Аўтар: Шкялёнак Мікола Год: 2003 Раздзел: Публіцыстыка Краiна: Беларусь Крыніца: Беларуская інтэрнэт—бібліятэка: http://kamunikat.org/

Слова пра Міколу Шкялёнка — гісторыка й палітыка

 

Беларускі юрыст, гісторык, публіцыст, культурны й палітычны дзеяч Мікола Шкялёнак нарадзіўся ў 1899 годзе ў вёсцы Пякоціна (цяпер Міёрскі раён Віцебскай вобласьці). Бацька яго Восіп і маці Аляксандра мелі каля трыццаці гектараў зямлі.

У іх сям’і, апрача Міколы, было яшчэ двое сыноў — Пётр (1902-1977) і Павал (1903-1928?). Але добрую адукацыю Восіп і Аляксандра Шкялёнкі змаглі даць толькі старэйшаму сыну Міколу.

У 1932 годзе ён скончыў юрыдычны факультэт Віленскага Унівэрсытэту па спэцыяльнасьці адвакат. У час вучобы прымаў актыўны ўдзел у беларускім маладзёвым руху. Ён зьяўляўся сябрам Беларускага Студэнцкага Саюзу (БСС), які існаваў пры Віленскім Унівэрсытэце. 26 кастрычніка 1926 г. на агульным сходзе БСС яго выбіраюць старшынёю, а таксама прызначаюць рэдактарам „Студэнцкай думкі” — перыядычнага органу бела-рускага студэнцкага руху.

На пачатку 1930-ых гадоў Мікола Шкялёнак працуе адвакатам у Вільні, зьяўляецца сябрам Беларускага Навуковага Таварыства (БНТ). А 12 лютага 1939 г. яго выбіраюць сакратаром таварыства. Актыўна выступае з рэфэратамі, прысьвечанымі мінуўшчыне Беларусі. Чытае лекцыі сярод актывістаў беларускага студэнцкага „Таварыства Прыяцеляў Беларусаведы”, зьяўляецца сябрам рэдакцыйнай калегіі часопісу „Калосьсе”. Друкуе свае гістарычныя артыкулы ў „Запісах Беларускага Навуковага Таварыства”, заходнебеларускіх часопісах. У гэты час з-пад пяра таленавітага гісторыка выходзяць яго выдатныя працы: „У трохсотыя ўгодкі сьмерці Вялікага канцлера Льва Сапегі”(1933), „Копныя суды”(1932), „Падзел гісторыі Беларусі на пэрыёды”(1938), „Культурнае рабства”(1939) і іншыя. Тагачасныя беларускія крытыкі даволі станоўча ацэньвалі яго гістарычныя артыкулы й выступленьні. Так, напрыклад, Сяргей Паўловіч у другім нумары часопісу „Беларускі летапіс” за 1938 год пісаў: „Асаблівую ўвагу заслугоўвае артыкул гр. М. Шкялёнка: „Падзел гісторыі Беларусі на пэрыёды”. Дасюль у гісторыі Беларусі адзначалі такіе пэрыёды: полацкі, літоўска-беларускі, польскі й расейскі, ня лічучы апошняга 20-годзьдзя. Гр. Шкялёнак паддае крытыцы гэты падзел і, выходзячы з пагляду, што падставай для падзелу на пэрыёды павінны быць ня вонкавыя „пераломныя” моманты ў палітычнай сувязі ці прыналежнасьці да таго ці іншага гаспадарства, а глыбейшыя перамены ў суцэльнасці палітычнага, соцыяльнага й культурнага жыцьця народу, прапануе падзяліць гісторыю Беларусі на наступныя тры пэрыёды: 1) Пэрыёд асобных гаспадарстваў ад IX да паловы ХIII ст., 2) Пэрыёд суцэльнае гаспадарсьцьвеннасьці ад паловы ХIII да канца ХVII ст. і да апошняга часу. З гэтых, першыя два пэрыёды абыймаюць Беларусь незалежную, з тэй розьніцай, што ў першым пэрыёдзе неза-лежнасьць беларускага народу існавала пры нястачы суцэльнага гаспадарства.

Такая трактоўка пытаньня зьяўляецца новай і арыгінальнай у беларускай гістарычнай навуцы, і работа гр. Шкялёнка павінна легчы ў выснову далейшых студыяў нашых гісторыкаў...”.

Апрача культурна-асветніцкай дзейнасці, Мікола Шкялёнак актыўна займаўся і палітыкай. Дзесьці ў 30-ых гадах ён служыць у Польскім Войску. Праўда, пра гэта нідзе не згадваецца, хіба  што ва ўспамінах Юліяны Вітан-Дубейкаўскай: „У нашай хаце на Падгорнай (маецца на ўвазе ў Вільні — С.Ч.) знайшлі прыпынак і мая сям’я (братавая з дачкой і ўнучкай), і добрыя прыяцелі. Мілым госьцем быў прафесар Вацлаў Іваноўскі, як і праўнік Мікола Шкялёнак, які вярнуўся з польскага войска ў Вільню, але ня мог жыць у сваёй жонкі, бо там яго ўжо шукалі, гэтак ён хаваўся ў нас. Ягоная жонка, зь якой я была ў вялікай прыязьні, яго наведвала. Потым ён уцёк у Нямеччыну”[1].

Але перш чым уцячы ў Нямеччыну, Мікола Шкялёнак у 1936 годзе далучаецца ў Вільні да ксяндза Вінцэся Гадлеўскага й становіцца адным з заснавальнікаў групы „Беларускі Нацыя-нальны Фронт”. Ён уваходзіць у штат рэдакцыі „Беларускі фронт” (з мая 1936 г. газэта выходзіла адзін раз у месяц, а з 1939 года — два разы ў месяц).

Сябры групы „Беларускі Нацыянальны Фронт” (БНФ) стаялі на аснове незалежнасьці Беларусі, выступалі супраць антыбеларускай дзейнасьці камуністаў, зьяўляліся ініцыятарамі стварэньня шырокага незалежніцкага фронту. Але адчуваючы, што хутка бальшавікі забяруць Вільню, ксёндз Вінцэсь Гадлеўскі прапануе сябрам незалежніцкай групы плян адыходу ў Варшаву, каб там стварыць новы незалежніцкі цэнтр. 15 чэрвеня 1940 году Вінцэсь Гадлеўскі й Мікола Шкялёнак нелегальна пераходзяць мяжу ў розных месцах. Праз пэўны час яны сустракаюца ў Варшаве. Праўда, некаторыя прадстаўнікі БНФ засталіся ў Заходняй Беларусі, каб ва ўмовах савецкай акупацыі арганізоўваць і па-шыраць вызваленча-незалежны рух.

У Варшаве сябры групы „БНФ” адразу ўзяліся за працу, за арганізацыю новага цэнтра, каб ахапіць сваёй дзейнасьцю некаторыя краіны Эўропы. Мікола Шкялёнак накіроўваецца ў Бэрлін. Прыехаўшы ў гэты горад, ён пачынае актыўную палітычную дзейнасьць. Найперш працуе ў беларускай газэце „Раніца”, а з сакавіка 1942 году яго выбіраюць галоўным рэдактарам гэтай газэты. У „Раніцы” Мікола Шкялёнак друкуе свае гістарычныя артыкулы „Да метадалогіі гісторыі Беларусі”, „Тэрыторыя і дагістарычныя насельнікі Беларусі”, „Перыядызацыя гісторыі Беларусі”, „Беларусь — Літва — Крыўя” і іншыя. Дарэчы, у “Раніцы” ён надрукаваў і  першыя вершы Ларысы Геніюш.

Жывучы ў Бэрліне Мікола Шкялёнак арганізоўвае  Беларускі Камітэт Самапомачы ў Нямеччыне, становіцца яго першым старшынёй.

У лютым 1943 году Мікола Шкялёнак прыязджае ў Менск, дзе рэдагуе бюлетэнь „Беларуская карэспандэнцыя”. А пасьля забойства галоўнага рэдактара „Беларускай газэты” Уладыслава Казлоўскага, становіцца яе рэдактарам. Аб гэтым добра ўспамінае Натальля Арсеньнева ў сваім „Аўтабіяграфічным нарысе”: „Прыйшоўшы дахаты, я сказала аб гэтым (аб забойстве Уладыслава Казлоўскага — С.Ч.) Шкялёнку (ён пэўны час тады жыў у сям’і Натальлі Арсеньневай і Францішка Кушаля — С.Ч.), які таксама ў гэты дзень раней вярнуўся з працы, і папрасіла яго дапамагчы мне выдаць наступны нумар, тым болей, што шмат матэрыялаў я мела ў сябе, а пераклады можна было заўсёды зрабіць зь нямецкіх газэтаў, якія таксама былі ў хаце. Шкялёнак, вылаяўшыся па адрасам некаторых нашых мужчынаў з рэдакцыі, прызнаў мне рацыю, і, павячэраўшы, мы селі за працу. Працавалі мы да трэцяй гадзіны ночы, але газэту зрабілі.

Назаўтра ўвесь матар’ял быў перабіты на машынцы, і сын мой, які таксама працаваў у нашай рэдакцыі, завёз яго ў друкарню на Камароўку. У сераду газэта выйшла, як заўсёды. Трэці паверх нашае рэдакцыі быў замкнёны. Працавала толькі адміністрацыя і экспедыцыя ўнізе. Я й Шкялёнак перанесьліся ў Камісарыят, дзе было бясьпечна й можна было спакойна працаваць. І так неяк само склалася ад гэтага часу, што рэдактарам газэты стаўся Шкялёнак, а „падрэдактарам” — я”.

Але Мікола Шкялёнак больш за ўсё быў заняты не рэдагаваньнем „Беларускай газэты”, а палітычнымі справамі. У створанай у Менску Беларускай Цэнтральнай Рады (БЦР), ён займеў пасаду першага віцэ-прэзыдэнта. “Як толькі была аформлена БЦР, — успамінае Яўхім Кіпель у сваёй кнізе „Эпізоды” (Нью-Ёрк, 1998), — прыкладна ў студзені 1944 году, я, памятаю, гутарыў са Шкялёнкам.

 — Мікола, што ж будзем рабіць далей? Рада назначаная, але нашае становішча невыразнае, нешта трэба рыхтаваць далей.

На гэта Шкялёнак адказаў прыблізна так:

 — Трэба склікаць Народны Сход, трэба выстаўляць прынцып незалежнасьці.

Праз пару тыдняў мы зноў сабраліся, гэтым разам да нас далучыліся Ю. Сабалеўскі ды Ф. Кушаль. Сабалеўскі сказаў, што і Астроўскі думае пра сход, а Кушаль проста гаварыў: мы павінны мець зусім незалежнае ад немцаў камандаваньне, бо яны стрымліваюць нашу працу. Прыблізна да канца студзеня 1944 году ідэя Другога Ўсебеларускага Кангрэсу (менавіта так мы вырашылі назваць сход), абнародаваньня БЦР у вузкім коле беларускіх актывістаў Менску была сфармуляваная. Праўда, Астроўскі мне й Шкялёнку неяк зазначыў: трэба быць асьцярожнымі, бо немцам на нас паступілі даносы, што мы ў змове. Ясна, гэта былі правакацыі, але ў тым часе немцы, церпячы паразы на фронце, былі вельмі насьцярожаныя і пастраляць змоўцаў ім нічога ня значыла. Дзеля гэтага мы пачалі весьці абмеркаванне нашых планаў толькі ў прыватных памяшканьнях”[2].

Другі Ўсебеларускі Кангрэс адбыўся ў Менску 27 чэрвеня 1944 году. З асноўным дакладам, які называўся „Аб прызнаньні за няважныя пастановы ўраду СССР і былой Польшчы, якія датычацца Беларусі, яе тэрыторыі і народу” выступіў Мікола Шкялёнак. Ён, у прыватнасьці, сказаў, што „усе пастановы й трактаты ўрадаў СССР і былой Польскай дзяржавы адносна Беларусі й ейнага народу рабіліся бяз удзелу прадстаўнікоў беларускага народу й былі накіданыя Беларусі гвалтам чужынцаў. Беларускі народ ніколі не ўважаў іх за акты права, але за акты чужацкага паняволеньня. У сучаснасьці вайна зьмяла з Беларусі ранейшыя польскія і  бальшавіцкія дзяржаўныя парадкі і дала магчымасьць стварэньня новага ладу, пры якім беларускі народ хоча быць суб’ектам права. Аднак як урад СССР, так і польскі эміграцыйны ўрад у Лёндане імкнуцца зьвярнуць сваё ранейшае панаваньне на Беларусі, паклікаючыся на свае ранейшыя дагаворы. Таму Другі Ўсебеларускі Кангрэс павінен на ўвесь сьвет заявіць аб сапраўдных жаданьнях і волі беларускага народу.

Крыніцамі расейска-польскіх прэтэнзіяў да Беларусі ёсьць звычайнае захопніцтва і гвалты. А вынікам іхняга панаваньня на Беларусі зьяўляюцца нязьлічоныя шкоды для беларускага народу ў палітычнай, культурнай і гаспадарчай галінах. Разгром Беларускай Народнай Рэспублікі, падзел Беларусі паміж Савецкай Расеяй і Польшчай трактатам у Рызе 1921 годзе былі актамі супольнага гвалту расейскіх пралетараў й польскіх паноў. Такім самым гвалтам была акупацыя Заходняй Беларусі савецкімі арміямі ў 1939 годзе. Цынічнае санкцыянаваньне гэтага гвалту праз галасаваньне бязвольнага Народнага Сабраньня ў Беластоку ня можа зьмяніць сутнасці насільля. Мы адкідаем назаўсёды усе ланцугі чужацкай няволі і адмаўляем ім у праве дзеіць ад імя беларускага народу…”[3]. Скасаваньне савецкіх і польскіх трактатаў адносна Беларусі — такая была галоўная думка выступленьня Міколы Шкялёнка на Кангрэсе.

Праз некалкі дзён пасьля Кангрэсу беларускі палітык пакідае Менск і вяртаецца ў Бэрлін. Ён па-ранейшаму ўваходзіць у палітычнае кіраўніцтва БЦР, ажыцьцяўляе сувязі з прад-стаўнікамі Беларускай Незалежніцкай Партыі, найперш з маладым Усеваладам Родзькам і яго сябрамі.

У Бэрліне Мікола Шкялёнак плянуе перайсьці на бок англя-амэрыканскіх войск, але перадумаўшы, вясною 1945 году, ён зь невялікаю групаю перабіраецца на тэрыторыю Польшчы, каб адтуль пасьля вярнуцца ў Беларусь. Але плянам яго збыцца, на вялікі жаль, не ўдалося. Па ўказцы аднаго з правакатараў, Міколу Шкялёнка высачылі органы НКВД і арыштавалі. Пасьля арышту яго прывезьлі ў Менск, дзе ў 1946 годзе прыгаварылі да вышэйшай меры пакараньня...

Гэта няпоўны жыцьцяпіс славутага беларускага гісторыка ды палітыка Міколы Шкялёнка. Многія факты з яго біяграфіі і творы знаходзяцца яшчэ за „сямю пячацямі”. Тым не менш, сабраная па крупінцы першая згадка пра яго і вязанка лепшых гістарычных артыкулаў і выступленьняў, няхай будзе данінай светлай памяці гэтаму чалавеку, якога ніхто і ніколі не зможа выкрасьліць зь гісторыі нашай Бацькаўшчыны, якую ён адкрываў дзеля сваіх нашчадкаў, ды за волю якой змагаўся і аддаў сваё жыцьцё.

Сяргей Чыгрын

Biełaruś — Litva — Kryvija
(u histaryčnym narysie)

I peryjad
(ad IX da pałovy XIII st.).

Biełaruskija plamiony

Siońnia treba ličyć navukova dakazanym, što biełaruskimi plamionami byli: Kryvičy, asieŭšyja pa Dźvinie i vierchnim Dniapry (u b. Smalenskaj, Viciebskaj, Pskoŭskaj i častkava Vilenskaj hubiernijach); Dryhavičy, zaniaŭšyja abšary miž Prypiaćciu i Dźvinoj (b. Mienskuju, Horadzienskuju i častkava Vilenskuju hub.); R a d z i m i č y, asieŭšyja pa r. Sožu (u b. Mahiloŭskaj i častkava Smalenskaj hub.); Sievieranie, zajmaŭšyja darečča Dziasny, Suły i Sejmu (b. Čarnihaŭskuju, Kurskuju i častkava Arłoŭskuju hub.); Viacičy, asieŭšyja pa vierchniaj Ace (ŭ b. Arłoŭskaj, Kałuskaj, Tulskaj i Razanskaj hub.).

Biełaruskaści Kryvičoŭ, Dryhavičoŭ i Radzimičaŭ historyki nikoli nie kvestjanavali. Praŭda, adnosna Kryvičoŭ, rasiejski praf. Šachmataŭ staraŭsia dakazać jichniaje rasiejskaje pachodžańnie, ale dumka jaho jość adzinokaj i, jak apiortaja na fantastyčnych hipotezach, daŭno adkiniena. Adnosna Sievieranaŭ i Viacičaŭ niejki čas u histaryčnaj litaratury panavali roznyja pahlady, ale ŭ kancy kancoŭ jichniaje biełaruskaje pachodžańnie dakazana z poŭnym prakanańniem nia tolki dośledami śviadoctva letapisca, ale i linhvistyčnymi pracami vučonych (praf. Rastarhujeŭ, Polevoj, dr. J. Stankievič i jinš.).

Nieabchodna zaciemić, što naviejšyja dośledy ŭsio bolš pierakonvajuć vučonych i ŭ biełaruskim pachodžańni plemieni Dreŭlanaŭ, siadzieŭšych na paŭdzion ad r. Prypiaci (u b. Žytomirskaj i častkava Kijeŭskaj hub.). Dosyć choćby paznajomicca z naviejšaj pracaj ukrajinskaha linhvista Hancova, nie kažučy ŭžo ab dośledach Talko-Hrynceviča.

Terytoryja, zajmanaja biełaruskimi plamionami ŭ pačatku jichniaha histaryčnaha isnavańnia była vialikšaj za zajmany ciapier biełaruskim narodam abšar. Pamianšeńnie jaje tłumačycca strataj častki terytoryji Viacičaŭ i Sievieranaŭ. Pajmienna, u časie raspaŭsiudžvańnia chryścijanstva miž Viacičami (XI st.), uporysta trymaŭšychsia pahanstva, jany byli zusim źniščany ŭ b. Razanskaj i častkava Tulskaj hubernijach (Голубинскій, Исторія Русской Церкви), a Sievieranie, žyŭšyja pa Sule i Sejmu, a hałoŭna na paŭdzion ad hetych rekaŭ, byli źniščany dzikimi hordami ŭschodnich vandroŭnikaŭ i asabliva Tatarami (XIII st.). Paźniej stračanaja Viacičami i Sievieranami terytoryja kalanizavałasia z adnaho boku maskoŭcami i suzdalcami (h. j. ra-siejcami), a z druhoha ukrajincami.

Palityčnyja arhanizacyji

Biełaruskija plamiony paraŭnalna rana vyjšli na arenu histaryčnaha žyćcia (VIII-IX st.). Pieršyja biełaruskija palityčnyja arhanizacyji byli viedamy ŭžo ŭ pačatku IX st. Jany paŭstali nie na plamiennym hruncie, a na pryncypie susiedztva. Hetkim paradkam kažny palityčny arhanizm abyjmaŭ častki roznych biełaruskich plamionaŭ, ciahnuŭšych da dadzienaha palityčnaha i ekanamičnaha centru-horadu. Najbolš silnyja centry paŭstali na ziamli Kryvicoŭ. Jimi byli: Połacak, Smalensk i Pskoŭ, pry hetym pieršyja dva achoplivali častkava Radzimičaŭ i Dryhavičoŭ. Na ziamli Dryhavičoŭ paŭstali Turava-Pinski i Hora-dzienski centry. Na terytoryjiSievieranaŭ paŭstaŭ Č a r n i h a ŭ s k i centr, uklucyŭšyViacičaŭ i častkava Radzimičaŭ. Hetkim paradkam, u pačatku svajho histaryčnaha žyćcia biełaruski narod utvaryŭ niekalki palityčnych arhanizmaŭ, pajmienna nastupnyja kniastvy: Połackaje, Smalenskaje, Turava-Pinskaje, Horadzienskaje, Čarnihaŭ-skaje i Pskoŭskaje. Roznaja była dola hetych kniastvaŭ. Časam znachodzilisia jany ŭ zaležnaści adno ad druhoha, a niekatoryja i ŭ zaležnaści ad čužaplamiennych centraŭ jak Kijeŭskaha (ad jakoha zaležała, hałoŭna ekanamična, Čarnihaŭščyna) i Noŭharodzkaha (ciahnuŭšaha da siabie Pskoŭ). Adnak charakterna, što kniastva, łučyŭšaje ŭ palityčnuju zaležnaść ad čužaplamiennaha centru, imknułasia zbavicca ad jaje i dapinała hetaje mety. Tut treba zaciemić, što adnačasnaha isnavańnia niekalkich biełaruskich kniastvaŭ niemahčyma utojesamlivać z paniaćciem h. zv. «udzielnaha peryjodu» ŭ Maskoŭskim haspadarstvie. Maskoŭskija ŭdzieły byli nieabmiaža-vanaj sobskaściu kažnaha ŭdzielnaha kniazia, tady jak u biełaruskich kniastvach isnavaŭ dobra raźvity palityčny ład z padziełam funkcyjaŭ zakanadaŭčaj, vykanaŭčaj i sudovaj miž apryčonymi ŭstanovami (vieča, kniaź).

Nia hledziačy na hety palityčny padzieł Biełarusi, historyki, što specyjalna daśledavali hety peryjod jaje žyćcia (Danilevič, Doŭnar-Zapolski, Leonardov i jinš.) z poŭnaj asnovaj ćvierdziać, što ŭžo ŭ hetu paru možna kazać ab adnym Kryvickim (Biełaruskim) nacyjanalnym, kulturnym, a navat i palityčnym, centry, kardynalna roznym ad Kijeŭska-Ruskaha i Noŭ harad-Maskoŭskaha.

Hałoŭnyja padzieji ŭ I peryjodzie

Niezaležnaje haspadarstvienaje žyćcio biełaruskaha narodu ŭ formie samastojnych haspadarstvaŭ-kniastvaŭ tryvała da pałovy XIII st. Heta pieršy peryjod historyji Biełarusi. Vielmi važnym zvarotnym mamentam u jim źjaŭlajecca pałavina XII st. Da pałovy XII st. my nahladajem u biełaruskim palityčnym žyćci hegemoniju P o ł a c k a h a kniastva, jakoje raźvivała svaju ekspansiju na ŭschod, imknučysia apanavać, mižjinšym, vielmi važny ruski horad (z handlovaha hledzišča) Noŭharad. Heta daviało Połackaje haspadarstva da vajny z Kijeŭskaj Ruśsiu. Raspačataja ŭ 1021 h. baraćba tryvała blizu biezupynna bolš za sto hadoŭ. Spyniajučysia bližej nad jaje pryčynami, treba zaciemić, što podle historykaŭ, jany zvodzilisia da nastupnych:

a) imknieńnie Połackaha haspadarstva da abjadnańnia biełaruskich ziemlaŭ u adnym (Połackim) haspadarstvie i padparadkavańnia sabie Noŭharadu, vielmi važnaha handlovaha punktu, byŭšaha tady ŭ zaležnaści ad Kijeŭskaj Rusi;

b) imkniennie Kijeŭskaj Rusi da ačyščeńnia dla siabie važnaha šlachu «iz Varah u Hreki», siaredzinu jakoha zajmała Połackaje haspadarstva.

Baraćba była vyčerpvajučaj dla abiedźviuch staron i viałasia iz zmiennym ščaściem. Asabliva vojstraj jana była pry połackim kniazie Ŭsiesłavie Čaradzieju (1044-1101). Končyłasia hetaja vajna ŭ pałavinie XII st. biez pieramohi taje ci druhoj starany, bo ani adna nia vykazała bolš achvoty da dalejšaha zmahańnia. Apošniaje tłumačycca važnymi padziejami, nastupiŭšymi ŭ pałavinie XII st. u žyćci Kryviji (Biełarusi) i akružaŭšaha jaje śvietu. Hetyja padzieji byli dvajakaha rodu:

a) poŭny zaniapad Kijeŭskaje Rusi, razburanaj chatnimi vojnami i napadami dzikich vandroŭnikaŭ, u rezultacie čaho jana łučyła ŭ zaležnaść ad biełaruskaha Čarnihava i

b) ustanaŭleńnie tryvałych ekanamičnych i kulturnych znosinaŭ Biełarusi z Zachodam.

Piěrsaje źjavišča mieła svajim rezultatam vyzvaleńnie Noŭharadu ad kijeŭskaj zaležnaści. Ale Biełaruś nie imknułasia ŭžo vykarystać hetaha mamentu i zavałodać Noŭharadam. Pryčyna źmiaščałasia ŭ tym, što handlovaje značeńnie Noŭharadu ŭpała.

Druhoje źjavišča było rezultatam vychadu Biełarusi da Bałtyckaha mora, da jakoha jana prabiłasia, padparadkavaŭšy zajmaŭšyja bałtyckaje ŭźbiarežža plamiony. Padparadkavańnie heta končyłasia ŭ pałavinie XII st. i z hetaha času Kryvija ŭstanaviła niepasrednyja znosiny ź niamieckaj Hanzaj. Heta adčyniła pierad joj novyja ekanamičnyja, kulturnyja i palityčnyja perspektyvy.

Čas ad pałaviny XII i da pałaviny XIII st. charakteryzujecca palityčnym zbližeńniem miž saboj biełaruskich haspadarstvaŭ-kniastvaŭ . Hetak, za heta stahodździe mocna zbližylisia iz saboj najvažniejšyja biełaruskiija kniastwy Połackaje i Smalenskaje. Apošniaje da hetaha času poŭnaściu zbaviłasia i ad tej lohkaji suviazi z Kijevam, u jakoj raniej, časami, znachodziłasia. Poŭnaje vyzvaleńnie nastupiła pry kniaziu Raścisłavie Mścisłaviču (1128-1160). Z Połackam pačało zbližacca i Čarnihaŭskaje kniastva. Nie małuju rolu ŭ hetym zbližeńni adyjhrali, aprača ahulnych kulturnych i nacyjanalnych asnoŭ,takže ekanamičnyja intaresy asobnych kniastvaŭ, bo, z zaniapadam Kijeva i Noŭharadu, handal biełaruskich kniastvaŭ skiravaŭsia, hałoŭna da Bałtyckaha mora. Dziakujučy hetym abstavinam, my nie bačym u hetym stahodździ nutranych zakałotaŭ miž asobnymi kniastvami. Naadvarot, usio čaściej hetyja haspadarstvy vystupajuć supolna prociŭ čužaplamiennych susiedziaŭ Biełarusi (Kryviji), jakimi byli tady Maskali, Tatary i roznyja bałtyckija plamiony. U hetym stahodździ nahladajecca niekatoraja pavadyrskaja rola Smalenskaha kniastva, jakoje mieła nia tolki vialiki ŭpłyŭ na palityčnaje žyćcio asobnych biełaruskich kniastvaŭ, ale i vystupała, prynamsia ad imia Połacku i Viciebsku ŭ mižnarodnych znosinach (viedamy ŭmovy Smalensku z Ryhaj u pačatku XIII st., zaklučanyja i ad imia Połacku ź Vi-ciebskam).

Palityčny ład u kniastvach

Nutrany palityčny ład u kniastvach byŭ adnolkavy. Historyki nazyvajuć jaho viečavym paradkam. Hety viečavy paradak u Biełarusi vykazau vialikuju žyćciovaść i astaŭsia ŭ joj, choć u źmiennaj formie, navat u druhim peryjodzie jaje niezaležnaha isnavańnia, kali ŭsie biełaruskija ziémli abjadnalisia ŭ adnym haspadarstvie, zvanym Vialikim Kniastvam Litoŭskim (Biełaruskim). Prava ŭdziełu ŭ viečavych zborkach mieła ŭsio svabodnaje nasielnictva dadzienaha kniastva. Viečavyja zborki nie byli peryjodyčnymi, a sklikalisia ŭ mieru nieabchodnaści. Nie isnavała takža ŭstanoŭlenaha paradku jich sklikańnia. Adbyvalisia jany ŭ centry horadu, bližej da kniaskaha pałacu. Jašče da hetaj pary ŭ haradoch Biełarusi zastalisia nazovy vulic, placaŭ, pakazvajučyja na miesca viečavych zborak. Hetak, prykładam, nazoŭ vulicy «Skapoŭka» ŭ Vilni pachodzić ad biełaruskaha słova «kapa», što aznačaje «hramada», «zborka». U kompetencyju vieča ŭvachodzili spravy, zviazanyja z sudom, vonkavymi znosinami, zakanadaŭstvam i kiravańniem kniastvam. Druhim elementam hramadzka-palityčnaha ładu ŭ biełaruskich kniastvach byŭ kniaź, jakoha vybirała vieča. Heta prava vieča było na tolki silnym, što, navat čužaplamiennyja kniazi, zachapiŭšyja časova kniaski pasad u ja-kimkolečy biełaruskim kniastvie, imknulisia dahavarycca ź viečam. Dziela taho, što vieča nie mahło być zaŭsiody dziejnym, dyk ź jaho daručeńnia kniaź zajmaŭsia kiravańniem kniastva, vajennymi spravami i sudom, vyznačaŭ roznych uradnikaŭ, zajmaŭsia znosinami z druhimi biełaruskimi haspadarstvami i čužaplamiennymi, rupiŭsia ab carkoŭnych spravach.

Haspadarstvienyja i asabistyja vydatki kniazia pakryvalisia ahulnym zboram, sudovymi i handlovymi apłatami, vajennaj zdobyčču, kanfiskataj majemaści prastupnikaŭ, dańniu z čužych plamionaŭ i dachodami z pryvatnaj haspadarki kniazia.

Vajennyja siły kažnaha biełaruskaha kniastva, jakimi kamandavaŭ kniaź, składalisia z kniaskaj družyny (stałaha vojska), achvotnikaŭ i čužaplamiennych oddziełaŭ. Aprača taho, u prypadku asablivaj niebiaśpieki, vystupała ziemstva (tearetyčna ŭsio zdolnaje da našeńnia aružža nasielnictva), mieŭšaje časta apryčonaha ad kniazia pavadyra — tysiackaha.

Nasielnictva

Nasielnictva kažnaha kniastva składałasia z troch elementaŭ: svabodnych ludzioŭ, niesvabodnych i čužnikoŭ. Padzieł na klasy adsutničaŭ, choć ekanamičnaja niaroŭnaść isnavała. Usio miascovaje nasielnictva kniastva było svabodnyni i karystałasia adnolkavymi pravami. Niesvabodnymi byli pałonnyja, uziatyja na vajnie. Čužniki roźnilisia ad biełaruskaha nasielnictva nacyjanalnaściu, movaju i vieraj i choć byli svabodnymi, adnak nie karystalisia adnolkavymi ź jim pravami.

Hałoŭnymi zaniatkami nasielnictva Kryviji byli ziemlarobstva, žyviołahadoŭla, rybałoŭstva, bortnictva, kultura chmielu, chutrany i babrovy promysieł i, napaśledak, handal. Aprača taho, u Biełarusi byli davoli raźvityja roznyja ramiosły i navat, jak vyražajecca V. Danilevič, mastackaja pramysłovaść, prykładam, vyrab finifci ŭ Połacku, ab čym śviedčyć mastacki kryž śv. Pradsłavy-Afrasińni, vykanany majstram Łazaram Bohšaj (XII st.).

Z usich zaniatkaŭ my spynimsia padrabiaźniej na handlu, bo jon mieŭ vialikaje značeńnie nia tolki ekanamičnaje, ale kulturnaje i palityčnaje. U pieršym peryjodzie historyji Kryviji biełaruskija kniastvy znachodzilisia ŭ ažyŭlenych handlovych znosinach nia tolki miž saboj, ale i z čužaplamiennymi haspadarstvami, ci, naahuł, z zamiežnynii handlovymi centrami. Hetak u pačatku svajho histaryčnaha žyćcia Biełaruś viała handal z Arabami, ad jakich pryvozilisia pradmiety roskašy (VIII-IX st.). Paźniej handal skiravaŭsia na poŭnač u Skandynaviju, Gotland, Noŭharad, a, pačynajučy z pałaviny XII st., blizu ŭvieś zamiežny handal Biełarusi vioŭsia z Hanzaj biezpasredna, abo za pasiarednictvam Ryhi. Pieršym biełaruskim kniastvam, uvajšoŭšym u znosiny z Hanzaj, byŭ Połacak. Ale ŭžo vielmi chutka siudy kirujuć svoj handal Smalensk i Viciebsk. Niama nijakaha sumlevu, što i biełaruskija kniastvy Turava-Pinskaje, Horadzienskaje i navat Čarnihaŭskaje biezpasredna, abo praz Połacak i Smalensk viali handal z Ryhaj i druhimi haradami Hanzy. Z Biełarusi vyvozilisia: vosk, chutry, chmiel i navat sierabro. Pryvozilisia: chleb dla Połacku (u nieŭradžajnyja hady), sol, miedź, vołava i sukny.

Hetyja handlovyja znosiny ŭśviedamlali z adnaho boku ŭ nieab-chodnaści adnaje biełaruskaje palityčnaje arhanizacyji, a z druhoha — jany prynosili ŭ Biełaruś zamiežnyja kulturnyja ŭpłyvy.

Kultura

Pierachodziačy da aceny kulturnaha stanu Biełarusi ŭ razhladanym peryjodzie jaje historyji treba skazać, što da nas dajšło šmat histaryčnych pamiatak, jakija daskanalna charakteryzujuć tahačasnuju biełaruskuju kulturu. Paraŭnoŭvajučy jaje z sučasnaj joj zachodniaj, možna z poŭnaj asnovaj ćvierdzić, što ahulny kulturny rovień Biełarusi ŭ toj čas nia byŭ nižej zachodniaha. Kulturny śvietapahlad tahačasnaj Kryviji byŭ relihijny, jak i, naahuł, u Eŭropie. Asnovaj jaho byli zahady chryścijanskaj relihiji, choć davoli daŭhi čas u Kryviji-Biełarusi zachoŭvalisia i astačy staroj narodnaj relihiji. Chryścijanstva prychodziła ŭ Kryviju jašče da 988 h., ale, naahuł, hety hod možna ličyć symbaličnym hodam chrostu Kryviji. Novaja relihija pryniasła ŭ Kryviju pierš za ŭsio piśmiennaść. Praŭda, piśmiennaść heta była spačatku tolki ŭ carkoŭnasłavianskim jazyku. Ale ŭ biełarusaŭ, raniej jak u druhich eŭropejskich narodaŭ, paŭstała piśmienstva ŭ rodnaj movie. Pieršyja jaho pamiatki pachodziać z pačatku XIII st. Heta handlovyja ŭmovy z Ryhaj.

Nastupnaj zasłuhaj chryścijanstva było toje, što jano pryniasło ŭ Biełaruś a ś v i e t u. Pry manastyroch asnoŭvalisia škoły. Metaj apošnich było nia tolki padhatavańnie śviaščeńnikaŭ, ale i šyreńnie hramatnaści siarod asobaŭ śvieckaha stanu. Naahuł treba zaciemic, što kulturnaje žyćcio koncentravałasia blizu vyklučna ŭ manastyroch dy kniaskich pałacach. Mnichi zajmalisia pierapisvańniem knih duchoŭnaha źmiestu i jich pašyreńniem. Pierapisvała knihi i Pradsłava Afrasińnia, połackaja kniazioŭna, asnavaŭšaja manastyr śv. Spasa ŭ Połacku, a pry jim škołu. Pierapiska knih była pašyrana takža i ŭ Sma-lensku.

Davoli vysoka stajała ŭ Biełarusi duchoŭnaje krasamoŭstva (Kiryła Turaŭski, Aŭram Smalenski i jinš.). Žyćcio na kniaskich dvaroch u Kryviji ciakło davoli burna. Dy nakš i być nie mahło, kali ŭziać pad uvahu biezupynnyja pachody kryvickich kniazioŭ na roznych niepryjacielaŭ i napady apošnich na biełaruskija kniastvy. Kulturnaja starana hetaha žyćcia była hetkaja-ž, jak i na dvaroch kniazioŭ Zachodniej Eŭropy. Archeolohičnyja raskopki dakazvajuć, što kryvickija kniazi viedali kamiennyja budynki ŭžo ŭ XI st. (prykł. raskopki ŭ Horadni ŭ 1937-38 h. h.). Ad hetaha-ž času ŭ Biełarusi vielmi pašyrajecca budavańnie kamiennych cerkvaŭ, hałoŭnym čynam, kniaziami. Vyrabiŭsia asobny biełaruski styl carkoŭnaj architektury, rozny ad maskoŭskaha i kijeŭskaha (adsutnaść kupałaŭ, viežy pa vuhłach i jinš. — praf. Ščakacichin). Śviatynia ŭ tyja časy była adnačasna i krepaściu. Jana mieła chody ŭ ścienach, pryłady da abarony ŭnutry. U śviatyniach chavałasia nasielnictva z majemaściu ŭ časie napadu vorahaŭ.

Kala kniazia žyli jaho „voji”-rycary. Jak kniazi, hetak i rycary, uzhadoŭvali ŭ sabie najlepšyja rycarskija cnoty, jak advahu, česnaść, relihijnaść, pačućcio sobskaje hodnaści, viernaść dadzienamu słovu. Kab u hetym prakanacca, dosyć paznajomicca z žyćciom kryvickich kniazioŭ (połackich, smalenskich, čarnihaŭskich i jinšych). Hetkija kulturnyja typy, jak Rahneda, Pradsłava-Afrasińnia, Usiesłaŭ Čaradziej, Raścisłaŭ Smalenski vielmi redkija i ŭ ahulna-eŭropejskim maštabie. Dy i śviadoctvy sučaśnikaŭ havorać ab hetym. Hetak Piotr Dusburg, viedamy kryžacki letapisiec, havoryć, što sučasnaje jamu połackaje rycarstva ni ŭ čym nie uštupała zachodnia-eŭropejskamu.

Jak i ŭ tahačasnaj Europie, na kniaskich dvaroch znachodzilisia piajuny-bajany, układaŭšyja pieśni ab pachodach svajho kniazia i jaho družyny. Niekatoryja z hetkich pieśniaŭ adznačalisia niazvyčajnaj paetyckaściu, jak, prykładam, dajšoušaje da nas «Słova ab pałku (pachodzie) Ihara», paŭstaŭšaje na dvary čarnihaŭskich kniazioŭ. Latucieńniem siaredniaviečnaha biełarusa z relihijnym śviatapahladam było padarožža ŭ Jerusalim. I choć daroha tudy z Kryviji była vielmi ciažkoj, usio-ž jość dadzienyja, što hetkaha rodu padarožžy byli niaredkimi. Viedama, što tudy jeździła Afrasińnia, a takža Daniła Pałomnik, jaki adviedaŭ Jerusalim razam z vojskam karala Bałduina ŭ 1106-1108 h. h. Jon pakinuŭ vielmi cikavy apis svajho padarožža.

II peryjad
(ad pałovy XIII da kanca XVII st.)

Značeńnie niekatorych nazovaŭ

Pierachodziačy da ahladu druhoha peryjodu historyji Biełarusi, jaki charakteryzujecca zadzinočańniem usich biełaruskich kniastvaŭ u adnym biełaruskim haspadarstvie, zvanym Vialikim Kniastvam Litoŭskim nieabchodna na ŭstupie vyjaśnić značeńnie niekatorych histaryčnych nazovaŭ, kab nia ŭvodzić mahčymaj błytaniny ŭ jich užyvańniu. Naŭpierad zadzieržymsia nad nazovam «Litva»,«litoŭski».

Hetyja nazovy majuć zusim aznačany histaryčny sens, ale adnačasna najbolš patrabujuć vyjaśnienia. Sprava ŭ tym, što ciapier isnuje letuviski (žmudzki) nacyjanalny ruch, a jašče niadaŭna isnavała i niezaležnaje haspadarstva «Letuva» (Litva), katoryje pretendavali ci pretendujuć na minuŭščynu Vialikaha Kniastva Litoŭskaha, vychodziačy ŭ niemałoj stupieni ź identyčnaści nazovu. Razhledzim, u jakoj miery suczasny letuviski nacyjanalny ruch moža pretendavać na histaryčny termin «Litva».Małady letuviski nacyjanalny ruch spačatku tak nie nazyvaŭsia. Jon zvaŭsia „žmudzkim”. Daśladujučy historyju sučasnaha letuviskaha narodu, jaho historyki chutka daviedalisia, što Žmudź adnosna pozna ŭvajšła ŭ skład Vialikaha Kniastva Litoŭskaha, nie pryjmała ŭdziełu ŭ jaho ŭtvareńniu i što historyja Žmudzi — heta, ŭsio-ž, historyja tolki častki letuviskaha narodu, bo častka druhoha letuviskaha plemieni — Aukštoty — ad pačatku ŭvajšła ŭ skład Vialikaha Kniastva Litoŭskaha i raździalała jaho dolu. U hetkich abstavinach letuviskija historyki pajšli na vielmi śmiełuju aperacyju. Jany zidentyfikavali histaryčny nazoŭ „Litva” Aukštotaj, a potym pašyryli jaho na Žmudź, jakaja tak nikoli nie nazyvałasia. Adnačasna letuviskija historyki (Buha) prabavali dakazać, što niekali nazoŭ „litoŭski” byŭ supolnym dla Žmudzi i Aŭkštoty i tolki paźniej na jaho miesca źjavilisia hetyja apošnija plamiennyja nazovy. Z druhoha boku nie mała błytaniny pry ŭžyvańni hetaha nazovu ŭniesiena i z biełaruskaj starany. Treba zaciemić, što nazovy «biełarus», «biełaruski», adnosna niadaŭnaha pachodžańnia. Jich pačała ŭžyvać Maskva ad XVIII st., pry Kaciarynie II jany stalisia aficyjalnymi nazovami našaha narodu, a ad pačatku XIX st. biełaruski nacyjanalny ruch pryniaŭ jich jak vyklučnyja nazovy svajho narodu. Ale znajomiačysia iz swajej historyjej, biełarusy prakanalisia, što pačynajučy ad pałovy XIII st. jana ciakła pad nazovami «Litva», «litoŭski» i što nazoŭ „Lićviny” (z biełaruskim sufiksam -in) byŭ tady nacyjanalnym nazovam biełarusaŭ. Ustanaviŭšy heta, biełarusy, adnak, nie zachacieli jaho ažyvić i navat adkinuli raŭnaležnaje ŭžyvańnie jaho z nazovam „biełarus”, „biełaruski”, kab nia ŭnosić błytaniny z novym letuviskim rucham, jaki ŭžo aperavaŭ hetym nazovam. Takim paradkam biełarusy identyfikujuć histaryčnuju Litvu z Biełaruśsiu, „litoŭski” jazyk z biełaruskim, ale ŭ sučasnaści nazovu „Litva” ŭžyvajuć tolki adnosna etnohrafičnych Lićvinoŭ (letuvisaŭ). Heta dvuznačnaść, zusim zrazumiełaja historykam, uvodzić nie małuju błytaninu ŭ šyrejšyja kruhi hramadzkaści, nia majučyja dastatkovych histaryčnych viedańniaŭ. Dyk jakoje-ž značeńnie mieła heta słova ŭ historyji? Etymolohičnaje pachodžańnie nazovu „Litva” niejasna, jak u biełaruskim, tak i le-tuviskim jazykach. Ale zatojé z hledzišča terytoryjalnaha, etnohrafičnaha, palityčnaha i kulturnaha termin hety maje dakładna ŭstanoŭleny źmiest. Ciapier vyjaśniena, dzie znachodziłasia pieršabytnaja Litoŭskaja ziamla. Dośledy vyjaśnili, što jana lokalizavałasia pamiž rekami Niomanam i Vialloj. Asnovy da hetaj lokalizacyji hetaj ziamli źmiaščaje, miž jinšym, najnaviejšaja praca praf. Łaŭmianskaha („Studja nad początkami społeczeństva i państwa litewskiego”). U joj praf. Łaŭmianski, zajmajučy, miž jinšym, vielmi nieprychilnaje i tendencyjnaje stanovišča da biełaruskaj minułaści, dakazaŭ, što Litoŭskaja ziamla na poŭnačy nie raściahvałasia za Viallu, a na zachadzie za Nioman. Što datyčycca paŭdzionnaj jaje hranicy, dyk tut Łaŭmianski jaje zvužaje, ale robić heta niepravilna, bo dakładnyja dadzienyja letapisaŭ havorać, što paŭdzionnaj hranicaj pieršabytnaj Litoŭskaj ziamli byŭ tak-ža Nioman (Полное Собр. Pyccк. летоп. Том II, cтp. 201). Tolki Łaŭmianski skłonny dumać, što heta terytoryja była nasielena ŭ balšyni Aŭkštotaj, abo pradstaŭlała pušču. Spatkaušy letapisnyja viestki ab isnavańni ŭ hetaj ziamli biełaruskich kniaštvaŭ, Łaŭmianski abminaje jich, abo ćvierdzić, što viestki hetyja adnosiacca da druhich miascovaściaŭ (napr. viestku ab Horadni Łaŭmianski adnosić da Horadna na Paleśsi, ćvierdziačy, što Horadnia na Niomanie paŭstała tolki ŭ XIV, a navat XV st.).

Hetkim paradkam hranicy pieršabytnaj Litoŭskaj ziamli ŭstanoŭleny zusim točna. Vierniemsia da pytańnia, chto jaje nasialaŭ. Siannia na ŭsim hetym abšary žyvuć vyklučna biełarusy, a jak dakazvajuć archeolohičnyja raskopki, žyvuć tut z pradviakoŭ. Mahčyma tolki, što ŭ razhladanym peryjodzie na poŭnacy hetaj terytoryji aŭkštockija astraŭki byli huściejšymi jak ciapier (poŭnač hetaj terytoryji podle Łaŭmianskaha pradstaŭlała pušču, kalanizavanuju Aŭkstotaj i Kryvičami). Takim paradkam vielmi charakterny fakt, što pierša-bytnaja Litva zajmała terytoryju z biezumoŭnaj biełaruskaj balšynioj, nie padlahaje nijakamu sumlevu. Ale jašče cikaviej toje, što z hledzišča palityčnaha heta byŭ kraj u poŭnym sensi słova kryvicki (biełaruski). Tak, užo ŭ pačatku XII st. tut isnavali try nievialikija kryvickija kniastvy, zaležnyja ad Połackaha: Vilenskaje, Hora-dzienskaje i Haradzieckaje. Vilnia była kryvickim horadam i zamak Kryvičoŭ zvaŭsia tut podle letapisu „Kryvym Horadam”. Pieršy raz jana ŭspaminajecca ŭ Voskresienskim Letapisu ŭ 1128 h., u jakim ha-vorycca: „vilnianie ŭziali sabie kniaziami — dziaciej Raścisłava, unuka Usiesłava Čaradzieja„. Aprača taho, jak raskopki, tak i staryja nazovy vulic i častak horadu śviedčać niaźbita ab čysta kryvickim charaktary Vilni ad pačatku. Lehienda ab asnavańni Vilni Hiedyminam jość tolki lehiendaj i źviazana z pieraniasieńniem siudy stalicy haspadarstva. Druhim kryvickim kniastvam u Litoŭskaj ziamli było Horadzienskaje, isnavańnie katoraha zapiarečyŭ Łaŭmianski. Adnak raskopki, viedzienyja tut polskimi archeolohami ŭ 1937-38 hh. i krychu raniej, nad usialaki sumleŭ hety fakt paćvierdzili i poŭnaściu źbili hipotezu Łaŭmianskaha. Napaśledak trecim było Haradzieckaje kniastva, ujakim kniaziavaŭ, miž jinšym, viedamy Vaładar Hlebavič (XII st.). Hetkim paradkam pytańnie ab Litoŭskaj ziamli treba ličyć vyrašanym. Z etnohrafičnaha hledzišča heta była terytoryja biełaruskaja z damieškaj na poŭnačy Aŭkštoty, z palityčnaha — heta była ziamla čysta biełaruskaja. Prychilniki ŭtožsamlivańnia Letuvy z histaryčnym Vialikim Kniastvam Litoŭskim prytačvajuć jašče i nastupnyja miar-kavańni.

l. Aŭkštockaje, a navat žmudzkaje, pachodžańnie dynastyji ŭ Vial. Kniastvie Litoŭskim, jaje pahanskaje vieravyznańnie i «letuviskija» imiony vialikich kniazioŭ.

Suproć hetaha možna prytačyć nastupnyja arhumenty. Kali-b navat i zhadzicca z aŭkstockim, abo žmudzkim, pachodžańniem litoŭskaj dynastyji, dyk hety fakt nia maje nijakaha značeńnia pry akreśleńni charaktaru haspadarstva, bo blizu ŭ kažnym eŭropejskim haspadarstvie pachodžańnie dynastyji było čužaplamiennaje. Pa druhoje — niama nijakich danych, jakija-b paćviardžali aŭkstockaje, ci žmudzkaje, pachodžańnie dynastyji Vialikaha Kniastva, a zatoje ceły šareh hista-ryčnych žarołaŭ (letapisy ŭ śpisach Pogodina, Akademiji Navuk Nr. 34.4, 32.17, 16.18, Spt. Publičnaj bibl. XVI Nr. 1672, Spt. Archeol. Kam. Nr. 40, Rumiancaŭskim, Voskresienskim i šmat druhich) havorać, što dynastyja Vial. Kn. Lit. była halinaj dynastyji połackich kniazioŭ. Biez značeńnia jość, što vyvodziačy genealohiju litoŭskich kniazioŭ, letapisy błytajucca ŭ jich imionach. Važnym jość ahulnaje padčyrkvańnie połackaha pachodžańnia litoŭskaj dynastyji. Pa treciaje — dynastyja Vial. Kniastva była kryvicka-bałtyckaha pacho-džańnia. Bałty — heta supolny substrat, na jakim paŭstali biełaruski i sučasny litoŭski narody, z tej roźnicaj, što biełarusy paŭstali ź miěsaniny bałtaŭ i słavianaŭ, a sučasnyja litoŭcy — bałtaŭ i manholskich finaŭ. Bałty, zajmaušyja vializarnuju častku Biełarusi (ab hetym śviedčać nazovy rek, miascovaściaŭ), paśla prychodu siudy słavianaŭ, stapilisia ź jimi i jak pradukt hetaha stapleńnia paŭstaŭ sučasny biełaruski narod. Bałtyckaja kroŭ u žyłach dynastyji Vial. Kniastva, bałtyckija imiony pieršych kniazioŭ, naahuł, bałtyckaja častka istoty biełaruskaha narodu tak-ža blizkaj jamu jak i słavianskaja.

Što datyčycca pahanstva pieršych litoŭskich kniazioŭ, dyk hety arhument nie vytrymoŭvaje nijakaj krytyki. Naŭpierad vializarnaja balšynia kniazioŭ, pačynajučy ad zakładčyka novaha haspadarstva Mindaŭha, była chryścijanskaha vieravyznańnia ŭschodniaha abradu. Tolki adnosna Trojdena i Hiedymina niama vyraznych danych. Ale kali-b jany byli pahanskaje relihiji, dyk i ŭ hetym nia było-b ničoha dziŭnaha. Treba mieć na ŭviecie, što Litoŭskaja ziamla (sučasnaja Zach. Biełaruś), była daloka ad Połacku i Smalensku, jak chryścijanskich centraŭ, što novaja relihija pašyrałasia tut pastupova i douhi čas mirna ŭžyvałasia z pahanskaj. Niama nijakaha sumlevu, štoi značnaja častka žyŭšych tut biełaruskich Słavianaŭ trymałasia pahanstva, a z druhoha boku — siarod Bałtaŭ byli chryścijanie. Paćviardžaje heta fakt užyvańnia pobač z chryścijanskimi imionami i čysta sławiana pahanskich, jak, prykładam, Lubka, Nielub, Voin, Kruhlec, Kumiec, Niažyła, Chvat i dr. Pieradapošnija try imiony naležać vilenskim mučanikam Antoniju, Ioanu i Eŭstafiju, jakich letapisy (jak i jich imiony) nazyvajuć „litoŭskimi”. Biełaruska-słavianskaje pachodžańnie hetych imionaŭ jašče raz śčviardžaje, kaho treba razumieć pad histaryčnymi „Lićvinami”.

2. Jak najvažniejšy arhument tožsamaści sučasnaj Letuvy z histaryčnaj Litvoj prytačvajecca h. zv. teoryja letuviskaj ekspansiji, abo zavajavannia biełaruskich kniastvaŭ Aŭkštotaj, u rezultacie čaho paŭstała Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. My razhledzim hety arhument krychu nižej, havoračy ab utvareńni hetaha haspadarstva. Tut tolki padčyrkniom, što heta miarkavańnie mienš za ŭsio havoryć na karyść «letuviskaści» Vialikaha Kniastva Litoŭskaha.Vyšmienavanyja matyvy i dokazy vyjaśniajuć, jak treba razumieć histaryčny termin „Litva”, „litoŭski”. Niama nijakaha sumlevu, što termin hety identyczny z nazovam „Biełaruś”, „biełaruski” niatolki dziela vyšej padadzienych miarkavanniaŭ, ale i tamu, što Vialikaje Kniastva Litoŭskaje ŭtvaryłasia na biełaruskich (litoŭskich) nacyjanalnych, palityčnych, kulturnych i ekanamičnych asnovach. Na hetym punkcie hledžańnia stajić vializarnaja balšynia daśledčykaŭ historyji Vial. Kniastva. Tolki mizernaja častka tendencyjnych historykaŭ polskich starajecca źmienšyć značeńnie biełaruskaha elementu ŭ Vialikim Kniastvie. Druhim nazovam, patrabujučym vyjaśnieńnia, jość „Rusin”, „ruski”. Ź jimi, my, tak-ža, nadta časta stykajemsia ŭ našaj historyji. Jak i ŭ pier-šym peryjodzie nazoŭ „ruski” aznacaŭ prynaležnaść da chryścijanskaj relihiji ŭschodniaha abradu, pryjšoŭšaj u KryvijuLitvu z Kijeŭskaj Rusi. Druhimi słavami — jon aznačaŭ toje samaje, što ciapier aznačaje „pravasłaŭny”. Navat siahońnia šmat biełarusaŭ na siale na pytańnie, jakoj viery — adkazvajuć „ruskaj” (h. zn. pravasłaŭnaj). Heta hista-ryčnaja astača, jakuju, u źmienienych umovach, rasiejskija asymilatary razhladali jak ścvierdžańnie biełarusami prynaležnaści da rasiejskaj nacyjanalnaści... Paźniej, kali katalictva pačali ŭ nas prymusova polskija misyjonery, identyfikavaŭšyja paniaćci „palak” i „katalik” (Skarga), dyk, u prociležnaść hetamu, nazoŭ «rusin» užyvaŭsia, časami, i ŭ sensi nacyjanalnym (na aznačennie nie-palaka), nikoli nie vyklučajučy, adnak, ahulna-nacyjanalnaha nazovu „Lićvin”, abyj-maŭšaha biełarusaŭ katalikoŭ i pravasłaŭnych.

Terminam «ruski» nazyvaŭsia tak-ža i biełaruski jazyk, bo ŭ jim pisalisia «ruskija» (pravasłaŭnyja) knihi. Paźniej nazoŭ hety aŭtamatyčna pieraniośsia i na śvieckija dakumenty, pisanyja ŭ bie-łaruskaj movie. Pobač z hetym, biełaruski jazyk, asabliva narodny, nazyvaŭsia „litoŭskim”.

Utvareńnie Vialikaha Kniastva Litoŭskaha

Jak było skazana vyšej, druhi peryjod historyji Biełarusi charakteryzujecca abjadnańniem ušich biełaruskich haspadarstvaŭ-kniastvaŭ u adnym biełaruskim palityčnym arhanizmie — Vialikim Kniastvie Litoŭskim. Heta haspadarstva paŭstała na zachodzie Biełarusi, dzie znachodzilisia harady Navahradak, Słonim, Vaŭkavysk i Horadnia. Stalicaj novaha haspadarstva byŭ Navahradak, a pieršym jaho histaryčnym kniaziem byŭ Mindaŭh.

Doŭhi čas paŭstańnie hetaha haspadarstva razhladałasia jak rezultat ekspansiji, padboju biełaruskich ziemlaŭ Aukštotaj (etnohrafičnymi Lićvinami). Hetuju teoryju paddzieržvajuć, blizu vyklučna, tendencyjnyja polskija historyki, za jakimi paŭtarajuć jaje i historyki letuviskija. Najhałaŭniejšym pradstaŭnikom hetaj teoryji jość sučasny nam polski praf. Łaŭmianski. Imhlistyja i baječnyja razvažańni na hetuju temu svajich papiarednikaŭ (Prochaski, Narbuta, Jakuboŭskaha i dr.) jon sabraŭ u adnu cełaść i staraŭsia dać jej navukovuju apracoŭku. Pavodle Łaŭmianskaha, paŭstańnie Vialikaha Kniastva Litoŭskaha vyhladała tak.

Niaviedaŭšyja da pałovy XIII stahodździa haspadarśćviennaj formy isnavańnia zmudziny i aŭkstotcy niespadzieŭki jaje adkryvajuć i ŭvodziać u žyćcio. Častka aukštoty, žyŭšaja ŭ viłach Niomanu i Vialli, naličvaušaja niabolš 25 tysiačaŭ nasielnictva, akazałasia niazvyčajna vajaŭničaj. Biaz udziełu zmudzinaŭ i jinšaje aukštoty, jana zdabyła biełaruskija harady Navahradak, Pinsk, Turaŭ, Miensk i dała hetym pačatak Vialikamu Kniastvu Litoŭskamu. Paźniej byli zdabyty jinšyja biełaruskija ziemli, jak Połackaja, Viciebskaja, Smalenskaja, Čarnihaŭskaja, a potym i čaść ukrajinskich. Usiaho hetaha dapiała vyšmienavanaja častka Aukštoty. Łaŭmianski maŭčyć ab roli biełarusaŭ u paŭstańni Vialikaha Kniastva Litoŭskaha i, naahuł, zusim ihnaruje ŭvieś pieršy peryjod historyji Biełarusi, jakby jaho całkom nia było.

Teoryja aŭkštockaj ekspansiji biare svoj pačatak u h. zv. bajcy ab rymskim pachodžańni biełaruskaj šlachty, podle jakoj patomki hetaje šlachty niekali prybyli moram z Rymu i pastupova zavajavali ziemli Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Heta bajka była vydumana, kab pakazać «lepšaje» pachodžańnie biełaruskaj šlachty ŭ pryraunańni da polskaj, jakaja časam, vyśmiejivała prastatu pieršaj. Charakterna, što hetaj bajcy pavieryli hetkija polskija chronisty jak Długoš i Stryjkoŭski, jakija paŭtaryli jaje. Biazkrytyčnyja daśledčyki minułaści Vialikaha Kniastva, jak polskija historyki Narbutt, Lelevel, Prochaska trymalisia hetaj bajki, niaznačna tolki jaje modyfikujučy.

Niepraŭdapadobnaść hetaj historyji prymusiła nad joj padrabiaźniej zatrymacca rasiejskich i biełaruskich historykaŭ. Jana nia vytrymała pieršaj navukovaj krytyki. Tady na źmienu teoryji zavajavańnia źjaviłasia kampramisnaja teoryja, jakaja ćvierdziła, što nia ŭsie biełaruskija ziemli byli zavajavany, što častka jich dałučyłasia da novaha haspadarstva dabravolna. Hetaha pahladu trymaŭsia i viedamy daśledčyk minuŭščyny Vialikaha Kniastva praf. Lubaŭski. U svajej pracy «Istoryja Litowsko-Russkaho Gosudarstva» jon vyraziŭsia, što trudna ćvierdzić, što vyklikała dałučeńnie da novaha haspadarstva asobnych biełaruskich ziemlaŭ — siła aružža, ci dabravolnaje dałučeńnie. U mieru dalejšych dośledaŭ historyji Vialikaha Kniastva Litoŭskaha, a asabliva arhanizacyjnaha, ekanamičnaha i jurydyčnaha bakoŭ jaho žyćcia kampramisnaja teoryja pieraradziłasia ŭ poŭnaje zapiarečańnie teoryji zavajavańnia. Hetaha hledzišča trymajucca Ŭładzimirski-Budanaŭ, Leantovič i Doŭnar-Zapolski.

Vyšej my vyjaśnili, sto Litoŭskaja ziamla, ź jakoj, byccam, vyjšli zavajoŭniki, z hledzišča etnohrafičnaha i palityčnaha była biełaruskaj. Dyk kali-b i dapuścić zavajavańnie, to vychodziła-b, što biełarusy zavajavali samich siabie. Arhumenty, na katoryja paklikajucca praciŭniki teoryji zavajavańnia, u hałoŭnym, zvodziacca da nastupnych.1. U histaryčnych žarołach niama nijakich dadzienych, paćviardžajučych zavajavańnie biełaruskich ziemlaŭ Aŭkštotaj, choć jość vielmi padrabiaznaje pieraličeńnie drobnych pachodaŭ žmudzkich i aŭkštockich družyńnikaŭ z metaj hrabiestva. Tamu bolš pravilnym budzie ličyć, što hetych zavajavańniaŭ, nia było. Dapuščać padboj pry adsutnaści dadzienych na heta ŭ žarołach, aznačała-b vychodzić z tendencyjnaha i fantastyčnaha hledzišča.

2. Dziakujučy adsutnaśći dadzienych u histaryčnych žarołach, prychil-niki teoryji zavajavańnia nia mohuć pahadzicca iz saboj što da dataŭ padbićcia asobnych biełaruskich ziemlaŭ. Padavanyja jimi daty padboju asobnych bielaruskich ziemlaŭ roźniacca miž saboj časam na cełyja stahodździ.

3. Aŭkštota była zaležnaj ad połackich kniazioŭ i płaciła jim dań. Niama nijakich danych, što jana zvolniłasia ad hetaj zaležnaści.

4. Vialikaje Kniastva Litoŭskaje paŭstala na čysta biełaruskaj terytoryji iz stalicaj u Navahradku. Adsiul pačałosia padparadkavańnie novamu haspadarstvu Aŭkštoty i Žmudzi jašče pry Mindaŭhu (1264), a kon-čyłasia pry jahonym synie Vojšałku. Kali-b mieła miesca teoryja zavajavańnia, dyk hety praces pavinien byŭ-by adbycca naadvarot. Zavajavańnie Aŭkštoty i Žmudzi pakazvajuć, što jany nie pryjmali ŭdziełu ŭ tvareńni Vial. Kniastva Litoŭskaha.

5. Vializarnaja dyspraporcyja z hledzišča terytoryjalnych, kultur-nych, palityčnych i demohrafičnych umovaŭ u «zavajoŭnikaŭ» i «zava-javanych» i pry hetym nie na karyść pieršych.

6. Vialikaje Kniastva Litoŭskaje ad svajho pačatku mieła čysta bieła-ruski charaktar. U jim panavali biełaruski jazyk, prava, ekanamična-palityčnyja i kulturnyja asnovy. Usio heta pierajšło z pieršaha peryjodu historyji Biełarusi i raźvivałasia ŭ praciahu druhoha. Tut užo ŭ 1291 h. isnavała biełaruskaja pravasłaŭnaja metropolija ŭ Navahradku.

7. Abjadnańnie biełaruskich kniastvaŭ u adnym haspadarstvie źjaviłasia histaryčnaj nieabchodnaściu, jak rezultat nacyjanalnych, kulturnych, palityčnych i ekanamičnych intaresaŭ, a, naŭpierad, nieabchodnaśćiu abarony ad novych vandroŭnikaŭ tatar i paŭstavaŭšaha Maskoŭskaha Kniastva.

8. Haspadarstvieny ład Vial. Kniastva, apiorty na šyrokaj aŭtanomiji histaryčnych ziemlaŭ, paćviardžaje dabravolnaje abjadnańnie bieła-ruskich haspadarstvaŭ u adnym haspadarstvie. Asnovy hetaha ładu vyjaŭlalisia ŭ pryznańni miascovymi kniaziami vajennaha pavadyrstva vialikaha kniazia litoŭskaha i pierakazańniem na karyść ahulna-haspadarstvienych ustanoŭ niekatorych haspadarstvienych funkcyjaŭ asobnych kniastvaŭ. Zatoje ŭsio nutranoje palityčna-ekanamičnaje žyćcio asobnych kniastvaŭ apirałasia na raniej isnavaŭšych u jich miascovych asnovach.

Voś hałoŭnyja arhumenty praciŭnikaŭ teoryji zavajavańnia. Jany poŭnaściu vyjaśniajuć paŭstańnie Vialikaha Kniastva Litoŭskaha i jahony biełaruski charaktar ad pačatku. My zadzieržylisia padrabiaźniej na hetym mamencie historyji Biełarusi jak i na aznačeńni paniaćcia Litoŭskaj ziamli tamu, što da apošniaha času heta byli najbolš ciomnyja miescy ŭ biełaruskaj historyji. U dalejšym my zrobim tolki vielmi ahulny ahlad druhoha peryjodu historyji Biełarusi, bo jon, paraŭnalna, dobra daśladavany.

Terytoryjalnaje raźvićcio Vialikaha Kn. Litoŭskaho

Jak užo było ŭspomniena vyšej, Vialikaje Kniastva Litoŭskaje paŭstała na biełaruskaj terytoryji. Pieršym jaho jadrom było haspadarstva Mindaŭha, albo Navahradzkaje Kniastva, zajmaušaje zachodniuju častku Biełarusi. Jano biaz sumlevu paŭstała ŭ palityčnaj suviazi z biełaruskimi kniastvami Horadzienskim, Haradzieckim i Vilenskim. Da Navahradzkaha Kniastva Mindaŭha jašče za jaho žyćcia była dałučana Aŭkštota i pačałosia dałučeńnie Žmudzi. Uklučeńnie ŭ skład Vialikaha Kniastva Aŭkstoty i Žmudzi pavialičała ŭ im etnahrafična-litoŭski element, jaki pačaŭ vykazvać šmat niezadavaleńnia z pryčyny panujučaj roli elementu biełaruskaha. Na Aukštocie i Žmudzi pačalisia paŭstańni suproć Vialikaha Kniastva. U baraćbie z hetymi paŭstancami zhinuŭ Mindaŭh (1264). Pa śmierci Mindaŭha hetaja baraćba pryniała asabliva vojstry charaktar. Vyrašalisia nacyjanalna-kulturnyja asnovy dziela budučaha raźvićcia novaha, jašče nie ŭmacavaŭšahasia haspadarstva. Hetuju baraćbu kančatkova pierachiliŭ na karyść biełaruskaha elementu i biełaruskich asnoŭ syn Mindaŭha Vojšałak, jaki za žyćcia baćki kniaziavaŭ u Pinsku. Paklikany pa śmierci Mindaŭha biełarusami na vialikakniaski pasad, Vojšałak iz svajej biełaruskaj družynaj škiravaŭsia na Aŭkštotu i Žmudź i, jak padaje letapisiec, zabiŭ tam vialikaje mnostva vorahaŭ novaha haspadarstva. Supakojiŭšy Aŭkštotu i Žmudź, Vojšałak dabravolna zroksia vialikakniaskaje hodnaści i, budučy z natury čałaviekam vielmi relihijnym, pajšoŭ u manastyr, jaki sam asnavaŭ nad Niomanam, niedaloka ad siańniašniaj vioski Łaŭryšava (Navahradčyna). Značeńnie Vojšałka ŭ biełaruskaj historyji vializarnaje. Nieviadoma, jaki charaktar atrymała-b Vialikaje Kniastva Litoŭskaje, jakim było-b jaho dalejšaje raźvićcio, jak, naahuł, ułažyłasia-b historyja Biełarusi, kali-b u hety krytyčny mament na histaryčnuju arenu nia vystupiła heta enerhičnaja, biełaruskaja asabistaść. Jahonaja pieramoha nad etnahrafična-litoŭskim elementam i kančatkovaje zabiaśpiečańnie biełaruskich asnoŭ u ma-ładym haspadarstvie, stvaryła daskanalny hrunt dziela raźvićcia biełaruskaj haspadarstvienaści. I, zapraŭdy, ad Vojšałka pačynajecca chutkaje dałučeńnie da novaha haspadarstva jinšych biełaruskich ziemlaŭ u formie pryznavańnia jimi źvierchniej ułady Vojšałka nad saboj. Hetak, pry jim my bačym ciesnaje złučeńnie z Navahradzkim Kniastvam Mienskaha, Turava-Pinskaha i Połackaha kniastvaŭ. Z dajšoŭšaha da nas dakumentu z 1264 h. vidać, što vykonvaŭšy tady ŭ Połačku abaviazki kniazia biskup Jakub sam pryznavaŭ svaju zaležnaść ad Vojšałka i zvaŭ jaho svajim synam. Heta śviedčyć ab ciesnaj suviazi, ihraŭšaj raniej pavadyrskuju rolu ŭ biełaruskim žyćci Połaččyny z novym biełaruskim haspadarstvam. Hetkim paradkam, hranicy Vialikaha Kniastva Litoŭskaha ŭžo pry Vojšałku vyhladali zusim pavažna. Za jich miežami znachodzilisia jašče Smalenščyna, Noŭharad-Sievierščyna i Čarnihauščyna. Ustanoŭlenaje pry Vojšałku supracoŭnictva Połaččyny, Mienščyny i Turava-Pinščyny z maładym Navahradzkim Kniastvam z hadami pahłyblałasia. Charakterna, što histaryčnyja žaroły nie pierakazvajuć nam nijakich zakałotaŭ miž jimi, a paćviardžajuč tolki pastupovaje arhaničnaje źlićcio biełaruskich ziemlaŭ u adnym svajim haspadarstvie. Hetaje kančatkovaje źlićcio pieraličanych ziemlaŭ nastupiła ŭ pačatku XIV st. Tak, kniaziavaŭšy ad 1326 h. u Połacku Vojin paddzieržyvaŭ z Navahradkam vielmi ciesnyja znosiny i pahłyblaŭ jich. Z hetaha-ž času majem viestki ab vielmi blizkich znosinach Mienskaha kniazia Vasila iz svajim bratam Hiedyminam, vialikim kniaziem litoŭskim. Tamu hod 1326 historyki ŭvažajuć jak kančatkovuju datu źlićcia Połaččyny i Mienščyny z novym haspadarstvam, choć heta data maje čysta farmalnaje značeńnie, bo supracoŭnictva miž jimi ŭstanaviłasia, jak my bačyli, užo značna raniej.

Pačatak XIV stahodździa praf. Lubaŭski ličyć i farmalnaj dataj kančatkovaha źlićcia z adzinym biełaruskim haspadarstvam Turava-Pinščyny, a takža Bieraściejskaj ziamli.

Chutka paśla hetych padziejaŭ dałučylisia da svajho haspadarstva drabniejšyja kniastvy, raniej zaležnyja ad Połacku, jak Viciebskaje, Łukomskaje i Druckaje. Uvieś hety praces adbyŭsia pry vialikim kniazi Hiedyminie (1316-1341). U tvareńni zadzinočanaha bieła-ruskaha haspadarstva Hiedymin adyjhraŭ, takža, vializarnuju rolu. Jon zbližyŭ arhanizacyjna z biełaruskim haspadarstvam dałučanyja da jaho Aŭkštotu i Žmudź, zavioŭšy tam biełaruskija administracyjnyja paradki. Z časoŭ Hiedymina my majem pieršyja viestki ab pašyreńni jim biełaruskaj movy jak aficyjalnaj na Žmudź i Aŭkštotu, dy ab załažeńni tam pieršych škołaŭ, u jakich znatnyja zmudziny i aukštotcy vučylisia biełaruskaha jazyka. Zrazumieła, Hiedymin nie rabiŭ hetaha prymu-sova, ale žyćcio samo zmušała Žmudź i Aŭkštotu da ŭvachodu ŭ kulturnuju arbitu Biełarusi, pakolki jany apynulisia ŭ biełaruskim haspadarstvie.

Hiedymin pieranios stalicu haspadarstva z Navahradku ŭ Vilniu, bo jana, jak stalica, lepš adkazvała patrebam novaha haspadarstva, čymsia lažaŭšy ŭžo zboku Navahradak.

Syn Hiedymina Alhierd (1345-1377) dałučyŭ da Biełarusi Čarnihaŭskaje i Noŭharad-Sievierskaje kniastvy, a takža zaležnyja ad Smalensku harady Mścisłaŭ, Tarapiec, Rževa i Bieły. Pry Alhierdzie hranica z Maskvoj była ŭstanoŭlena pa Mažajsk i Kałomnu.

Pry Vitaŭcie-Aleksandru (1392-l430) da Biełarusi było dałučana Viaziemskaje kniastva, a ŭ 1405 h. i Smalensk, u jakim jašče pry Alhierdzie isnavała vielmi silnaje imknieńnie narodu za dałučeńnie da zadzinočanaha biełaruskaha haspadarstva. Adnačasna iz Smalenskam da Biełarusi dałučylisia viacickija vierchniaockija kniastvy, jak Lubuckaje, Mcenskaje, Navasilskaje, Piaremyślskaje, Varatynskaje, Adajeŭskaje i jinšyja (vierchniaockija kniastvy zajmali b. huberniji Kałuskuju, Tulskuju i Arłoŭskuju). Hetkim paradkam pry Vitaŭcie ŭsie biełaruskija ziemli apynulisia ŭ miežach zadzinočanaha Biełaruskaha Haspadarstva. Vialiki kniaź Vitaut zakončyŭ praces źbirańnia biełaruskich ziemlaŭ, raspačaty ŭ pałovie XIII stahodździa Mindaŭham.

Aprača biełaruskich ziemlaŭ da Vialikaha Kniastva Litoŭskaha była dałučana i častka ruskich, pajmienna Vałynskaja, Kijeŭskaja i Pa-dolskaja ziemli. Dałučyŭ jich jašče Hiedymin i jamu ŭdałosia heta vielmi lohka, bo ziemli hetyja byli razburany tatarami i nie pradstaŭlali nijakoj siły.

Pryhladajučysia da hetaha važnaha ŭ historyji Biełarusi pracesu treba ścvierdzić, što zadzinočańnie ŭsich biełaruskich ziemlaŭ u adnym biełaruskim haspadarstvie ŭdałosia, dziakujučy, hałoŭna, dvum dziej-nikam.

1. Naturalnamu imknieńniu biełaruskaha naroda da palityčnaha złuče-ńnia, apiortaha na supolnych nacyjanalnych, kulturnych, relihijnych i ekanamičnych asnovach i

2. Vialikaj palityčnaj mudraści pieršych źbiralnikaŭ biełaruskich ziem-laŭ, jakija praces złučeńnia budawali nie na kryvi i hvałtach, a na ŭmiełym vykarystańni ŭspomnienych naturalnych imknieńniaŭ bieła-ruskaha narodu. Praktyčnym kličam, pad jakim adbyvałasia hetaje złučeńnie, stasavanym u žyćci vialikimi kniaziami, byŭ: «my staryny nia ruchajem, naviny nia ŭvodzim». Sutnaść jaho palahala na hvarancyi i šanavańni z boku vialikich kniazioŭ zvyčajaŭ i paradkaŭ, isnavaŭšych u kažnaj histaryčnaj ziamli. Dałučajučysia da zadzinočanaha Biełaruskaha Haspadarstva, kažnaja biełaruskaja ziamla zachoŭvała svaje, miascovyja pryvileji, a zatoje dastavała ŭ patrebie padtrymańnie z boku vialikaha kniazia. Viaźziu, łučyŭšaj usie biełaruskija ziemli ŭ adnu cełaść była asoba vialikaha kniazia. Tolki paźniej, kali sužyćcio ŭ adnym haspadarstvie zdało svoj ekzamien, nastupiła ciaśniejšaje arhaničnaje źlićcio biełaruskich ziemlaŭ u adzin kampleks.

Adnosiny z susiedziami

Zadzinoczańnie ŭsich biełaruskich ziemlaŭ u adnym haspadarstvie vypieradziła na cełaje stahodździe ŭtvareńnie Maskoŭskaha haspadar-stva, dziela čaho jano nie mahło pieraškodzić hetamu pracesu. Ale, jak tolki Maskoŭskaje haspadarstva ŭzmacavałasia, dyk jano pačało vykazvać svaje pretensiji da biełaruskich ziemlaŭ i ŭstupiła ź Bieła-ruskim haspadarstvam u śmiarotnuju baraćbu. Hetaja baraćba asabliva zavastryłasia, pačynajučy z XIV stahodździa. Da hetaha-ž času ŭzmacavałasia i Polskaje haspadarstva. Hetkim paradkam, Vialikaje Kniastva Litoŭskaje apynułasia miž dvumia susiedziami, adnačasnaja baraćba z katorymi była vielmi ciažkoj. Treba był vybirać adnaho ź jich jak mahčymaha sajuźnika i paddzieržyvać ź jim mirnyja adnosiny, kab ź vialikšaj udačaj adbivać napady druhoha. Vialikaje Kniastva vybrała za susieda, ź jakim maniłasia paddzieržyvač mirnyja adnosiny, Polšču, jakaja, zdavałasia, nia mieła da jaho nijakich terytoryjalnych pretensijaŭ.

Aprača hetych niebiaśpiečnych susiedziaŭ, Biełaruskaje haspa-darstva mieła jašče i treciaha, pajmienna krymskich tatar, jakich vielmi časta padbuchtorvała suproć Biełarusi Maskva.

a) Biełaruska-maskoŭskija adnosiny.

Aružnaje zmahańnie Biełarusi z Maskvoj pačałosia ŭ šyrejšych raźmierach za Alhierda. Za jaho i Vitaŭta baraćba hetaja viałasia dla Biełarusi ŭdała. Alhierd byŭ dva razy astupiušy Maskvu i piera-pałochany maskoŭski kniaź prymušany byŭ zaklučyć ź jim vyhodnyja dla Biełarusi ŭmovy. Ale užo za Kazimira Jahajłaviča (1440-1492), u vajnie ad 1487 da 1490 h., Biełaruś straciła nazaŭsiody častku vierchniaockich kniastvaŭ, zachoplenuju Maskvoj. Nastupnik Kazimira, Aleksandar (1492-1506) zmušany byŭ zaklučyć z Maskvoj mir (1494), podle jakoha adstupiŭ jej kniastvy Viaziemskaje, Navasilskaje, Adajeŭskaje, Varatynskaje, Piaremyślskaje i Bieleŭskaje, a takža horad Kazielsk. Mir byŭ uzmacavany šlubam Aleksandra z dačkoj maskoŭskaha kniazia Ivana III, Alonaj. Niadoŭha, adnak, tryvaŭ hety mir. U 1500 h. pačałasia novaja vajna z Maskvoj, vielmi niepamysnaja dla Biełarusi. Podle miru, zaklučanaha ŭ 1500 h., Biełaruś adstupiła Maskvie astačy vierchniaockich kniastvaŭ i aprača hetaha Čarnihaŭskuju i častki Smalenskaj i Viciebskaj ziemlaŭ.

Za vialikaha kniazia Žyhimonta II (1506-1548) baraćba z Maskvoj uznaviłasia ŭ 1507 h. i tryvała z małymi pierapynkarai da 1537 h. Pamima vialikaj pieravahi biełaruskaha vojska nad Maskvoj pad Oršaj (1508) Biełaruś, u rezultacie hetaj daŭhoj vajny, viarnuła vielmi mała (Homiel i niekatoryja niaznačnyja vołaści), a straciła Smalensk.

Za vialikaha kniazia Žyhimonta III Aŭhusta raspačałasia ŭ 1559 h. daŭhaja vajna Biełarusi z Maskvoj za Livoniju. Hetaja baraćba patrabavała ad Biełarusi napružańnia ŭsich siłaŭ i viałasia z małymi pierapynkami da 1582 h., skončanaja h. zv. Zapolskim miram. Nia hledziačy na toje, što ŭ casie hetaj vajny była zaklučana h. zv. Lublinskaja vunija (1569) i palaki zabaviazalisia pamahčy Biełarusi ŭ jaje baraćbie z Maskvoj, jany niatolki nie pamahli, ale pastaralisia vykarystać ciažkoje pałažeńnie Biełarusi i adarvali ad jaje Vałyń i Padolle. U hetaj vajnie biełaruskaje vojska mnoha razoŭ bliskuča pieramahło maskoŭskaje. Vialiki kniaź Ściapan Batura, jaki končyŭ hetuju vajnu, vioŭ jaje, jak ustanavili historyki, a naŭpierad praf. Łappo, blizu vyklučna ź biełaruskimi siłami. Heta było viedama i Maskoŭcam, dziela čaho jichni letapisiec, uspaminajučy ab Zapolskim miru, kaža: «končyłasia vajna ź litoŭskim kniaziem Ściapanam Baturaju» i ni słova nie kaža ab palakoch. A miž tym, kolki chvalby vykazvali palaki, prysabiečvajučy pieramohi Batury!

Pavodle Zapolskaha miru Biełaruś viarnuła sabie značnuju čaść stračanych ziemlaŭ, ale Smalensk astaŭsia za Maskvoj.

b) Adnosiny z Polščaj.

Jak było zaciemlena vyšej, Biełaruskaje haspadarstva imknułasia žyć z Polščaj mima, źbirajučy ŭsie siły na baraćbu z Maskvoj. Navonki, Palaki vykazvali taki-ž namier, ale ŭ sutnaści spravy jany imknulisia da mirnaha zavajavańnia i apanavańnia Biełarusi, bo dziela aružnaha zmahańnia nia mieli dosyć siłaŭ. Šlacham, jaki mieŭ davieści jich da pastaŭlenaj mety, byli h. zv. vuniji Polščy ź Vialikim Kniastvam Litoŭskim. Pieršaja hetkaja vunija była zaklučana pry Jahajle ŭ 1385 h., kali jon staŭsia adnačasna vialikim kniaziem litoŭskim i polskim karalom. Paśla jana šmat razoŭ adnaŭlałasia i źmianiałasia, pakul nie była zaklučana h. zv. Lublinskaja vunija. Jak treba zahladacca na hetyja vuniji? Polskija historyki, abasnoŭvajucy svoj imperjalizm na biełaruskija ziemli i prysabiečvajučy minuŭščynu Vialikaha Kniastva Litoŭskaha, prypisvajuć jim niazvyčajna vialikuju vahu. Heta, pavodle jich, dakumenty, jakija nad usialaki sumleŭ majuć śćviardžać jichnija pravy na Biełaruś, tym bolej, što jany byli padpisany dabravolna. Polskija historyki zabyvajucca tolki dadać, što hetyja vuniji jany vymušali zaŭsiody ŭ časie, kali Biełaruś, zaniataja baraćboj na Ŭschodzie, znachodziłasia ŭ ciažkim pałažeńni.

Biełarusy nikoli nie razhladali hetych vunijaŭ jak dakumentaŭ, katoryja-b mieli abmiažoŭvać samastojnaść Biełaruskaha haspadarstva na karyść Polščy. Z hledzišča biełaruskaha vuniji byli nievyhodnymi dla Biełarusi mižnarodnymi ŭmovami, jakija jana prymušana była padpisvać, kab zabiaśpiečyć mir na zachodniej hranicy i mieć mahčymaść skoncentravać usie siły dziela zmahańnia na ŭschodniaj. Jak paśla niaŭdałaj vajny padpisvałasia niepamysnaja mirnaja ŭmova z praciŭnikam, dyk tak sama dziejiłasia i z vunijami. Jany nikoli nie pravodzilisia ŭ žyćcio i jak vymušanyja, anulavalisia, kali niebiaśpieka minała. Aprača taho isnavaŭ zaŭsiody i farmalny povad da anulavańnia vunijaŭ, bo palaki nikoli nie datrymoŭvali svajho pryračeńnia pomačy Vialikamu Kniastvu, da čaho tolki achvotna zabaviazvalisia.

Navat Lublinskaja vunija, katoruju palaki vymusili ŭ najkry-tyčniejšym mamencie isnavańnia Biełarusi, kali maskoŭskaje vojska zalivała jaje ziemli, daŭhi čas nia mieła vialikšaha praktyčnaha značeńnia. Paśla-ž zaklučeńnia miru z Maskvoj u Zapoli, Biełarusy anulavali jaje i farmalna. Hetak, vialiki kancler Lavon Sapieha vykinuŭ jaje, razam ź jinšymi, nievyhodnymi dla Biełarusi, umovami, z kodeksu zakonaŭ, abaviazvaŭšych u Biełarusi, vydadzienych pad nazovam „Statut Litoŭski (treciaja redakcyja) 1588 h.”, dziakujučy čamu jana razhladałasia jak niaisnujučaja. Havoračy ab hetaj vuniji treba ŭspomnić, što hałoŭnaj jaje pastanovaj była taja, katoraja pradbačyła, ŭtvareńnie supolnaha haspadarstva pad nazovam «Rečypaspalitaj abydvuch narodaŭ», składovymi častkami jakoha byli-b Karona (Polšča) i Vialikaje Kniastva Litoŭskaje. Až da kanca II peryjodu historyji Biełarusi (1697 h.) vuniji z Polščaj isnavali tolki na papiery.

Kali-ž, adnak, polščyna pranikła na Biełaruś i zburyła asnovy jaje haspadarstvienaha isnavańnia, jak zburyła jich u siabie, dyk heta tłumačycca nia hetymi ŭmovami, a pastupova achoplivaušymi biełaruski kulturny słoj — bajarstva — polskimi kulturnymi i hramadzka-socyjalnymi upłyvami. Biełaruskaje bajarstva, abo šlachta, dziakujučy hetym upłyvam, traciła pastupova svoj sobski haspadarstvieny sposab dumańnia i pastupavańnia, što i pryniasło zhubu biełaruskaj haspadarstvienaści. Ale ab hetym skažam nižej.

c) Krymskija tatary.

Paśla padboju Maskoŭščyny i Ukrajiny, vialikaja tatarskaja arda raspałasia na mienšyja, ź jakich h. zv. Krymskaja i Załataja byli najvažniejšymi. Biezpasiarednim susiedam Biełarusi byli krymskija tatary, jakich, jak zaciemlena vyšej, vielmi časta padbuchtorvała suproć Biełarusi Maskva. Zatoje z Zalatoj ardoj Biełaruś była ŭ dobrych adnosinach i z svajho boku časta vykarystoŭvała jich suproć Maskvy. Vojny z krymskimi tatarami mieli asabliva vojstry charaktar za Hiedymina, Alhierda, Vitaŭta, Aleksandra, kali biełaruskija kniazi pradpryjmali vialikija pachody ŭ hłyb tatarskich uładańniaŭ. Paźniej vojny hetyja źvialisia da adbivańnia razbojnickich tatarskich napadaŭ na paŭdzionnyja biełaruskija ziemli.Vitaŭt pasialiŭ na Biełarusi šmat uziatych jim u pałon tataraŭ, jakija z časam, zusim źbiełaruščylisia i mužna zmahalisia ŭ biełaruskich šarehach navat suproć svajich adnaviernikaŭ. Astačy hetych tataraŭ dachavalisia ad Vitaŭta da našych dzion u Vilenščynie i Navahradčynie.

Havoračy ab adnosinach Biełarusi ź jaje susiedziami ŭ II peryjodzie treba jašče ŭspomnić ab nastupnym. Pakolki da kanca XVI st. haspadarstvienaść Biełarusi stajała na mocnych fundamentach i była ŭ stanie vieści pamysnyja zmahańni z vorahami, patolki, pačynajučy ad XVII st., z pryčyny pracinańnia na Biełaruś polskich anarchistyčnych upłyvaŭ na biełaruskaje bajarstva, haspadarstvienaść jaje pačała chistacca. Zaniapad jaje nastupiŭ nie hvałtoŭna, a zbližaŭsia pastupova ŭ praciahu cełaha XVII stahodździa. U pieršaj pałovie XVII st. Biełaruskaje Haspadarstva jašče faktyčna było samastojnym i vykazvała mnoha žyvučaści, ale jano ŭžo štoraz mienš patraplała baranicca suproć Polščy, pajmienna z tej pryčyny, što biełaruskaje bajarstva pastupova zachaplałasia polskaj anarchistyčnaj svabodaj. Jano pačynała razhladać polskuju šlachtu jak svajho sajuźnika ŭ baraćbie za pryvileji suproć patryjatyčnaj častki hramadzianstva, što da hetaj anarchiji dapuścić nie chacieła. Hety nutrany zakałot asłablaŭ stanovišča Vialikaha Kniastva adnosna Polščy, što vykazałasia ŭ vojnach z Maskvoj 1611-1618 i 1655-1667 hh.

Pieršaja vajna, uščataja haspadarom Žyhimontam IV Vazaj vyklučna z dynastyčnych pryčynaŭ (jon chacieŭ pasadzić u Maskvie caram svajho syna Uładysłava, abo sieści samomu), była ŭ Biełarusi papularnaj, ale nie tamu, što jana uspamahała Žyhimonta ŭ jaho dynastyčnych pretensijach, a tamu, što (podle słoŭ L. Sapiehi) Vialikaje Kniastva maniłasia pry hetaj nahodzie adabrać ad Maskvy zachoplenyja jeju Smalensk i Čarnihava-Sievierskuju ziamlu. Z hetaj pryčyny biełaruskaje vojska pryniało važny ŭdzieł u hetaj vajnie. Ale jak tolki ŭdałosia zdabyć Smalensk i Čarnihava-Sievierskuju ziamlu kiraŭnik tahačasnaj palityki Biełarusi kancler Lavon Sapieha vyraziŭ nieza-intarasavańnie ŭ dalejšym viadzieńni vajny. Heta nadta razdražniła palakoŭ, jakija sami vieści vajny nia byli ŭ stanie. Zakałot pahłybiŭsia jašče i tym, što Palaki spracivilisia dałučeńniu adabranych ad Maskvy ziemla, a ŭ tym liku i Smalensku, vyklučna da Vialikaha Kniastva, a damahalisia pryznańnia jich supolnaj sobskaściu Biełarusi i Polščy, paklikajučysia na pastanovu Lublinskaje vuniji, jakaja pradbačyła, sto ŭsie terytarjalnyja zdabytki ŭ budučynie buduć tvaryć supolnuju sobskaść abydvuch narodaŭ. Biełarusy nie zhadzilisia na heta pierš dziela taho, sto razhladali hetyja ziemli jak svaje, tolki chvilova adarvanyja, a pa druhoje — nie chacieli pryznać u jich Palakom nijakich pravoŭ, dahladajŭčysia ŭ hetkaj palitycy žadańnia akružeńnia Biełarusi z Uschodu. Achvotna bačučy asłableńnie Maskvy, Vialikaje Kniastva zusim nie žadała ŭzmacavańnia koštam jaje Polščy. Zakałot pryniaŭ vielmi vojstryja formy. Pakul faktyčnym kiraŭnikom Biełaruskaha Haspadarstva byŭ Lavon Sapieha († 1634), jaki anulavaŭ Lublinskuju vuniju, nie pryznavaŭ starych i nie piačatavaŭ novych umovaŭ z Polsčaju, jakija ŭvažaŭ za škodnyja dla Kniastva, pazycyja apošniaha była niezaležnaj i mocnaj u znosinach z Polščaj. Ale pa śmierci Sapiehi nia stała nastupnikaŭ, jakija-b mieli jahonuju palityčnuju mudraść i stanoŭkaść. Tady i spravy pajšli horš. Hetak Biełaruś uciahnułasia niepatrebna ŭ vajnu z Maskvoj (1655-1677), jakuju ŭščała Polšča za Ukrajinu, čym ściahnuła na siabie novy maskoŭski najezd. Vialikaja čaść Biełarusi (Smalensk, Viciebsk, Połacak, Miensk, Horadnia i Vilnia) była iznoŭ abierniena ŭ pustyniu, bo ŭsiudy, dzie prachodziła maskoŭskaje vojska, jano paliła i niščyła ŭsio, a nasielnictva ŭvodziła tysiačami ŭ hłyb Maskvy, prysyłajučy ŭ Biełaruś Maskaloŭ. Praŭda, u vyniku hetaj vajny Biełaruś patrapiła vyzvalicca ad maskoŭskaha najezdu, ale straciła Smalensk i Čarnihava-Sievierskuju ziamlu.

Tak vyhladali mižnarodnyja adnosiny Biełarusi ŭ II peryjodzie jaje historyji. Asablivuju ŭvahu źviartaje na siabie pasma vojnaŭ z Maskvoj, patrabavaŭšych vializarnaha napružańnia siłaŭ narodu. Až da śmierci Alaksandra (Vitaŭta) stanovišča Biełarusi na Ŭschodzie było ofenzyŭnym i mieła na mecie zadzinočańnie ŭsich biełaruskich ziemlaŭ u adnym Haspadarstvie. Kali hetaja meta była dapiata, stanovišča Biełarusi stałasia abaronnym. Heta nie aznačała, što biełarusy pieršymi nie uščynali vojnaŭ z Maskvoj. Jany jich uščynali niaraz, ale metaj jich było adabrańnie zachoplenych Maskvoj terytoryjaŭ, a nikoli novyja zdabyčy. Adzina vajna za Livoniju (b. Łatvija i častka Estoniji), u jakoj staŭchnulisia pretensiji Biełaruskaha Haspadarstva i Maskvy da čužoha kraju, mahla-b vydavacca vyniatkam. Ale i ŭ hetym vypadku tak nia było. Livonija sama dabravolna paddałasia pad źvierchniuju ŭładu Biełarusi (1566), pradbačučy maskoŭskuju niebiaśpie