|
Змест
НА СЬВЯТОЙ ЗЯМЛ_УСТУП. З КНЯЖАГА ПОЛАЦКУ Ў СЬВЯТЫ ГРАД
I. У ДАРОЗЕ ПРАЗ ЯРДАНЬ...
II. СЭРЦА СЬВЕТУ
III. МАЛIТВА ЛЯ КАМЕНЯ ПАМАЗАНЬНЯ
IV. СЬВЕДКI КРЫЖОВЫХ ЖАРСЬЦЯЎ
V. ЛЯ ГРОБУ ГАСПОДНЯГА
VI. МАЛIТВА ПЕРАМОГI НАД СЬМЕРЦЮ
VII. КРЫЖОВЫМ ШЛЯХАМ
VIII. У ВIФЛЕЕМЕ, МЕСЬЦЕ ДАВIДАВЫМ
IХ. КРЫНIЦА ДУХОВАГА АЧЫШЧЭНЬНЯ I ЗБАВЕНЬНЯ
Х. У СЬВЯТОЙ ЯРДАНСКАЙ ПЛЫНI
ХI. У ГАСЬЦЯХ СЬВЕДКI БIБЛЕЙСКIХ ЧАСОЎ
ХII. У ПАТРЫЯРХII ЕРУСАЛIМСКАЙ
ХIII. ПЕРАМОГА ДУХА
Уладз_м_р Глыб_нны
УСТУП. З КНЯЖАГА ПОЛАЦКУ Ў СЬВЯТЫ ГРАД
<...Пр_ими дух мой от мене во святем граде Твоем _ерусал_ме,
пресели мя в Вышн_й град Твой _ерусалим. Покой мя на лоне
Патриарха Авраама со всеми угождшими те, аминь>.
З мал_твы Сьв. Еўфрас_н_ Полацкай
Кал_ дванаццац_гадовую полацкую князёўну Прадславу ах_нула раскоша Сьвятога Духа _ падказала ёй _сьц_ ў манастыр, н_як_я спакусы дабротаў сьвецкага жыцьця ня спын_л_ наваг_ прыняць пастрыжэньне. Кольк_ н_ галас_ла ейная мац_ _ як н_ стараўся пераканаць яе ў перавазе людзкога жыцьця ейны бацька - князь Юры Сьвятаслаў Усяслав_ч, як н_ спакушал_ яе багатыя, знаныя жан_х_ з князёўск_х родаў, _ як, нарэшце н_ старал_ся ўзьдзе_ць на яе родныя дзядзьк_, не скарылася маладая князёўна. Голас Божы ў ёй выяв_ўся мацнейшым _ непераадольным перад абл_ччам абы як_х спакусаў. _ вось унучка славутага Полацкага князя-волата Ўсяслава станов_цца манах_няй Еўфрас_н_яй, каб служыць Божай справе, будаваць манастыры, шырыць духовае слова, перап_сваючы кн_г_, малюючы абразы, вышываючы рызы, упрыгожваючы мастацк_м_ каштоўнасьцям_ крыжы, выхоўваючы манашак у пашане _ любов_ да Бога, дапамагаючы бедным. Пад ейным к_раўн_цтвам прынял_ пастрыжэньне родная сястра Гардыслава (Аўдак_я), стрыечная сястра Звен_слава (Еўпракс_я), пасьля дзьве пляменьн_цы, Агаф_я _ Еўф_м_я. А на сх_ле свайго жыцьця Сьв. Еўфрас_н_я знайшла ў сабе досыць с_лы, каб разам з сястрою Еўпракс_яй _ братам Дав_дам паехаць у сьвятыя месцы Палестынск_я. Наведала Канстантынопаль, Сабор Сьв. Саф__ _ _ншыя цэрквы, прыняла багаславеньне патрыярха. На Сьвятой Зямл_ кольк_ разоў паклан_лася Гробу Гасподняму, пастав_ла там залатую кадз_льн_цу _ прас_ла Госпада Бога ў мал_цьве, каб спадоб_ў яе адыйсьц_ ў лепшы сьвет у Сьвятым горадзе. Праз 24 дн_ пасьля занядужаньня аддала дух Богу 23 траўня 1167 г. _ была пахована ў Палестынск_м манастыры Феадос_я. У 1186 г. мошчы Сьв. Еўфрас_н__ был_ перавезены ў К_еў, адкуль у 1910 г. был_ пераненесеныя ў родны горад Полацак.
Летап_сцы княжага града Полацка адзначаюць асабл_вую славу тога места, што ўзгадаваў такую слаўную дачку, <нявесту Хрыстову>, прападобную Сьв. Еўфрас_н_ю Полацкую. Ейны шлях з княжага Полацку ў далёкую Сьвятую Зямлю _ Сьвяты град Ерусал_м заўсёды быў _ будзе на век_ вечныя пуцяводнай зоркай для ўс_х тых, хто прагне адведаць пакутную радз_му Хрыста. Э гэтай думкай не разлучаўся _ наш беларуск_ паломн_к, як_ пасьля 799 гадоў пасьля Сьв. Еўфрас_н__ прайшоўся ейным_ шляхам_ па гарачай Палестынскай зямл_ ў пошуках тае-ж духовае _ жыватворчае вады, што вадз_ла _ водз_ць ц_ аднаго паломн_ка з усяго сьвету да Хрыстовае крын_цы.
<Дожджык, дожджык, перастань!
Я паеду на Ярдань...>
(З песьн_)
Усевалад Ц_ханов_ч усю ночную дарогу праз ак_ян, Францыю, _тал_ю ды Сяродземнае мора н_як ня мог дайсьц_ да спакою. На ўсходзе далягляд заружавеў нечакана рана, _ вочы м_мавольна цягнул_ся пасалавелым поз_ркам да самалётнага вакна, пад вузенькай проламкай якога перал_вал_ся на ўсе лады й адценьн_ нязвычна зырк_я, да болю ў зрэнках праменьн_ раньняга, яшчэ поўнага белаты, сонца. А яно раптам пачало ўсё больш настырл_ва _ рашуча наступаць з усходу. Тае начы н_быта й ня было. У дрыготк_м гуле неяк неўзаважна прабегл_ гадз_ны ночнае рупнасьц_. Неўспадзеўк_ морак пачаў таяць _ каля Ўсевалада. Адыл_, нат прыпаўшы да празрыстае шыб_ны _ любуючыся то бялявым_ хмарынкам_, як_я суцэльнай коўдраю ўсьц_лал_ ак_ян ун_зе _ тварыл_ ўражаньне нябеснага скляпеньня пад самалётам, то жмурачыся ад сьв_тальнага заранку, ён ня мог вызвал_цца ад глыбокага ўтрапеньня, якое _м уладала скрозь. Н_якая пярэстасьць _ нязвыкласьць уражаньняў не магла адцягнуць яго ад тае галоўнае думк_, што сьв_дравала голаў _ будз_ла трапятаньне ўсхваляванае душы. Мро_ перанос_л_ яго з прасьцягаў ак_яну, пазьней з прастораў француск_х палёў, што набягал_ зелян_най дуброваў _ жаўц_зною пшан_чных палетак, а далей ад _тальянск_х дбайна высаджаных садоў _ панатыканых уздоўж узьбярэжжа каменных глыбаў-гарадоў, туды... куды ён цяпер ляцеў пасьля стольк_х год мараў, плянаў, меркаваньняў, трызьненьняў. У думках _ ўявах ён ужо даўно, ад пачатку рыхтаваньняў быў там, куды цяпер высака ў паднябесьс_ нёс яго гэты ракетны лятун.
Сьвятая Зямля!.. О, як яму жадалася хутчай адчуць пад падэшвам_ гарачыню распаленага пяску, па як_м хадз_ў Вял_к_ Збаўца, сва_м_ вачыма навечна занатаваць у памяц_ так добра ведамыя з Сьвятога П_сьма, дараг_я сэрцу мясьц_ны! Прадчуваньне бл_зк_м_ _х пачалося ўжо ў С_рыйскай пустын_, кал_ за вокнам_ тралейбуса, што на ўсю хуткасьць нёс паломн_каў на поўдзень ад Дамаска да Ерусал_му, навыперадк_ бегл_ бясконцыя пал_ чорнага каменьня ды занядбанага людзьм_ парыжэлага пяску. Перад зьмярканьнем, кал_ дзённая гарачыня раптам пачала зьн_каць пад павевам прахалоды, а тралейбус сунуўся ўздоўж дал_ны з першым_ адзнакам_ пажоўклай зелян_ны, было абвешчана, што падарожныя ўжо на запаветнай Палестынскай Зямл_. Недзе ў перадгор'_ час-часам пабл_скавала _стужка далёкай рачулк_. Яна то зьн_кала за горам_ зыбучага пяску, то зноў раптоўна з_хацела няроўнай цененькай палоскай на даляглядзе. _ раптам, зус_м нячакана, ужо ў непрагляднай цямноце аўтобус запын_ўся адразу за мостам на высок_м насыпу.
- Рака Ярдань! - пранеслася ад аднаго да другога шапатл_вым голасам уразьл_вая нав_на.
- Сьвятая Ярдань! - ураз адгукнулася маланкай у сьведамасьц_ кажнага паломн_ка. _ кажны навыперадк_ подбегам стараўся хутчэй апынуцца на беразе каля струменю, як_м кал_сьц_ амываўся ў духовай раскошы наш Вучыцель. Паломн_к_ пачал_ згружвацца на ўсхонным каменным беразе, як_ якраз каля мосту тварыў досьць шырокую пляцоўку. Кажны п_льна ўз_раўся ў таямн_чы бляск в_ратл_вага невял_кага струменю ўн_зе, ц_каваў водбл_ск_ ўзыходзячага маладз_ка ў _м _ з нявыказным трапятаньнем сэрца ўслухоўваўся ў ягонае ц_хае, поўнае таёмнага сэнсу, вуркатаньне. Неўзабаве Ўладыка, суправаджаны кольк_м_ сьвятарам_-паломн_кам_, распачаў маленьне. Аб'яднаныя паломн_цк_м энтуз_язмам галасы ўскаланул_ прастору. Гулкае рэха далёка ў горы _ пустын_ панесла словы мал_тваў, поўных чалавечага смутку _ болю за таго, чы_м _мем на век_ вечныя стаўся слаўным _ набыў незгасальнае сымбал_чнае с_лы гэты выток жывое вады сярод няжывой, здавалася-б, спаленай дашчэнту, пустын_. _ доўга-доўга ночную ц_шыню пустын_, што аддавала цяпер назапашанае за доўг_ л_пеньск_ гарачы дзень цяпло бяздоннай нябеснай с_н_, разрывала гучна-вымоўная слава Госпаду-Богу, паслаўшаму свайго Сына для выратаваньня роду чалавечага. Кажны з самага дна свайго сэрца выказваў поўным голасам бязьмежную ўдзячнасьць Усявышняму за шчасьце спадоб_цца хоць у нечым Божаму Сыну _ прайсьц_ся ягоным_ пакутным_ дарогам_. Дз_вавал_ся ў небе карагоды зорак. Спасьцярожл_ва з вышын_ ледзь-ледзь сьвяц_ў зубцаваты акраец месяца, што бл_скучай падковай узыходз_ў над галовам_ незнаёмцаў _ ледзь кранаўся _хных узбуджаных, бледных у ночным сьвятле, твараў.
Па часе ўсе спакваля вяртал_ся да аўтобуса. Рэшту дарог_ н_хто не адазваўся н_ словам. Н_хто не пачуваў сябе ў стане парушыць агульнае ўрачыстасьц_ пачуцьцяў, як_я палан_л_ кажнага ў роўнай меры. Дарма, што гэта было адно спатканьне з пачаткам рак_ па дарозе, што яшчэ мус_ць адбыцца ў _ншым месцы сустрэча з адмысловай мэтай вадохрышча _ сьвятой мал_твы на Сьвяшчэннай рацэ, аднак гэтае першае запазнаньне з ёю пак_нула па сабе глыбок_ сьлед. Ва ўн_сон з ус_м_ Ўсевалад Ц_ханов_ч таксама н_як не адыйшоў ад одуму ўсю дарогу. Яму яскрава згадвалася, як ён малым з _ншым_ дзецьм_ менскае акра_ны ў летн_ дожджык, закасаўшы свае штан_ны, гойсаў праз лужыны вады _ голасна сьпяваў:
Дожджык, дожджык, перастань Я паеду на Ярдань Богу мал_цца, Цару клан_цца!
_ неяк так заўсёды здаралася, што Ўсявышн_ ўслухоўваўся ў дз_цячую шчырую беспасярэднюю просьбу _ дараваў канец дажджу. Радзел_ цёмныя хмары, сьвятлела паветра, а за момант паказвалася сонца _ пачынала люстраваць бл_скаўкам_ паверхню набраклае зямл_. На ўскос нябеснага выг_ну клалася пярэстая вясёлка. Дз_цячай радасьц_ ня было канца! Хлапчук_ брызгал_ся рэшткам_ гаварл_вае вады зьбягаючых у раку раўчукоў, н_быта сьпяшаючыся спажыць з Божага дару зямл_цы. Дрэвы _ травы п_л_ й п_л_, каб нап_цца за ўсе сух_я дзяньк_ ды надоўга наперад. Усё перал_валася ў колерах яркага сьвятла _ зыркае зелян_ны. Сьвет быў напоўнены шматфарбнасьцяй _ выдаваўся гэтк_м ярк_м, як н_кол_ пазьней. Цуда Божае тварылася на нашых вачох _ давала дз_цячаму ўяўленьню безл_ч доказаў, што Божанька адгукаецца, кал_ Яго прос_м.
Ня думаў тады, не гадаў, што цяпер, амаль праз поўсотн_ гадоў, давядзецца пазнаць такое шчасьце, беспасярэдне ўбачыць _ адчуць гэтак часта згадваную раку.
- _ х_ба-ж ужо н_ цуда, што адно называнае ў дзяц_нсцьве стаецца яваю на склоне жыцьця? - думаў _ дз_в_ўся ўпотай Усевалад, адно адчуваючы, што нешта падобнае думаюць _ адчуваюць _ншыя, што панурыл_ся цяпер у свае ўспам_ны _ баяцца адно, каб нехта не скрануў _х з таго одуму.
Так незаўважна м_нул_ ў цемен_ кольк_ высок_х горных насыпаў. Ужо апоўначы раптам засьвяц_л_ся ў далячын_ агн_ вял_кага места. Неўзабаве начны незнаёмы горад в_таў падарожных гулам машыннага руху, варухл_вым натоўпам начных гулякаў. Неўзабаве гатэльныя службоўцы ў эўрапэйск_х гарн_турах, але з арабск_м_ ал_ўкавым_ ад загару тварам_ прымал_ _ разьмяркоўвал_ прыбылых. Чулася нязвычайная, незнаёмая гаворка, шмат было беган_ны _ гарм_дару. Нарэшце ўсё ўспако_лася. Кажнага чакала ў пакоях стомл_вая кароткая, адыл_ горача-ўдушл_вая паўднёвая ноч. Ад узрушэньня вочы доўга не зьл_пал_ся. Аднак стома даканала свайго. Н_хто гэтак _ не пабачыў, як золак прышоў на зьмену кароткай начы, а ўсьлед за _м пачулася звыклая для ўсходу муэдз_навая перад-ран_шняя песьня-закл_к да магамэтанаў, каб дбал_ пра Бога. Кажны засынаў, трызьнячы пра прышлы дзень.
<Светися, светися, Новый _ерусалиме...>
З Вял_коднага Канону
_ вось нечакана рана пако_ паломн_каў был_ зал_тыя сьвятлом паўдзённага сьвяц_лы _ пачалося жыцьцё ў самым асяродку зямл_, да якой зьвяртал_ся _ якой дыхал_ заўсёды нашы сэрцы, кал_ згадвал_ся ў мал_тве боск_я чыны нашага Збаўцы. Перш-наперш нашыя душы цягнуцца да Храму Жываноснага Гробу Гасподняга ў Ерусал_ме. Гэта якраз самае запаветнае месца на Сьвятой Зямл_, дзе кажны камень апавяшчае бязьмежную любоў да нас Боскага Сына.
Мы ледзь н_ подбегам м_наем Дамаскую Браму, што адлучае Стары Ерусал_м ад Новага, прац_скаемся с_лком праз пярэсты натоўп гаманл_вых арабаў, што суцэльным патокам запаўняюць вузеньк_я вулк_ са сва_м скарбам на осьл_ках, не зьвяртаем уваг_ на гандляроў, што чуць н_ с_лком стараюцца зацягнуць нас у свае крамы, паразьвешваўшы на вул_цах свае ткан_ны, кумпяк_ заб_тых бараноў, павыстаўляўшы тысячы мяшэчкаў крупаў, мук_, сушанае _ сьвежае гародн_ны _ садав_ны. У нашай галаве адна думка, адз_н намер - хутчэй дапяць тога запаветнага сэрца, дзе дзеля любов_ да нас грэшных адбылася тая тайная ахвяра Збавеньня.
_ вось, пасьля здавалася-б бясконцага змаганьня _ пераадоленьня гандлярск_х спакусаў меркантыльнага сьвету па дарозе, нарэшце мы каля Храму Жываноснае Дамав_ны. Ён увесь у абыймах _ншых царкоўных пабудоваў: Грэцкай Патрыярх__, Лац_нскага, Армянскага _ Коптскага манастыроў. Дзеля таго яго ня в_дно здалёку. Пасьля землятрусу 1827 г. ангельск_я _нжынеры ўмацавал_ яго жалезным_ _ драўляным_ контрфорсам_. Ужо каторы год Храм у рыштаваньнях дзеля таго, што адбываецца рамонт. Дзень _ ноч чуецца стук малаткоў: выпрабоўваецца кажны камень, каб уся пабудова не абвал_лася ў крытычныя час_ны землятрусаў, як_я часам наведваюць гэты край. Ус_м_ працам_ к_руюць тры арх_тэктары: француз, грэк _ армян_н. Разам з тым праводзяцца раскопк_. Ужо дакапал_ся аж да пластоў з часоў крыжаносцаў. А не так даўно ўжо дайшл_ нават да фундаманту з часоў Царыцы Алены, г.зн. _V стагодзьдзя.
Тут, дарэчы, будзе на часе прыгадаць крыху з г_сторы_ гэтага найвызначнейшага Храму ў сьвеце.
Пасьля разбурэньня Ерусал_му ў 70 годзе нашае эры аж 180 гадоў цягнулася зьнявага _ ганьбаваньне з боку паганск_х рымлянаў. Язычн_к_ зьдзеквал_ся над помн_кам Бесьсьмяротнасьц_. Каб схаваць ад чалавечых вачэй Выратавальную Пячору Ўваскрошаньня, яны навезьл_ адусюль зямл_ _ каменьняў, рознага сьмяцьця _ засыпал_ _м_ ўсю тэрыторыю Жарсьцяў Хрыстовых, пазьней забрукавал_ каменьням_. А _мпэратар Адрыян пабудаваў на Галгофе Храм Вэнэры, а на месцы Ўваскрошаньня Хрыстовага - Храм Юп_тэру. З тых часоў Галгофа _ ўвайшла ў межы гораду. _ адно ўжо ў чацьвёртым стагодзьдз_ тое месца было ачышчанае ад сьмяцьця аж да зямл_, паганск_я пабудовы был_ зруйнаваныя, _ перад вачыма зноў адчын_лася Выратавальная Пячора, сьведчаньне сьвятога ўваскрошаньня. На царск_ загад быў пабудаваны варты яе Храм. Царыца Алена, дарма, што мела ўжо 80 гадоў веку, сама прыехала ў 326 годзе ў Ерусал_м, каб к_раваць пошукам_ крыжа Гасподняга. Па ейных плянах _ будавал_ся Хрысьц_янск_я Храмы па ўсёй Сьвятой Зямл_. Рэшты ейных Храмаў _ на сяньня служаць маякам_ _ паказьн_кам_ дакладных месцаў Эвангельск_х падзеяў. Паводле ейных храмаў пазьней будавал_ _мпэратар Юстын_ян, _ крыжаносцы, _ ўсе хрысьц_янск_я дойл_ды пазьнейшых стагодзьдзяў.
Храм Уваскрошаньня Хрыстовага, гэты Новы Ерусал_м, быў нагэтульк_ дасканалым узорам хрысьц_янскага дойл_дства _ цалкам з_хацеў золатам _ мармурам, што ўяўляў сабою незраўнаны н_ з чым узор вял_капышнасьц_ _ хараства. Нездарма аб _м сьпяваецца ў Вял_кодным Каноне: <Светися, светися, Новый _ерусалиме...> Дарэчы, тагачасны Храм быў у тры разы большы за сучасны.
Храм Уваскрошаньня Гасподняга ўжо тады аб'яднаў сабою пад адным дахам Пячору Ўваскрошаньня Хрыстовага, Галгофу _ месца Знаходжаньня Крыжа. Гэта быў Храм вял_зарнешых памераў. Знадворку сьцены был_ зробленыя з цёсаных каменьняў. Зьверху царкву пакрывал_ волавам, а ў сярэдз_не столь з разных кесонаў накшталт шырокага мора. Яно пашыралася над сярэдн_м нэфам, пакрытым золатам, якое асьвечвала ўвесь храм блескам накшталт праменьняў сонца.
Ува ўсю даўжыню Храма _шл_ Калянады. Насупраць трох усходн_х уваходаў у Храм было дванаццаць калёнаў па колькасьц_ Апосталаў. Яны был_ ўпрыгожаныя па кап_тэлях вял_к_м_ сярэбраным_ кел_хам_.
Урачыстае асьвячэньне Храма Ўваскрошаньня Хрыстовага айцам_ Тырскага Сабору 13 верасьня 335 году адзначаецца да сёньня сьвятам <Аднаўленьня Храму ў Ерусал_ме> штогодне 13 верасьня, ведамага ў народзе, як сьвята <Словущаго Воскресения>, г.зн. заместа нядзел_ дзеля таго, што 13 верасьня не заўсёды выпадае на нядзелю.
Аднак пабудаваны царыцай Аленай у _V стагодзьдз_ вял_касны Храм Уваскрошаньня Гасподняга не захаваўся да нашых дзён. Ён неаднаразова разбураўся заваёўн_кам_-_ншаверам_, адбудоўваўся, зноў разбураўся да фундаманту. Апошняе зруйнаваньне яго мела месца ад выпадковага пажару ў 1809 г. _ тольк_ адноўлены пасьля тога пажару ён дажыў да нашых дзён. Цяпер ён, ведама, больш сьц_плы ў параўнаньн_ з Храмам чацьвёртага стагодзьдзя. Аднак, ягоная слава _ значаньне ляжаць, магчыма, больш у сярэдз_не яго, чымся знадворку - _начай кажучы, ягонае значаньне духовае, а не ў вонкавым выглядзе _ пышнасьц_. Для кажнага хрысьц_ян_на наведваньне яго станов_ць найважнейшую надзею ў духовым жыцьц_ _ станаўленьн_ або самавызначэньн_ рэл_г_йнае станоўкасьц_.
___. МАЛ_ТВА ЛЯ КАМЕНЯ ПАМАЗАНЬНЯ
<Войдите, странники, во обитель Господа, во Гроб Жизни,
где благодать обитает и благословенный Свет не иссякает>.
З кол_шняга надп_су на левым баку Храма Гасподняга
Перад адз_ным цяпер уваходам у Храм Гасподзен невял_к_ пляц. Мы ста_м на _м удзячл_выя лёсу за тое, што ён даў нам змогу цяпер м_лаваць зрокам гэтыя пэрлы. Справа Аўраамаўск_ манастыр, дзе цяпер жыве Сьвятагробскае Брацтва _ як_ быў пабудаваны на месцы, дзе некал_, паводле паданьня, Патрыярх Аўраам рыхтаваўся прынесьц_ ахвяру - свайго сына _саака. Манастыр пабудаваны ў ХV_-ХV__ стагодзьдзях. А да V__ стагодзьдзя там быў стол для зьб_раньня м_ласьц_ для бедных. Мы любуемся Храмам Сарака Пакутн_каў, з каланчы якое чуцён урачысты звон званоў, падараваных царкоўным_ людзьм_ нашае Бацькаўшчыны ў часе Крымскае вайны. Далей вочы спыняюцца на Храме Жонак-М_раносьб_так, пабудаваным на месцы зьяўленьня Хрыста Ўваскрослага сьвятой Мары_ Магдал_не. А побач з _м нельга не адзначыць Храм Сьв. Якава, Брата Гасподняга, дзе захоўваецца трон патрыярхаў сьв. Града, спадчыньн_каў сьв. Якава. Некал_ на правым баку Храма Гасподняга быў надп_с: <Вкуси, поклонник, истаннаго наслаждения; войди в радость Господа, в многообильное светом небо - матерь церквей>.
_ мы трапятл_ва ўваходз_м у Хорам Хорамаў. Айцец Арх_мандрыт з глыбокай пашанай прыкладваецца да апаленай калёны, зь якое ў Вял_кую Суботу праваслаўныя атрымал_ Жыватворны Агонь, як_ вяшчаў _м зварот Храму.
Мы ўсе сьх_ляемся ўкленчаныя перад жоўта-ружовай мармуравай пл_тою - Камнем М_рапамазаньня. Пад ёю сапраўдны камень, на як_м зьнятае з крыжа Вельм_чыстае цела Хрыстовае рыхтавалася да пахаваньня Сьв. Язэпам _ Н_кадз_мам. Да пачатку рамонтных работ над пл_тою стаяў высок_ пазалочаны балдах_н з чатырмя ад праваслаўных, двумя ад катал_коў _ двумя ад армянаў вял_к_м_ незгасальным_ лампадам_. Каля _х стаял_ шэсьць вял_к_х падсьвечн_каў. Вакол пл_ты на раме грэцк_ тэкст, як_ значыць: <Благообразный Иосиф с древа снем пречистое тело твое, плащаницею чистою обвив и благоуханьми покрыв положи>.
Гэта ў часе Чына Пахаваньня ў Вял_кую Пятн_цу Сьвятая Плашчан_ца крыжовым ходам узнос_цца на Галгофу _ адтуль пасьля ўн_зе кладзецца на Камн_ Памазаньня, пасьля таго, як яе тры разы абнясуць вакол. У той час адз_н з сьвятароў узьл_вае м_ру на Плашчан_цу. Затым яе пераносяць у Дамав_ну Гасподню _ пак_даюць яе там да ран_цы.
Дзеля таго, што Камень цяпер быў самотным, пазбаўленым упрыгожаньня балдах_навага _ незгасальных лампадкаў, ён яшчэ больш адцяняў _ раб_ў уразьл_вым напам_н аб тым, што тут адбылося бадай-што дзьве тысячы гадоў таму назад. Паломн_к_ надоўга застывал_ сьх_леным_ над камнем Памазаньня, як бы не ўстане адарвацца губам_ ад вял_кшае рэл_кв__ пакутаў за кажнага з нас паасобку _ за ўсе нязьл_чаныя пакаленьн_ ў вякох.
Усевалад Ц_ханов_ч як укленчыў _ прыпаў тварам да халоднага мармуру, то гэтак _ застаўся праз доўг_ час, раз-за-разам хрысьцячыся _ абл_ваючыся непадробленым_ сьлязьм_. Каля яго з абодвых бакоў увесь час мянял_ся людз_, зьг_нал_ся, цалавал_ камень _ разьг_нал_ся, а ён усё н_як ня мог адарваць мокры твар ад Пл_ты Пакутаў. У ягоным уяўленьн_ паўставал_ абразы таго, чыё зраненае _ ўкрываўленае цела сьвяц_лася тут пад Плашчан_цай адвечнай тайнай нясьцерпных Жарсьцяў _ чые пакуты стал_ся Збавеньнем усяго людзтва на век_ вечныя.
<Божа, мой Божа, Госпадзь _сус, як-жа мала мы зраб_л_ яшчэ ў жыцьц_ дабра, добрых справаў, кал_ параўнаеш _х з тва_м Вял_к_м Чынам!> - думаў Усевалад, усё такжа ўкленчыўшы _ плачучы ўс_м сва_м страсянутым нутром. - Ты дзеля нас аддаў усё жыцьцё _ не збаяўся самое сьмерц_, хаця ж _ мог ух_л_ць яе. А мы, сьмертныя _ в_наватыя на гэтай грэшнай зямл_, што мы зраб_л_, каб _ншым, бл_зк_м _ далёк_м, сталася лепш у гэтым жыцьц_ _ каб зямля змыла з сябе больш грахоў? Ц_ ж мы раб_л_ заўсёды паводле твайго запавету - люб_ бл_жняга свайго, як сябе самога? Х_ба ж мы заўсёды плац_м чыстай любоўю за зьдзейсьненае нам _ _ншым зло? Твае чыны был_, ёсьць _ вечна будуць для нас пуцяводнаю зоркаю, якую бл_зу што дзьве тысячы гадоў таму назад запал_ў Вял_к_ Ўладар Сьвету _ паслаў нам за настаўн_ка свайго Сына. А твае пакуты паказал_ нам шлях да ачышчэньня _ збаўленьня. О, н_хто н_кол_ яшчэ не зазнаў так_х выпрабаваньняў, гэтк_х кп_наў _ пакутаў з боку грэшнага чалавека, дзеля выратаваньня _ збаўленьня якога Ты быў пасланы ў гэты сьвет. Во_ны цябе аплёўвал_, ак_двал_ брыдк_м_ словам_, калол_ церням_, крывав_л_ цябе п_кам_, ўганял_ цьв_к_ ў тваё жыватворчае цела. Ты пам_раў, сьцякаючы крывёю пад выгук_ зброду, як_ сам ня ведаў, што за злачынства ён чын_ць. Але цаною сьмерц_ _ пазьнейшага Ўваскрошаньня Ты выратаваў нас, у тым л_ку _ тва_х катаў, ад пагрозы духовае сьмерц_. Ты сваёй сьмерцяй перамог сьмерць. _ тольк_ дзякуючы твайму Божаму дзеяньню мы цяпер усе нясём у сабе надзею на Збаўленьне _ магчымасьць Праведнага жыцьця _ ў гэтым _ ў _ншым сьвеце. Даруй, Божа, нашыя недасканалыя справы, каб мы стал_ся лепшым_ паводле твайго Сьвятога Ўзору. Пашл_ нам тваю ласку, дазволь тваёй духовай раскошы адведаць нас _ збагац_ць нас няўм_ручым_ каштоўнасьцям_ любов_, даравальнасьц_ _ дабрын_>, - шаптал_ Ўсеваладавы вусны. - <_ чаму ж ня мне, грэшнаму, Бог паслаў так_я выпрабаваньн_? Але мус_ць так трэ' было, бо тольк_ з тваёй духовай с_лай адно _ магчыма было ператварыць _х на дабро ўс_м людзям. Адно ты мог сьмерцяй сьмерць пераадолець. Слава табе, Слава! Клянуся быць лепшым, каб спадоб_цца табе. Ам_н!>
Раптам Усевалад адчуў у сабе нейкую надзвычную палёгку. Быццам цяжк_ камень адпаў з ягоных грудзей _ ён пачуваў сябе н_быта вызваленым ад немачы. <Значыцца, _сус Хрыстос пачуў мае словы>, - з радасьцяй прамов_ў сам сабе ён _ пачаў зноў горача дзякаваць Збаўцу. За момант ён ужо быў у стане спын_ць свае лемантаваньн_ _ крыху асушыць твар ад гарачых сьлёзаў. Ён узьняўся, перажагнаўся яшчэ раз, пацалаваў наапошку Камень М_рапамазаньня _ акрылёны адыйшоў убок. _ ўжо тую рэшту часу ў Храме Гасподн_м ён пераканаўча адчуваў, што анёл-захавальн_к распасьцер свае крылы над _м _ ўжо не пак_даў яго н_ на момант самотным.
<Аще веруеши, узриши славу Бож_ю>.
Надп_с на абразе Хрыста ў цярновым
вянку на месцы ўзьняцьця крыжа
Усьлед за _ншым_ паломн_кам_ Ўсевалад Ц_ханов_ч падаўся ўперад. Удзячл_вым паглядам ён зацем_ў зьлева ад Камня М_рапамазаньня мармуровую пл_тку, акратаваную каўпаком. Там некал_ стаял_ засмучаная Богамац_ _ сьв. Марыя Магдалена, _ншыя жанчыны ды апостал _ван Багаслоў, кал_ Збав_целя здымал_ з крыжа. Над ёю заўсёды гарыць лямпада.
Пачал_ падымацца справа па сходах у змроку, адно пры сьвятле ледзь тлеючых лампадаў, на скалу - месца ўкрыжаваньня Госпада. Наверсе невял_кая царква з купалападобнай стольлю скрозь у абразах Хрыстовых пакутаў. Месца ўзьняцьця крыжа належыць да грэкаў, а месца прыб_ваньня да крыжа да катал_коў. Абодвы маюць прастолы для Божай Л_тург__. У лац_нск_м аўтары багатая маза_ка: над распасьцертым _ прыб_ваным да крыжа Божым Сынам ста_ць жалобная Божая Мац_. Справа ад аўтара ў сьцяне вакно ў катал_цкую царкву Засмучанай Божай Мац_. Некал_ тут был_ дзьверы, праз як_я ўвайшоў _мпэратар _ракл_, босы, у вопратцы ц_хмянага _ з Жыватворным Дрэвам Крыжа Гасподняга пасьля таго, як апошн_ быў адабраны ад Пэрсаў.
За месцам узьняцьця Крыжа вял_кае Ўкрыжаваньне з укленчаным_ перад _м Божай Мац_ _ сьв. Алосталам _ааннам Багасловам. Перад Укрыжаваньнем - адчынены прастол у выглядзе пл_ты на чатырох мармуровых калёнах. Над _м мноства дараг_х лампадаў, сярод як_х ёсьць _ зробленыя сва_м часам за кошт ахвяраў нашых суродз_чаў. Вял_кая срэбраная зорка _ ёсьць самым месцам узьняцьця Жыватворчага Крыжа. Гэта месца Збавеньня ўсяго чалавецтва, дзе з Крыжа прагучал_ словы _суса Хрыста _ пра якое царкоўная песьня кажа словам_: <Да молчит всякая плоть человеча и да стоит со страхом и трепетом...>
Над самай адтул_най у зорцы абраз Хрыста ў цярновым вянку з надп_сам славянскай вязяй. Ун_зе словы: <Веруем, Господи, и благодарим Тя>. Гэта месца найвял_кшага ўн_жэньня Сына Божага _ тут нават Патрыярх _ арх_рэ_ служаць без м_траў. У часе ночных Л_тург_яў каля Галгофы адбываецца агульнае гавеньне, пан_х_да з пам_наньнем нябожчыкаў. На месцы двух крыжоў разбойн_каў, абазначаных чорным_ колам_ на мармуровым памосьце манах_ сьпяваюць акаф_ст Хрыстовым пакутам _ прыпевы разважнага разбойн_ка: <_исусе, Сыне Бож_й, помяни нас егда пр_идеши во Царств_и Твоем>.
Справа ад Укрыжаваньня побач з грэцк_м прастолам - вял_кая раскол_на ў скале, упрыгожаная срэбрам. Гэта ад землятрусу, кал_ Ўкрыжаваны Хрыстос прамов_ў: <Совершишася> _ <преклонь главу, предаде дух>. Яна асабл_ва добра бачная з пячоры пад Галгофай, так званай <Капл_цы Адама>. Тут горы наламанага каменьня сьведчаць аб тым жаху, як_м сама прырода выказалася ў часе сьмерц_ Богачалавека-Творцы.
На гэтым месцы некал_ праведны патрыярх Ной пахаваў косьц_ прабацьк_ Адама, _ яны ў часе ўкрыжаваньня был_ пал_тыя Крывёю Хрыстовай, дзеля чаго _ _снуе традыцыя маляваць пад Крыжом Збаўцы чэрап Адамаў.
У Адамавай Капл_цы адбывал_ся пам_нальныя маленьн_. Там жа побач _ Прыёмная Рызьн_ца, дзе паломн_к_ зап_сваюць _мёны сва_х памёршых родз_чаў дзеля пам_нання _х на Дамав_не Гасподняй. Адтуль можна трап_ць у мошчазахавальн_цу сьвятых. На Галгофе няма дзённага сьвятла: яно пагасла ў часы нялюдзк_х пакутаў Богачалавека _ да сяньня адно мноства спушчаных з скляпен_стае стол_ лампадаў крыху азараюць патаемны прыцемак.
У мошчазахавальн_цы маецца _ Крыж з вял_к_м кавалкам сапраўднага Жыватворчага Дрэва Хрыстовага Крыжа.
Пак_даючы Капл_цу Адама, па абодвы бак_ в_даць каменныя лавы, пакрытыя дрэвам. Там у часы Крыжаносцаў _ пазьней стаял_ саркафаг_ першых Ерусал_мск_х каралёў - Гатфрыда Бульёнскага _ ягонага брата Балду_на. Уся падлога была маставаная маг_льным_ пл_там_ памёрлых у Палестыне рыцараў, але ад _х мала што засталося.
Спусьц_ўшыся па 17 ступенях з Лобнага мейсца Галгофы _ апынуўшыся зноў каля Камня М_рапамазаньня, паломн_к_ бачаць справа ў прыцемку кал_дор, як_ вядзе вакол Царквы Ўваскрошаньня. Уздоўж кал_дору разьмешчаныя малыя аўтары ў гонар Пакутаў Хрыстовых. Там кал_сьц_ захоўвалася _ начыньне для катаваньня Сына Божага. Першым ёсьць Аўтар Ганьбаваньня або Капл_ца Цярновага Вянка. Яго Прастол знаходз_цца на абломку калёны, на якой некал_ сядзеў Выратавальн_к на двары Прэторы_, а во_ны зьдзеквал_ся над _м, як над царом. Тут у сярэдн_я вяк_ яшчэ захоўваўся калючы вянок, як_м злыя стражн_к_ ўвянчал_ Госпада.
У кольк_х кроках далей таксама справа лесьв_ца вядзе ў падземны Храм царыцы Алены з купалам на паверхн_ зямл_. Ён ужо асьвятляецца праз вокны ў купале. Адтуль па сходах у правым куце можна спусьц_цца ў пячору - старую цыстэрну, куды был_ ськ_нутыя пасьля ўкрыжаваньня крыжы трох укрыжаваных. Пазьней з вял_к_м_ цяжкасьцям_ тыя крыжы был_ адкапаныя пад асаб_стым к_раўн_цтвам сьв. Царыцы Алены. Яна сама прысутн_чала на раскопках тае цыстэрны _ натхняла работн_каў-далакопаў капаць глыбей, к_даючы _м копы грошай. Цяпер тут ста_ць бронзавая статуя сьв. Царыцы Алены, а побач у глыб_не - каменная пл_та з маза_чным праваслаўным крыжом на месцы знаходк_ Жыватворчага Дрэва. Яно доўга тут _ захоўвалася. У знак Узьняцьця Крыжа тут адбываюцца ўрачыстыя службы з крыжовым ходам _ чынам Узьнясеньня.
З царквы сьв. Алены па галярэ_ _дзём да Капл_цы Распадзелу Рызаў Хрыстовых _ бачым прыгожую _кону - абраз гэтага здарэньня. Тут некал_ захоўвалася _ частка рызы Хрыстовай. Далей будзе Капл_ца ў гонар сьв. Лонг_на, сотн_ка, як_ каля Хрыстовага Крыжа гатоў быў паверыць у Сына Божага, а каля Хрыстовага Гробу канчальна паверыў у час Уваскрошаньня. Пам_ж чацьвёртым _ шостым стагодзьдзям_ тут яшчэ можна было бачыць п_ку, што пракалола цела Хрыстовае. Напам_нам пра тыя падзе_ цяпер там на сьцяне в_с_ць _кона, на якой адлюстраваны сотн_к, як_ каля Крыжа называе ўкрыжаванага Сынам Божым, а на _ншай _коне ён ужо паказаны абезгалоўленым за тую веру _ памагаючым жанчыне знайсьц_ ягоную галаву _ вылячыцца ад сьлепаты.
На поўдзень ад аўтара сьв. Лонг_на - дзьве капл_чк_ ў мораку. У бл_жэйшай - Капл_цы Ланцугоў - знаходз_цца пл_та з дзьвума шчыл_нам_ для ног, куды саджал_ асуджаных на сьмерць злачынцаў. З _коны над пл_той в_даць, што _сус Хрыстос быў таксама закуты ў кандалы. У Капл_цы Божай Мац_ на дасканалай _коне мы бачым яе ў тужл_вай мал_цьве ў акружэньн_ плачучых м_ранос_цаў у страшны дзень Укрыжаваньня _ Сьмерц_ Госпада.
Простай скляпен_стай галярэяй мы трапляем у Франц_сканскую Царкву, пабудаваную ў гонар зьяўленьня Ўваскрослага Збаўцы перад Сваёй Мац_. Тут каля ўваходу направа на невял_к_м аўтару захоўваецца частка парф_рнае калёны, да якое Збав_цель быў прывязаны на двары П_лата ў часе б_чаваньня. Да тае калёны можна дакрануцца канцом даўгой трысьц_ны, што ляжыць тут жа, дарма, што яе адлучае ад наведвальн_каў агарожа. Паклан_цца ёй _ пацалаваць магчыма ў Вял_кую Сераду, кал_ ў часе катал_цкага Вял_кага Тыдня яна адчыняецца для адведальн_каў.
У гэтай-жа царкве шануецца месца ўваскрошаньня памерлай жанчыны шляхам дакрананьня да Жыватворчага Крыжа Гасподняга, кал_ ён быў знойдзены. Нельга абыйсьц_ па дарозе на поўдзень каля вял_кага слупа катал_цк_ аўтар зьяв_шча Хрыста сьв. Мары_ Магдалене. Таксама ёсьць там яшчэ _ Капл_ца С_рыйцаў, якая мяжуе з падземным_ грабн_цам_ _ пахавальным_ пячорам_ Самав_тага Язэпа _ Н_кадз_ма, першых Сьвятагробцаў Хрыстовых, а таксама Коптская Капл_ца з прыроднай скалою пячоры сьв. Дамав_ны. Амаль над уваходным_ <вратам_> ў Храм Гасподзен ёсьць Царква Багародз_цы, якая належыць армянам. Аднак бальшыня гатых прыдзелаў належыць грэцкай праваслаўнай царкве.
Гэтак вакол Саборнай Царквы Ўваскрошаньня ўздоўж галярэ_ ўсе названыя тут капл_цы становяць сабою як бы наглядны <крыжовы шлях> для яго ўшанаваньня. Кажная з _х дапаўняе агульны абраз Хрыстовых Жарсьцяў _ роб_ць уяўленьне аб _х больш канкрэтным _ адчувальным.
Усевалад Ц_ханов_ч, дарма, што змарыўся _ ўжо ног пад сабою ня чуў, быў аднак, дужа ўзрадаваны, што тое, што ён дагэтуль знаў адно з словаў Сьвятое Кн_г_, цяпер набыло гэтк_х жыцьцёвых _ рэальна-адчувальных фарбаў _ рысаў, што яму ўжо час_нам_ пачало здавацца, што ён пабываў сучасьн_кам тых вызначных на вяк_ падзеяў. Бл_жэйшае азнаямленьне з падзеям_ Хрыстовага часу гэтак ураз_л_ яго, што, здавалася, зьляцеў ужо _ напластаваны за стагодзьдз_ пыл _ пад _м яны зноў заз_хацел_, набыл_ новае ваг_ _ вызначальнасьц_ на ўсю рэшту ягонага жыцьця.
Пановаму запрамен_ўся ягоны твар. На _м узыграл_ сьляды той таемнай узвышанасьц_ _ адухоўленасьц_, якой значыл_ся твары ўс_х паломн_каў на гэтым сьвяцейшым з ус_х сьвятых месцаў. _ ён адно паскорваў свае крок_ робячы _х шырэйшым_, каб ня быць апошн_м у натоўпе паломн_каў, як_я сьпяшал_ся пасьпець за Ўладыкаю, каб пачуць ягоныя тлумачэньн_ _ не прапусьц_ць н_воднага сказу. Ён прагна лав_ў кажнае слова, стараючыся распазнаць за кажнай тлумачанай рэчай глыбейшы сэнс павучальнае г_сторы_ сьвятога жыцьця _ вучэньня, якому г_сторыя чалавецтва за вяк_ гэтак н_чога роўнага ўжо _ не стварыла. _ Ўсевалад бязьмежна радаваўся _ пачуваў сябе як н_ трэба лепш шчасьл_вым _ поўным новых надзеяў.
<Яко живописец, яко рая краснейш_й, воистину и чертога
всякаго царскаго показася, Светлейш_й Христе, гроб твой,
источник нашего Воскресен_я>.
З Трапара _оанна Дамаск_на на сьценах
Пячоры над Гробам Гасподн_м
_ вось нарэшце паломн_к_ ськ_роўваюцца да самага сьвятога месца на ўсёй зямл_. Аб гэтым сьведчаць нават мусульманы-г_ды, як_я бясконцаю чарадою ўводзяць усё новых _ новых наведвальн_каў, як паломн_каў, гэтак _ звычайных турыстаў. Гэта КУВУКЛ_Я, што значыць <Малая Царква> над самай пячорай Гробу Гасподняга. Яна разьмешчана пад самым высок_м купалам абшырнага Храму Ўваскрошаньня. Кал_ пасьля апошняга пажару яна аднаўлялася ў 1810 г., будаўн_к_ пастарал_ся выкарыстаць увесь уцалелы ад агню матар'ял, як раб_л_ ўсе ранейшыя будаўн_к_. Таму яна пабудаваная ў васноўным з каменьняў-сьведкаў Уваскрошаньня Хрыстовага. Пры гэтым ад сапраўднай пячоры Жываноснага Гробу захавалася само ложа Хрыстовае _ частка сьценаў.
Паводле г_старычных дадзеных, першапачатная пячора, як _ бальшыня жыдоўск_х пахавальных пячор пачатку нашай эры, была двухскладовая: малая пячора з ложам для покойн_ка _ вял_кая пячора для наведвальн_каў, каб памал_цца. Вось у вял_кай пячоры якраз _ адбылося зьяўленьне Анёла, як_ адвал_ў камень, чаму яна _ завецца Аўтаром Анёла. Ён быў зьн_шчаны яшчэ за часаў Канстантына _ адноўлены адно ў 1810 годзе.
Цяпер КУВУКЛ_Я (Малая Царква) уяўляе сабою чатырохкантовую капл_цу ў 8 мэтраў даўжыною _ каля 5 мэтраў _ 30 сантымэтраў ушырк_. З заходняга боку яна заканчаваецца пяц_кутн_кам. Уверсе над плоск_м дахам узвышаецца цыбулепадобны купал.
Знадворку Капл_ца КУВУКЛ_Я прывабл_вае сва_м прыгожым ружовым мармурам. Ейная балюстрада ўздоўж усяго даху падтрымваецца шаснаццацю п_лястрам_. Фасад капл_цы ўпрыгожаны чатырмя в_тым_ калёнам_. Мноства _кон в_с_ць там пад кольк_м_ ярусам_ залатых _ срэбраных лампадаў трох веравызнаньняў, праваслаўных у тым л_ку. Перад уваходам - высок_я падсьвечн_к_ з агромн_стым_ сьвечам_. Над уваходам - мармуровая пл_та з маза_чным абразом Уваскрошаньня.
Паломн_к_ ў ц_х_м задуменьн_ ўзыходзяць на н_зк_ ганак, па абодвы бак_ якога - два авальныя вакны для раздачы сьв. агню багамольцам ў Вял_кую Суботу.
У квадратовым Аўтары Анёла пасярэдз_не - высокая мармуровая ваза, у якой ляжыць частка камня, як_ некал_ зачыняў уваход у пячору Гасподняга Гробу. Кал_ арх_рэй адпраўляе тут Боскую Л_тург_ю, тады ваза пакрываецца дошкаю _ служыць як прастол, а ахвярн_кам служыць сама Дамав_на Хрыстовая. Кал_ ж Боскую Л_тург_ю адпраўляе _ерей, то ахвярн_кам _ прастолам служыць Гасподн_ Гроб, а сьвятар адбывае проскам_дыю ўкленчыўшы. _ тады сапраўды голас сьвятара, што данос_цца з Боскай Пячоры, нагадвае голас Анёла, абвесьц_ўшага сьвету пра перамогу Хрыстовую над апошн_м ворагам - сьмерцяй.
Яшчэ ў чацьвёртым, пятым _ шостым стагодзьдзях можна было бачыць перад уваходам у Пячору Гробу адвалены камень, завял_к_, каб яго лёгка можна было зьнесьц_, <бе бо вел_й зело>. Адно пры цары Хак_ме камень той быў разьб_ты на частк_ _ раскрадзены. Тольк_ малая частка яго была захаваная да нашага часу _ цяпер зьяўляецца няўм_ручым сымбалем перамог_ Хрыстовай.
З стол_ зьвешваюцца дзесятк_ грэцк_х, катал_цк_х, армянск_х _ адна коптская лампада. З нявычэрпнай пакорай _ ўц_хам_раньнем старыя _ маладыя, жанчыны _ мужчыны рознага веку _ ў рознай нацыянальнай _ эўрапэйскай вопратцы, з адменным_ рысам_ ў тварах, людз_ розных расаў _ колераў аднолькава ц_хмяна сьх_ляюцца ўкленчыўшы да Боскай вазы. Пасьля сагнуўшыся, ледзьве не паўзучы, хрысьцячыся _ шэпчучы словы мал_твы на розных мовах, яны праз н_зк_ праход праходзяць у Пячору Гробу. Праход той першапачатнага паходжаньня. Над дзьвярыма Пячоры два мармуровыя Анёлы трымаюць вянок, а вышэй над _м_ - мармуровы образ Сашэсьця Хрыста ў пекла. Бальшыня людзей ўваходз_ць, як _ выходз_ць, укленчыўшы.
Маг_льня Хрыстовая - невял_кая. Там ледзь здолеюць адначасна ўц_снуцца 3-4 чалавек_. Палову пячоры займае справа ад уваходу высечанае ў скале ложа Хрыстовае, даўжынёю ў два мэтры _ 80 сантымэтраў, вышынёю ў 60 сантымэтраў. Яно пакрытае мармуровай пл_тою, якая нястольк_ ўпрыгожвае, як ратуе ложа ад рупл_вых паломн_каў, што стараюцца адламаць частку ложа як рэл_кв_ю. Цяпер _дуць перамовы аб аднаўленьн_ пл_ты, якая ўжо часткава пацярпела ад часу _ бязупынных пацалункаў м_льёнаў паломн_каў праз стагодзьдз_. Аднак вымена паглядаў пам_ж розным_ веравызнаньням_ пакуль што не дала станоўчага адказу, адкуль прывезьц_ мармур - з Грэцы_ ц_ з _тал__.
Сорак тры лампадк_, спушчаючыся з гары, асьвятляюць пячору. Вакол пячоры на сьценах словы трапара сьв. _оанна Дамаск_на, што глыбока западаюць у сэрцы непарушнаю с_лай пераконаньня.
Над сам_м ложам абраз Госпада, як_ паўстае з мёртвых. Божая Мац_ п_льнуе спакой зь сьцяны. Усё тут сьведчыць аб вял_зарнейшай перамозе Хрыстовай. Ёй пасьвячаюцца ня менш трох штодзённых Божых Л_тург_яў: апоўначы - праваслаўная, папярэджаная грэцкай, ад трэцяй гадз_ны ночы да шасьц_ ран_цы - армянская служба, ад шостай ран_цы да дзевятай гадз_ны - катал_цкая, а таксама грэцкая ютрань у Царстве Ўваскрошаньня, у г.зв. Кафол_коне. Катал_к_ _ _ншыя веравызнаньн_ таксама часта служаць у _ншых капл_цах Храму Гасподняга.
Нядзелям_ тут часта чуецца адначасна ўрачыстае сьпяваньне адразу на кольк_х мовах; грэцк_я, армянск_я, коптск_я псальмы мяшаюцца з катал_цк_м арганам. Магутны хор розных песьняпсальмаў высока ў неба ўзнос_ць словы праслаўленьня Адз_нага для ўс_х хрысьц_янаў Збав_целя. Асобна прыцягвае ўвагу сырыйск_ хор, як_ сьпявае па-армейску - на мове Хрыста. Грэцкая мова для праваслаўнага вуха гучыць старажытняй прыгажосьцяй, дарма, што часам выдаецца чужынцу аднастайнай. Каля сьвятых месцаў ейная прыгажосьць неяк асабл_ва глыбока западае ў сэрца _ будз_ць салодк_я водгук_ рэл_г_йнага пачуцьця. _ як добра тады ўсьведамляць добрадзейнасьць таго факту, што Гасподн_ Гроб не належыць аднаму якому-небудзь вызнаньню ц_ царкве. Месца Пахаваньня _ на трэц_ дзень Уваскрослага Госпада, Сына Божага, ёсьць здабыткам ус_х веруючых, незалежна ад якое-колечы рэл_г__. _ сапраўды, у вачох кажнага хрысьц_ян_на гэтая Пячора ёсьць неацэннай крын_цай Божай Раскошы: тут спачыў ад ус_х сва_х цудоўных дзеяньняў, твораных дзеля нас грэшных, дзеля нашага выратаваньня, сам Госпадзь _, спачыўшы, уваскрос трыдзённа. Менав_та сюды перш-наперш кажны паломн_к прынос_ць мал_тоўныя парывы _ тут у доўг_м укленчаньн_ над ложам Госпада гарачым_ сьлязам_ амываецца _ ачышчаецца кажная грэшная чалавечая душа.
Сюды паломн_к_ нясуць _ ўскладаюць на Гроб Госпада для асьвячэньня крыжык_, _коны, лампады, сьвечы _ _ншыя рэл_г_йныя рэчы. Гэта адз_нае ў сьвеце месца, дзе без сьвятара _ адмысловай мал_твы, адным дакрананьнем рэчы набываюць духовай раскошы _ як-бы апрамяняюцца ў праменяваньн_ Божага цела _ духу.
Сюды _ прынёс Усевалад усе свае набытыя ў Сьвятым Горадзе рэл_г_йныя рэл_кв__. Усклаўшы _х на бл_скучы мармур Гробу, ён доўга ўкленчыўшы адчуваў _лбом халодны камень Боскай пл_ты, адчуваючы, як праз гэтае даткненьне ў яго ўл_валася, н_быта токам па правадох, таемная Божая Раскоша, напаўняла яго адчуваньнем нязвычнае с_лы абнаўленьня _ вял_кага ачышчэньня ад штодзённае скрух_ жыцьцёвай. Разам з тым ён цешыўся, што _ ўскладзеныя крыжык_ _ мэдальёны з абразам_ сьвятых месцаў панясуць далёка з сабою тую ж ачышчальную с_лу _ надораць ёю ягоных сяброў, родз_чаў _ знаёмых, як_м яшчэ не пашчасьц_ла, як яму, наведаць Сьвятыя Месцы. Ён употай радаваўся, што праз тыя маленьк_я знак_ ўдзячл_вай памяц_ ён павязе ў шырок_ сьвет _ распаўсюдз_ць далей цудоўную с_лу Хрыстовага Сьвятла _ тым прычын_цца да ўзрастаньня людзкога дабрадзейства _ агульнага дабра.
З гэтым радасным адчуваньнем ён на каленях, увесь час тварам да Божага Ложа, павольна _ асьцярожна выбраўся з Сьвятое Пячоры. Жагнаючыся _ на разьв_таньне яшчэ кольк_ разоў цалуючы сьвятыя абразы ў Аўтары Анёла, Усевалад выйшаў з Кувукл__. Тут яго яшчэ чакаў агляд Грэцкай саборнай Царквы Ўваскрошаньня - г.зв. КАФОЛ_КОНА, якую завуць <маткаю ўс_х цэркваў>. Апошняя адлучана ад галоўнае Ратонды Храма Ўваскрошаньня дзьвума лёгк_м_ перагародкам_ _ аркаю, г.зв. <Царскаю Брамаю>, справа каля Аўтара - трон патрыярха, па левую - трон дл Арх_рэя,як_ ў адсутнасьць Патрыярха ўзначальвае Божую Службу. У Кафол_коне ўсюды в_даць _коны, некал_ падараваныя нашым_ суродз_чам_ з Кол_шняе Расейскае _мпэры_. Багата Плашчан_цаў, вышытых на нашай Бацькаўшчыне, часам з беларуск_м гэаметрычным арнамэнтам. Па сярэдз_не мармуровай падлог_ - мармуровая урна з вытачаным яблыкам уверсе. Гэтае месца завуць асноўным цэнтрам зямл_, як бы ў пацьверджаньне царкоўнай песьн_: <Спасен_е соделал еси посреде земли, Хрысте Боже>. Тут некал_ стаял_ жанк_-м_ранос_цы, кал_ Госпада _суса клал_ ў Гроб. Над памостам у чатыры ступен_ ўзвышаецца Аўтар. _канастас мармуровы з _конаў цалкам падараваных нашым_ суродз_чам_. Над сярэдняю аркаю вылучаецца амбона, зь якое чытаецца Эвангельле. У аўтары за _конастасам у шафах захоўваецца _ вял_к_ крыж, як_ ўлучае частк_ сапраўднага Жыватворчага Дрэва. У дзень Узьнясеньня ён вынос_цца на паклон Богамольцам. _ншая частка Хрыстовага Крыжа, як ужо гаварылася, захоўваецца разам з вартаснейшым_ мошчам_ ў Прыёмнай Рызьн_чага Сьв. Гробу.
Кал_ Ўсевалад Ц_ханов_ч апынуўся зноў на майдане перад Храмам Жываноснага Гробу Госпада, яму прыгадал_ся словы Хрыста, кал_ той уваходз_ў у Ерусал_м перад сва_м_ пакутам_: <Кал_ яны замоўкнуць, дык каменьн_ загалосяць> (Лука, 19, 40). _ Ц_ханов_ч пак_даў той Храм з непераадольным адчуваньнем, што тут сапраўды кажны камень гаворыць нашаму сэрцу пра ягоную г_сторыю, кажная пясчынка нясе ў сабе доказ Хрыстовае Праўды, а кажнае беспасярэдняе сутыкненьне з _м_ пак_дае так_ непазбыўны сьлед у душы чалавека, што тых уражаньняў выстарчыць на ўсё жыцьцё.
V_. МАЛ_ТВА ПЕРАМОГ_ НАД СЬМЕРЦЮ
<Чертог твой вижду, Спасе Мой, украшенный, и,
одежды не имам да вниду в он. Просвети одеян_е
души моея, Светодавче, и спаси мя>.
З Мал_твы Граду _ерусал_му
Чытач, аднак, ня меў бы поўнага абраза ўражаньняў, якое роб_ць на паломн_ка Храм Жываноснага Гробу Гасподняга ў Ерусал_ме, кал_ б мы н_чога не сказал_ аб ночных богаслужбах у _м. Яны перажываюцца асобна _ пра _х варта хаця-ж коратка нешта сказаць.
У суботу ўвечары а шостай паломн_к_ выяжджаюць з мейсцаў сва_х стаянак да Храму Жываноснага Гробу. Сэрцы стукочаць ад усхваляваньня. Прыбл_жаючыся да Галгофы, чуецца грэцкае чытаньне Павячэрн_цы _ слых прыемна вырозьн_вае сьпяваньне Канона <Хваляю Марскою>. Гэта вучн_ Духоўнай школы магутным сугаласьсем маладога, зычнага хору вяшчаюць сьвету мал_тоўныя галашэньн_ перад Крыжом Богачалавека. Паломн_к_ займаюць месцы вакол Кувукл__, на Галгофе _ _ншых цэнтральных прыдзелах Храма. Неўзабаве _ншыя верн_к_ пак_даюць паломн_каў адных. Урачыста зачыняюцца дзьверы, _ паломн_к_ застаюцца сам-на-сам з вял_кшым_ ў сьвеце хрысьц_янск_м_ помн_кам_. Кольк_ гадз_наў яны могуць сам_ ц_ха мал_цца, як каму на душу пакладзена. Ц_ха тады ўва ўс_х Божых куткох вял_кае царквы, адно чуецца шапаценьне вуснаў - словы ўдзячнасьц_ Вял_каму Пакутн_ку. _ кажны тады неаднокраць успомн_ць ўсё сваё жыцьцё _ праэкзаменуе яго ў сьвятле Божае праўды. Недзе каля адз_наццатай гадз_ны ўначы дзьверы Храма зноў урачыста адчыняцца. У прысутнасьц_ прадстаўн_коў трох веравызнаньняў тады прапушчаецца ў Храм служачы Арх_рэй. Прагучаць унутранныя званы перад пачаткам Богаслужбаў: праваслаўнай, катал_цкай, армянскай. Тры дыяканы абыйдуць увесь Храм з пан_кадз_лам. Пачнецца ютрань, пасьля Божая Л_тург_я, з крыжовым абходам Кувукл__ ў часе Вял_кага Ўваходу. Пасьля пам_наньне зап_саных _мёнаў з чытаньнем асобай збаўчай (<разрешительной>) мал_твы. Затым - Прычасьце. Дараваньне Вял_коднае дзеля таго, што Гроб Гасподн_ ёсьць штодзённы _ Вечны Вял_кадзень, Парогам да Раю, вакном у вечнасьць. Гэта ёсьць мейсца найбольш магчымага на ўсёй зямл_ набл_жэньня да вял_кага выратаваўчага чыну Богачалавека.
Паломн_к_ моляцца далей, сьпяваюць сьвятыя песьн_ ў сваёй роднай мове. Чуюцца незнаёмыя словы с_рыйскае, армянскае, грэцкае, арабскае мовы; у _хняе разнагалосьсе плаўна ўл_ваюцца латынск_я псальмы. Для праваслаўнага вуха нашых суродз_чаў найм_лей гучыць медзь стараславянскае, звыклае _м, мовы. Усе разам урачыста сустракаюць нядзелю, як дзень вял_кага Ўваскрошаньня. Нядзельны Трапар у вуснах нашых суродз_чаў асабл_ва вылучаецца с_лай слоўнае выразнасьц_ _ надзвычай уразл_ва гучыць асаннаю _дэ_ перадоленьня сьмерц_ праз самую сьмерць. Вось прарэзьл_вы жаночы голас высока ўзнос_цца над _ншым_:
<Христос воскресе из мертвых...
Дзесятк_ _ сотн_ розных галасоў магутна падцягваюць:
смертию смерть поправ...
_ ўжо як у набат усе разам сьцьвярджаюць вял_к_ гуман_стычны сэнс Хрыстовага чыну:
и сущим во гробех живот даровав>.
Н_кол_ яшчэ ў жыцьц_ Ўсеваладу Ц_ханов_чу не даводз_лася гэтак глыбака прымаць да сэрца гэтыя простыя _ разам з тым наймудрэйшыя словы, напоўненыя самым асэнсаваным _ найбольш прачулым зьместам. Яны раб_л_ся тут гэтульк_ многазначным_ _ так прыпадал_ да сэрца, будзячы ў _м што ёсьць найбольш добрадзейнага _ закранаючы самыя патаемныя струны чалавечай _снасьц_.
Ён пачуваў, што ўжо н_кол_ тыя струны не замоўкнуць у _м на ўсю моц _ што ўжо цяпер ён ведае, да каго будзе ляцець у парываньнях скранутая са здраньцьвеньня душа. Ён вяртаўся з Храма апусьцелым перадран_шн_м Ерусал_мам _ ўся ягоная ўсхваляваная _стота сьпявала хвалу Сьвятому Гораду, як_ прасьвятляў ягоную збалелую душу, лячыў яе раны, надзяляў яе сьвятлом _ ўздымаў увысь. Усевалад цяпер ведаў, што недарэмна ён абраў гэтае далёкае падарожжа. Ужо дзеля адной той трапяткой радасьц_, якая агарнула яго цяпер _ будз_ць надзею на лепшае, больш набл_жанае да ўзору Хрыстовага, жыцьцё, паўнейшае ахвярнасьцяй _ добрым_ справам_, варта было сюды ехаць. Ён пачуваў сябе на сваёй хрысьц_янскай Бацькаўшчыне, тут у гэтым абраным месьце. Сьвяты горад уводз_ў яго ў вечны Ерусал_м Нябесны, даў змогу дакрануцца да яго духоўных палацаў _ апал_ць сэрца тым вечным нязгасным агнём любов_ Хрыстовай, за як_ Табе, Творца, вечная ўдзячнасьць _ найвял_кшы Дзякуй. _ Ўсевалад прыкленчыў да Ерусал_мскае зямл_ каля Дамаскае Брамы на пляцу _ ад усяго расчуленага сэрца пацалаваў яе. _ адразу пачуўся яшчэ больш акрыленым _ лёгк_м.
Першыя праменьн_ ўзыходзячага сонца неяк раптам асьвятл_л_ тую плошчу _ к_нул_ кольк_ пасмаў на ягоны твар. _ ён засьвяц_ўся нязнаным дагэтуль, сукрытым раней сьвятлом, што раб_л_ тыя хв_л_ны хады па вул_цах Сьвятога Граду найбольш шчасьл_вым_ з ус_х зазнаных у жыцьц_. Пачуцьц_ сам_ сабою выл_вал_ся нескладаным_ радкам_ вершу ў гонар Вечнага Сьвятога Места, на вял_к_ жаль незап_саным_!
<_сус, каб асьвяц_ць свой народ,
быў мучаны, за варотам_>.
Ап. Паўла, да жыдоў 13, 12
Незабыўныя ўражаньн_ пак_дае на ўсё жыцьцё ў кажным паломн_ку Крыжовы Шлях Хрыстоў ад Гефс_ман__ да Галгофы. З паказаньняў Эвангел_стаў ведама, што пасьля Разьв_тальнай Вячэры _ раздачы вучням Свайго вельм_ чыстага Цела _ Крыв_, Збав_цель павёў _х з С_ёнскай Сьвятл_цы на гару Елеонскую, у пасел_шча Гефс_ман__, за паток Кедрон, дзе быў сад. Гэта на заходн_м усхоне Елеонскай гары, насупраць Ерусал_му. Там дагэтуль захавал_ся пячоры, у як_х Гасподзь мал_ўся з сва_м_ вучням_ ў халодныя з_мовыя ночы. Пак_нуўшы вучняў на звычайным, ведамым Юдзе месцы, Гасподзь з трымя з _х падаўся далей у сад. Пасьля, адыйшоўшы ад _х на адлегласьць к_ненага камня, мал_ўся да крывавага поту. У сярэдн_х вякох там была Царква Хрыстовага Маленьня. У вял_к_ чацьвер крыжовы ход з Елеону, пасьля страстной службы ў базыл_цы Ўзьнясеньня, спушчаўся ў Гефс_манск_ сад да месца Хрыстовага Маленьня _ ўкленчыўшы, падобна Хрысту, усе мал_л_ся. У царкве Хрыстовага Маленьня чыталася Эвангельле да словаў: <Чувайце _ мал_цеся, каб ня ўпасьц_ ў спакусу> (Мацьв. 26, 41). Далей спушчал_ся ў самое мястэчка Гефс_ман_ю, куды быў прыйшоў Юда з во_нам_, каб здрадз_ць _суса. Цяпер няма тае царквы. Але каля цяперашняй расейскай царквы сьв. Мары_ Магдалены каля Гефс_манскага саду, у н_шы па дарозе да расейскага саду, ста_ць абломак калёны той царквы з грэцк_м_ словам_, што азначаюць: <Ойча Мой!>. А ў Гефс_манск_м садзе мы бачым ступен_ на крамян_стым камен_, што вядуць на В_фанскую дарогу. Там Юда спаткаў Госпада _ выдаў яго во_нам здрадн_цк_м пацалункам. На гэтым месцы таксама некал_ стаяла Царква Вял_кага чацьвярга. С_рыйцы ў _Х стагодзьдз_ пры пабудове тут Храму напаткал_ фундамант _ маза_ку _V стагодзьдзя. Цяпер там узвышаецца прыгожая франц_сканская баз_л_ка, пабудаваная намаганьням_ 12 эўрапэйск_х дзяржаваў. Сьцены яе ўпрыгожаныя маза_кай. Перад прастолам агароджаны прыродны камень. Вокны з с_няга шкла, каб у сярэдз_не стаяла вечная Гефс_манская ноч. А вакол - ал_ўкавыя дрэўцы, што паходзяць ад тых самых ал_ўкаў, як_я чул_ тужл_вую мал_тву сьмяротна засмучанае душы Гасподняй.
Адгэтуль праз крын_цу Кедронавую павял_ Мучан_ка да першасьвятара. Паломн_к_ _дуць той-жа дарогаю, па якой вял_ Богачалавека. Справа ўздымал_ся высок_я сьцены Ерусал_му. Н_жэй у дал_не ў ночнай ц_шы журчаў вядомы сьвету ручай. Зьлева хутка м_нул_ помн_к Авесалому, прайшл_ паўз грабн_цы. Раздуваныя начным вецярком з Елеону паходн_ во_наў выхопл_вал_ з цемен_ кавалк_ краменчатай дарог_, што в_лася з узгоркаў далавах _ зноў на ўзгорк_. Часам з-за хмарынак паказваўся месяц, _ тады зал_тая бледным сьвятлом дал_на набывала яшчэ большай таямн_часьц_; узвышша Офель _ гарадзкая гара С_ён над купельлю С_лаамскай выглядал_ ўначы дз_ўным_ страшыл_шчам_, дакорам_ ня меньш страшным чалавечым справам.
_суса Хрыста прывял_ спачатку да першасьвятара Анны, як сьведчыць эвангел_ст _оанн, як_ з сьв. Пятром _шоў усьлед Госпада. Па дарозе, пазнаўшы настаўн_ка, малады чалавек дапытваўся, куды вядуць арыштаванага. Вырываючыся ад стражн_каў, пак_нуўшы ў _хн_х руках свой плашч, ён здолеў голым уцячы. _ншыя вучн_ пазнал_ ў _м аднаго з 70 апосталаў - Марка. Цяпер у паўночна-ўсходняй частцы армянскага кварталу на месцы дома апостала _ эвангел_стага Марка ста_ць с_рыйск_ манастыр. А на месцы дома першасьвятара Анны цяпер манастыр армянск_х сёстраў, г.зв. Ал_ўкава, бо ў двары багата ал_ўкавых дрэваў, да аднаго з як_х быў прывязаны Збаўца. У царкве таго ж манастыра ў адным з аўтароў паломн_кам паказваюць месца допыту Збаўцы Аннаю _ дзе адз_н з прыганятых ударыў Богачалавека ў твар.
Зьвязанага Хрыста далей вядуць у дварэц Кайяфы што каля Дав_давай Брамы. Тое месца цяпер на _зра_льск_м баку. Гэта там адбылася трагедыя адрачэньня Пётры, пасьля чаго ён горка плакаў у пячорах. На тых месцах была пабудаваная царква Плачу сьв. апостала _ само мейсца называецца па лац_нску <Галл_ Канту>, што значыць <сьпяваючы певень>.
Зьвязаны Хрыстос быў асуджаны с_нэдрыёнам на сьмерць уначы. Каб атрымаць згоду Прэтора П_лата, трэба было чакаць ран_цы. Разбэшчаны рымлян_н не люб_ў уставаць рана. Ён звычайна хроп у пасьцел_ да паўдня. Асуджанага сьмяротн_ка вял_ ў перадран_шн_м мораку, каб схаваць ад вачэй натоўпу _ вучняў па гулк_м бруку вузк_х вул_цаў старажытняга Ерусал_му. Яго прывял_ да Прэторы_, вежы Антон_я, што цяпер на вул_цы ад Авечай Брамы. Грубы стражн_к адмаўляўся прымаць арыштаванага: Прэтор яшчэ сьп_ць _ ня люб_ць, каб яго турбавал_ гэтак рана. Але жыды ўзмал_л_ся, каб недзе знайшоў месца арыштанту. Тады рымск_ стражн_к забраў Хрыста _ пасадз_ў яго ў турму ў п_ўн_цы, якая пад сучасным будынкам аж да сяньня захавалася.
Паломн_к_ спушчаюцца ў маленькую царкву на месцы кол_шняй турмы, дзе вязьнем быў сам Богачалавек. Там жа трымал_ся разбойн_к_ Варавва _ _ншыя з ягонай шайк_. Камэра Вараввы была ў н_жн_м ярусе, куды арыштантаў спушчал_ па лесьв_цы праз дз_рку ў стол_. Там у н_шы за кратам_ сядзел_ найбольш небясьпечныя злачынцы. У камэры Хрыста _ цяпер можна бачыць каменную лаўку з праробленым_ ў скале дз_ркам_ для ног, як_я закоўвал_ся ў кайданы.
Друг_ ярус гэтае турмы пазьней пам_ж сотым _ трохсотым гадам_ служыл_ катакомбам_ для першапачатнай хрысьц_янскай царквы ад перасьледу жыдоў.
Верхняя частка ўсё ж яшчэ значна н_жэй сучаснага ўзроўню глебы станов_ць сабою заходнюю частку Л_фастротана, дзе ён выходз_ў у горад з Прэторы_. Там некал_ перад тысячным народным морам П_лат пастав_ў на памосьце сваю Ахвяру ў барвовым вянку _ выгукнуў: <Се, Человек!> Ён ужо знаходз_ўся пад уплывам свае жонк_, якая пасьпела паслаць яму на судз_л_шча просьбу не караць сьмерцяй: вязень ужо цэлую ноч змушаў яе пакутваць _ не пак_даў яе думак. П_лат прапанаваў абмежавацца адно б_чаваньнем. Але на пляцу Л_фастротана варожы Хрысту натоўп н_як не хацеў задавол_цца жалюгодным выглядам пакаранага Пакутн_ка. Юдэ_ голасна крычал_: <Распн_ Яго!
- Гэта Цар ваш! Ц_ ж я вашага цара распну? - пытаўся ў натоўпу П_лат.
- Распн_, распн_, укрыжуй яго! - адным немым голасам вымагаў разьюшаны натоўп. <_ перамог крык _х _ арх_рэяў> (Лука 23, 23). П_лат памыў рук_ _ аддаў Хрыста на ўкрыжаваньне. Тут жа быў прадыктаваны _ падп_саны П_латам прысуд _ тут жа на плечы Хрыстовыя быў узложаны Крыж.
Цяпер над уваходам у тое самае месца адна з трох арак Брамы Прэторы_ на вул_цы завецца <Се, Человек>, бо туды был_ перанесеныя два камн_, на як_х стаял_ Богачалавек _ П_лат у тыя вызначныя хв_л_ны.
Адгэтуль, з Л_форстратону _ пачынаецца Крыжовы Шлях Гасподзен. З цяжк_м крыжом Хрыстос сышоў з Л_фостратону, прайшоў пад аркаю _ далей па пакутным шляху. На рагу першага перакрыжаваньня вул_цаў некал_ стаяла пабудованая царыцай Аленай у 4-м стагодзьдз_ царква Божай Мац_, бо там якраз, паводле паданьня, Марыя стаяла, стомлена чакаючы пастановы П_латавага суду. _ вось яна пабачыла скрываўленага пад крыжом Сына. Маза_ка _V стагодзьдзя паказвае дробным_ каменчыкам_ сляды ейных ног. Некал_ там быў Б_зантыйск_ храм, цяпер - армянск_ катал_цк_ прастол.
Усевалад Ц_ханов_ч усю дарогу ўздоўж былой гарадзкой сьцяны да Суднае Брамы, праз якую Хрыста вывял_, каб весьц_ да Галгофы, _шоў за групай паломн_каў з н_зка сьх_ленай галавой. Раб_ў ён гэта ў знак пашаны тым вял_к_м падзеям на _х сапраўдных мясцох. Глыбок_м болем адгукаўся ў ця кажны спынак на мясцох, дзе Хрыстос падаў на зямлю пад цяжарам крыжа. Ён н_зка ўкленчваў на кажнай з 13 г.зв. <станцыяў> крыжовага шляху, дзе катал_к_ пабудавал_ капл_цы: _х яны кажную пятн_цу пасьля трэцяй гадз_ны абходзяць з мал_тваю. Сапраўдным_ месцам_ тых падзеяў зьяўляюцца, акрамя згаданых ужо турмы _ Л_фостротана, таксама Армянская царква з яе падзямельлем, рэштк_ глыбокага сутарэньня _ сьцяны, як _ старых фундамантаў пад мелх_дск_м манастыром на сёмай станцы_. Рэштк_ гарадзкой сьцяны часоў Хрыстовых _ самы парог Суднае Брамы был_ выяўленыя ў 1883 годзе ў канцы Крыжовага Шляху на сучаснай расейскай дзялянцы раскопак. Каля Суднае Брамы рымляне звычайна абвяшчал_ канчатковыя прысуды сьмяротн_кам. Дзеля таго, што, паводле Эвангельля, у тыя часы Галгофа _ месца Гасподняга Гробу, скала ў садзе _ос_фа Арымафейскага, был_ за межам_ гораду, <за варатам_>, як кажа сьвятое П_сьмо, Хрыстос прайшоў Судную Браму, _дучы на Галгофу. Але старая сьцяна была разбураная, _ на тых месцах за даўг_ час нарасло на ру_нах новых пластоў на 30 мэтраў. Кал_ ў м_нулым стагодзьдз_ Расейск_ ўрад куп_ў ад аб_с_нцаў дзялянк_ побл_зу Храма Гасподняга, арх_тэктары пры раскопках знайшл_ рэштк_ масыўнай сьцяны з характэрным для часоў Хрыстовых абчэсваньнем каменьняў. Навуковыя досьледы давял_, што гэта _ был_ рэштк_ старажытняй Ерусал_мскай сьцяны з Суднаю Брамаю. Там жа было адкапана шмат _ншых рэчаў тае пары, сярод _х - арка з калёнам_ старажытнага дойл_цтва часоў базыл_к_ Канстантына Вял_кага над Гасподн_м Гробам. Гэта была рэшта прап_леяў, як_м_ акружаўся вакол вел_чны храм. Гэтыя вынаходзтвы был_ вызнаныя ўс_м сьветам. Заместа плянаванага Расейскага Консульства рашыл_ будаваць Храм Крыжовага Шляху. Перад знойдзеным каменным прастолам, часткаю кол_шняй Базыл_к_, на ўсход выбудавал_ аўтар _ _конастас, Храму было дадзена _мя сьв. Александра Неўскага. Парог Суднае Брамы накрыл_ драўлянай Рамаю са шклом. За _м выс_цца вял_кае Ўкрыжаваньне на абломку мясцовага камня. Абраз Збаўцы з Крыжом на ўсю сьцяну аж да _ншае старадаўняе _коны. У паўночным к_рунку 12 ступеняк вядуць ун_з да арк_ портыка былой Базыл_к_. У Вял_к_ чацьвер праваслаўнае духавенства з Гафс_манскага Саду пасьля Ютран_ _ чытаньня 12-ц_ Эвангельляў, з сьвечам_ _ сьпяваньнем, з працэс_яй верн_каў Сьв. Гораду ськ_роўваецца да Сьвятога Парогу _ там Страстная Служба аддае належнае сьветазбаўчым пакутам над тым сам_м месцам, дзе Богачалавек ўзыходз_ў на Галгофу, сьх_ляючыся пад цяжарам Крыжа _ вяшчаючы сва_м_ ранам_ _ цярпеньням_ новую эру ў г_сторы_ чалавецтва.
На Галгофе замыкаецца кола Страснога Шляху, _ Пакуты Хрыстовы дасягаюць свайго апагэю. Сьц_скалася Ўсеваладава сэрца ад болю ўсьведамленьня рэальнасьц_ тога шляху, як_м_ прайшло ц_ адно пакаленьне паломн_каў, а цяпер давялося _ яму зазнаць ягоную в_давочнасьць.
V___. У В_ФЛЕЕМЕ, МЕСЬЦЕ ДАВ_ДАВЫМ
<Слава в вышних Богу, и на земли
мир, в человецех благоволен_е!>
За два тыдн_ штодзённых экскурсыяў па сьвятых месцах Арабскае Палестыны паломн_кам пашэнц_ла пабываць яшчэ ў мног_х царквах, манастырох, капл_цах на мясцох дзейнасьц_ самога Хрыста або ягоных вучняў, сьвятых эвангел_стаў _ апосталаў, прызнаных хрысьц_янск_м_ царквам_ падв_жн_каў _ памнажальн_каў Хрыстовага сьвету. Н_кол_ не забудзецца наведаньне мясьц_наў народжаньня Хрыста ў В_флееме, градзе Дав_давым, дзе _ цяпер пераважна хрысьц_янскае насельн_цтва. Яшчэ здалёку, пасьля сям_к_лямэтравага падарожжа з Ерусал_му, ён раптам узьн_кае перад зьдз_ўленым_ вачыма высокай каланчой _ вежам_ сваёй базыл_к_ Народжаньня Хрыста. Яна ў самым асяродку горада. Даўней, у б_блейск_я часы, батлейка знаходз_лася на поўдзень ад тагачаснага В_флеему. Тады там хавал_ся ў благое надвор'е пастух_ з скац_най. З усходу пячоры яна вяла ўн_з. Скала прыхоўвала ўваход, закрываючы яго, як брылем, ад дажджоў _ паводк_. Гэта была даўжынёю ў 12 мэтраў, ушырк_ _ вышыню нешта каля трох мэтраў. Тады ўваход знаходз_ўся з заходняга боку. Цяпер ён закладзены каменьням_. Каля ўсходняга канца ў таўстой скале была н_ша. Там _ адбылося Божае ўцелаўленьне ў чалавека.
У трох кроках ад яго ёсьць _ншая н_ша н_жэй з выдаўбленым камнем: яна была за кармушку для ягняткаў. Яна _ сталася Божаю калыскай.
Здаўна жыхары В_флеема пакланял_ся таму месцу. Пачынаючы ад Першага Ерусал_мскага яп_скапа вял_ся зап_сы аб _м. Першыя хрысьц_яне пабудавал_ там Царкву. Рымск_ цэзар Адрыян разбурыў яе _ пастав_ў быў там паганскае божышча Адон_са. Але ў 330 г., прызнаўшы Хрыста, цар Канстантын Вял_к_ пастав_ў над сьвятым_ Ясьлям_ цудоўную базыл_ку. Божым цудам ёй адз_най пашэнц_ла ўцалець ў разбуральных падзеях часу. У ёй вось ужо больш чымся 16 стагодзьдзяў моляцца хрысьц_яне. Праўда, крыжаносцы пабудавал_ вакол яе магутныя сьцены. Цяпер сама Царква Народжаньня Хрыстовага бадай што знадворку не бачна. Яна цалкам ўлучаная ў сьцены замку-крэпасьц_, якая _ ратавала яе неаднокраць ад разбойных наскокаў бэду_наў. З трох уваходаў у Царкву два был_ зус_м замурованыя, а пак_нуты ўваход у Царкву быў гэтаксама часткава замурованы. Чалавек можа ўвайсьц_ ў яго адно сагнуўшыся. Гэта каб не дазвол_ць ўехаць у Царкву беду_нскаму конн_ку, як_ _ хацеў бы паграб_ць у Храме, пазьдзеквацца з хрысьц_янскае сьвятын_, ды яму не выпадала злаз_ць з каня. _ цяпер можна бачыць там сьляды арх_тэктурнае формы высок_х дзьвярэй-уваходу ў Царкву, простакутны портык з перакрыцьцем з цясанага камня наверсе ды з двумя кансолям_-падпоркам_ чыста Аттычнае прыгажосьц_. Але ў мэтах бясьпечнасьц_ _ пак_нутая адтул_на замыкаецца магутным_ жалезным_ дзьвярыма.
Увайшоўшы праз тую адтул_ну, наведвальн_к_ трапляюць адразу ў вял_зарную даўгую царкву з высок_м_ калёнам_ карынфскага стылю, што ў два рады _дуць па абодвых бакох, творачы шырачэзнейшыя крылы, крыху н_жэйшыя за цэнтральнае, вышынёю ў 15 мэтраў. Удаўжыню паломн_к_ _дуць аж 22 мэтры, пакуль дойдуць да ўзьнятага алтара _ _конастаса над сам_м кол_шн_м месцам батлейк_. Да яе вядуць два баковыя спуск_ па напоўкруглых лесьв_цах. Усярэдз_не хораму на падлозе яшчэ захавал_ся рэштк_ першапачатнай маза_к_, як_я цяпер знаходзяцца пад адмысловай драўлянай накрыўкай, бо сучасная падлога пазьнейшага паходжаньня. Захавалася _ старадаўняя купель з чырвонага парф_ра.
Трох'ярусны _канастас адлучае высокай сьцяной вял_к_ алтар, упрыгожаны вял_к_м абразом Укрыжаваньня. На абразах дараг_я рызы. Скрозь в_сяць пан_кадз_лы. На калёнах в_даць рэштк_ б_зантычнага царкоўнага малярства. Па бакох галоўнага алтара - бочныя алтары сьв. М_колы (грэцк_) _ па аднаму аб_с_нскаму _ армянскаму.
Месца Батлейк_ ўн_зе на ўзроўн_ мармуровае падлог_ абазначана срэбранай зоркай _ надп_сам: <Тут ад дзяўчыны Мары_ нарадз_ўся _сус Хрыстос>. Над зоркаю - 15 срэбраных лампадаў. Вышэй - мармуровая дошка за прастол. Над _м зноў лампады. На сьценах - дараг_я аксам_тныя ткан_. Тут праваслаўныя чыняць Л_тург_ю. Справа насупраць батлейк_ прастол катал_цк_, прысьвечаны тром вяшчунам. Кольк_ малых пан_кадз_л _ два падсьвечн_к_ асьвятляюць сярэдз_ну першага жыльля Госпада. У заходняй частцы Батлейк_ ёсьць кольк_ пячораў: сьв. Язэпа, дзе яму зьяв_ўся Анёл, пячора пахаваньня сьв. Ерон_ма _ месца пахаваньня сьв. Паўлы _ Еўстох__. Яны належаць катал_кам. Апошн_я маюць манастыр, што мяжуе з Царквою Нараджэньня Хрыстовага. Сама ж Царква Нараджэньня належыць праваслаўным. З паўдня да яе прылягае грэцк_ манастыр з рэшткам_ вежы часоў Юстын_яна. Там жыве Яп_скап В_флеемск_. На падворышчы тога манастыра раскопк_ выкрыл_ агромн_стыя падземныя маг_лы з безл_ччай дз_цяцых касьцей. В_даць, там было масавае забойства дзяцей ў часы _рада.
Недалёка ад В_флеема ляжыць поле, агалошанае нябесным_ сьпевам_ - анёльск_м абвешчаньнем пастухам аб нараджэньн_ Хрыстовым. На месцы былой Царквы Пастухоў В_флеемск_х цяпер адно рэштк_ вял_зарнага фундаманту, фрагмэнты калёнаў _ кап_тол_яў перад спускам у падземную капл_цу. Белы Крыж з каменя значыць месца зьяўленьня Анёла. У алтары з бедным _канастасам штотыднёва моляцца арабы-хрысьц_яне. На дарозе ў В_флеем знаходз_цца _ грабн_ца люб_май жонк_ Якава - Рах_л_. Яе шануюць _ жыды _ магамэтане. Апошн_м _ належыць тое месца.
Вяртаючыся ў перадвячорны час з В_флеему ў Ерусал_м _ праяжджаючы па Есафацкай дал_не, падарожны м_жвольна прыпадзе паглядам да зал_тых сонцам залатых купалоў праваслаўнае царквы сьв. Мары_ Магдалены. Сем аграмадн_стых _ звычных нашаму воку цыбуляпадобных купалоў аж з_хацяць, перал_ваючыся, адб_тым сонцам _ ўжо здалёку прыгадваюць, што мы, праваслаўныя паломн_к_, там, на Сьвятой Зямл_, фактычна ў сябе ў хаце, на роднай нам глебе, зь якою пародненыя агульным Сьвятым Духам, адз_ным духовым настаўн_кам _ агульным_ для нас помн_кам_ - храмам_ ў славу Хрыстовую. _ тады мы зноў у думках наведваем сьвятую Магдаленаву царкву, ўз_раемся ў цудоўны _канастас з белага мармуру, арнаментаваны цёмнай бронзаю, прыгадваем такую прыгожую Царскую Браму, цалуем _коны пэндзаля Верашчаг_на. Мы ў думках зноў ста_м на рознаколернай мармуровай падлозе тае царквы _ цешымся з яе багацьця _ гульн_ колераў у гэтак заўсёды па-асабл_ваму сьветлай ад раскошы сонечнага сьвятла царкве. О, той сьветлы ўспам_н н_кол_ не зьвядзецца ў уяўленьн_ кажнага чалавека, як_ яе хоць раз пабачыў у сва_м жыцьц_.
А х_ба можна забыць суседнюю Царкву Ўсьпеньня Божай Мац_ зь яе шырокай лесьв_цай _ ўпрыгожаным_ ўрачыстым гарэньнем безьл_чы сьвечаў на ступеньках, як_я вядуць у падземны Храм, як_ ўважаецца не адно хрысьц_янам_, але таксама _ магамэтанам_, для як_х нават _ адведзена адмысловае месца мал_твы - так званы <м_храб> справа ад грабн_цы. Над Гробам Прачыстай Багародз_цы тут у 754 годзе сьв. _оанн Дамаск_н трымаў натхнёную казань у прысутнасьц_ агромн_стае колькасьц_ арх_рэяў, манахаў _ народу. Тут праваслаўные, с_рыйцы, армяне, копты, катол_к_ штодзённа служаць л_тург__.
А вакол раськ_нуўся ал_ўкавы Гефс_манск_ Сад, як_ штодня ўвечары купаецца ў зырк_м сонцы _ адпраменьвае яго сваёю пашарэлай зелян_най _ гушчынёю стройна-высок_х к_парысаў. За _м уздоўж дарог_ зрок вядзе вышэй на Елеонскую гару, месца Ўзвышэньня Госпада _суса Хрыста. Там на тым месцы некал_ стаяў пастаўлены царыцай Аленай вял_к_ Храм <_мвамон> без купала, каб маленьн_к_ суз_рал_ ў часе мал_твы тое самае неба, куды ўзьнёсься Збаўца. Пэрсы яго разбурыл_. Цяпер над камнем, зь якога адбылося Ўзьнясеньне, ста_ць капл_ца. Камень з ступнёю Хрыстовай абведзены мармуровай рамкаю. У дзень Узьнясеньня цяперашн_я ўласьн_к_-магамэтане дазваляюць служыць у двары вакол капл_цы ў шатрох. За невял_кую плату дапушчаюць аглядаць Божую ступню, т.зв. <Стопачку>. На месцы кол_шняга манастыра крыжаносцаў цяпер там побач з <стопачкай> - м_нарэт. Але над ус_м гэтым на гары Елеонскай (масьл_чнай) узвышаецца белай каланчой _ праваслаўным крыжом над ёю Царква Ўзьнясеньня Гасподняга _ жаночы манастыр пры _м. Каланча вышынёю аж у 64 мэтры. Там жа створаны археяляг_чны музэй працам_ арх_мандрыта Антан_на. Царква перажыла цяжк_я часы турэцкай акупацы_ Палестыны, барбарск_я зьдзек_ над хрысьц_янск_м_ сьвятыням_ турэцкага салдацьця, што стаяла нейк_ час у царкве ў часе Першае Сусьветнае вайны. Пасьля вызваленьня ад туркаў сёстры знайшл_ пан_шчаным_ крыжы, замазаныя вапнай абразы, паламаныя _конастасы. Працам_ сам_х сясьцёр Царква _ манастыр был_ адноўленыя, абразы зноў расьп_саныя ў б_зантычным стыл_. Цяпер вял_к_ абраз <Хуткапаслушн_цы> ўважаецца цудатворным. Вял_к_я мастацк_я каштоўнасьц_ ляжаць у маза_чных абразах Капл_цы Знаходжаньня Галавы _оанна Прадцечы. На Елеонскай жа гары ў 1907 годзе была распачатая пабудова Храма Страшнога Суду Гасподняга, але вайна _ рэвалюцыя ў Расе_ запын_л_ сродк_ з Расе_, _ Храм гэтак _ застаўся пабудованым адно першым н_жн_м храмам, як_ цяпер _ нос_ць назоў Царквы сьв. Ф_ларэта М_ласьц_вага. Наагул у Сьвятых Месцах можна бачыць шмат не даведзеных да канца пабудоваў цэркваў за кошт Кол_шняга Расейскага Палестынскага Аб'еднаньня, якое было зачыненае пасьля рэвалюцы_. Пры манастыры на Елеоне маецца малочная гаспадарка, садоўн_цтва, золаташвэйная _ _конап_сная майстроўн_, як_я выконваюць заказы для ўсёй Эўропы _ Амэрык_. Разам з падаяньнем ахвярных паломн_каў гэта дае змогу эканам_чна _снаваць манашаскай брац__ _ сястрычаству, людзям, што шукаюць яднаньня з Богам на Сьвятой Зямл_ _ ахвяруюць усе свае адл_чаныя гадз_ны жыцьця Божай службе. _хняю ахвярнаю працаю Сьвяты Елеон _ ўсе сьвятыя мясьц_ны вакол Граду непарушна стаяць на варце Хрыстовага вучэньня _ будуць заўсёды падтрымваць агонь, запалены тут бадай што дзьве тысячы гадоў таму назад.
Усеваладу Ц_ханов_чу было соладка пераб_раць у думках чыны тых ахвярных людзей, _ ён удзячл_ва пастараўся мацней зацем_ць _х у сваёй памяц_.
Ад гэтых думак яго адцягнула пабачаная неўзабаве з вакна аўтабуса далёка ўперадзе насупраць Храма Ўсьпеньня Божай Мац_ невял_кая капл_ца ў цен_ к_парысавай. Гэта было месца паб_еньня каменьням_ сьв. першапакутн_ка Стафана. На адчыненым паветры стаял_ кольк_ дзесяткаў людзей _ мал_л_ся ўкленчыўшы ў знак памяц_ пакутн_ка Стафана.
А насупраць Гары Елеонскай у мурох Ерусал_мскай Сьцяны Ўсевалад ня ў стане быў _ на гэты раз не адзначыць асобна Залатую Браму. Яго ўяўленьне заўсёды хвалявала _дэя Замураванае на доўга яшчэ, мабыць на тысячагодзьдз_, зачыненае для руху людзкога, каб не апаганьваць сябе сучаснаю Садомаю _ Гамораю Брамы, каб некал_ чыстай цудоўна расчын_цца ў часе другога прыйсьця Сына Божага, каб даць яму ўва ўсёй духовай раскошы зноў прайсьц_ся па старых шляхох _ прынесьц_ канчальнае вызваленьне чалавеку ад ягонае грэшнае _снасьц_.
- Дай жа, Божа, каб хутчэй тое збылося! - прагаварыў сябе Ўсевалад _ зноў аддаўся ружовым уяўленьням, як будзе з усяго сьвету народ в_таць зварот свайго Збаўцы _ Залатая Брама будзе прамян_цца водбл_скам вечнае славы Богачалавека.
З гэтым_ прыцягальным_ ў думках абразам_ яго _ ўвоз_ў у Сьвяты Горад шумл_вы звычайна, але на гэты раз неяк прыц_шэўшы аўтабус. Сьвяты Град ужо напаўняўся зноў гаварл_вым натоўпам загарэлае моладз_ _ зал_ваўся вечаровым сонцам.
_Х. КРЫН_ЦА ДУХОВАГА АЧЫШЧЭНЬНЯ _ ЗБАВЕНЬНЯ
<Внидем в селен_е Его, поклонимся
на место, идеже стоясте нозе Его>.
З сьв. П_сьма
Сьвяты горад Ерусал_м ведамы яшчэ з старажытных часоў як Уру-Сал_м, горад М_ру. Пад гэтым назо