Аднак і ён, пабачыўшы новую клясу, расчараваўся і скончыў жыцьцё самагубствам, бо, як кажа яго перадсмяротная запіска, «любовная лодка разбилась о быт», ілюзыі ягоныя разьбіліся на каменьнях бальшавіцкае сапраўднасьці.

Бачыў гэтую клясу і Пушча. Ён, верны сын свайго гаротнага народу, стаў ахвярай абвінавачаньня з боку тых, што, як кажа Золак «цьвёрда стаялі на перадавых ідэялягічных пазыцыях», прадаўшы душу бальшавіцкаму ідалу - вялікаму, мудраму бацьку ўсіх народаў. Пушча абвінавачваецца ў тым, што ён адступіў ад «сталбавой дарогі пралетарскай літаратуры», хоць і намагаўся ён часамі «ісьці дарогаю каля слупоў, каб ня ўхіліцца ўправа, а ці ўлева». Але-ж калі ў 1929 г. выйшлі ягоныя «Лісты да сабакі» ды зборнік вершаў «Песьні на руінах» (руінах таго «Народнага дому»), партыйная крытыка тых гадоў рэзка абрушылася на паэта за яго «ідэйныя зрывы». Пушча апынуўся ў кіпцюрах «гулагу» ў далёкай Сыбіры. 24 ліпеня 1930 г. паэт запісаў у сваім дзёньніку: «Пакідаю Беларусь на доўгія гады». I толькі 19 ліпеня 1958 г. вярнуўся ён у Менск, пасівелы і нядужы. Пражыў ён пасьля гэтага нядоўга. Як піша Золак «наш добры друг, наш малады сучасьнік, поўны энэргіі, творчых імкненьняў, высокіх і чыстых ідэалаў,... заўчасна ў росквіце творчых сіл пакінуў жыцьцё, і пяро выпала зь яго рук, не дапісаўшы шырока задуманага, галоўнага...»

Але тое, што напісаў ён «у росквіце свайго юнацтва», усё яшчэ актуальна і мае поўную сілу і сягоньня.

Чужыя людзі ўсё яшчэ ходзяць каля склепу, намагаючыся павярнуць кола гісторыі назад...

«Вартуй, мой дружа, хату да расьсвету"

[1993]