Год: 2000 Раздзел: Успаміны Краiна: Беларусь, Польшча, Расія Крыніца: Беларуская інтэрнэт—бібліятэка: http://kamunikat.org/

Бежанства 1915 года. Праграмная рада тыднёвіка Ніва, Беласток 2000, сс.415

Уступ

Тэма эвакуацыі амаль паўтарамільённай за­ход­не­бе­ла­ру­скай гра­мадскасці ў глыб Расіі ў жніўні 1915 г. пакуль што не мае свай­го даследчыка. Нават спецыялісты па дэмаграфічных пы­тан­нях Беларусі ХХ стагоддзя не заўважаюць гэтага факта, хаця ён рашуча паўплываў на гісторыю беларуска-польскага па­меж­жа[1]. Падзея гэтая мела вялікі ўплыў на лёсы беларускага на­сель­ні­цтва, на грамадскія, палітычныя і эканамічныя працэсы, якія пра­хо­дзілі ў дваццатыя і трыццатыя гады на землях, ахопленых пе­ра­сяленчай акцыяй царскіх улад у 1915 г. Шматгадовая па­быў­ка ў Расіі сфарміравала асаблівы вобраз рускіх у свядомасці бе­ла­рускіх сялян. Да сённяшняга дня бежанства ўздзейнічае на ўяў­лен­ні праваслаўных жыхароў Беласточчыны.

Змешчаныя ў кнізе ўспаміны паказваюць лёс най­ма­лод­ша­га пакалення бежанцаў. Толькі тыя людзі, якія ў 1915 г. былі яшчэ дзяць­мі, маглі дажыць да нашых дзён і расказаць пра вы­пра­бы­ванні свае, сваёй сям’і, вясковай супольнасці. Пра­па­на­ва­ная чы­та­чу кніга - асаблівая крыніца ведаў пра гісторыю вя­лі­кай час­ткі нацыі, бачанай вачамі сведкаў эпохі. Лёсы паасобных лю­дзей складаюць лёс народа. Ва ўспамінах жыхароў Бе­ла­сточ­чы­ны су­стра­каюцца падобныя здарэнні, якія спадарожнічалі ім у час вы­му­шанай шматгадовай вандроўкі па тэрыторыі Расіі. Ха­ця па­асоб­ныя людзі падвяргаліся ўсялякім выпрабаванням, ад­нак, чы­та­ючы ўспаміны, заўважаецца супольнасць іх тра­гіч­на­га лёсу. Ні­чога дзіўнага, што для шматлікіх людзей бежанства за­се­ла ў па­­мяці як найважнейшая падзея ў іх жыцці. Нават каш­мар­ная ня­мец­кая акупацыя падчас апошняй вайны не пакінула та­ко­га сле­ду. У 1915 г. большасць беларусаў Беласточчыны, Гро­дзен­шчы­ны, Віленшчыны, Брэстчыны ўпершыню пакінула свае вёскі і па­да­лася ў невядомыя для іх стораны, перажыла го­лад, холад і пек­ла расійскай рэвалюцыі, часта патраціла най­блі­жэй­шых сабе лю­дзей. У час апошняй вайны прабывалі яны на сва­ёй зямлі, у сва­­іх хатах, у акружэнні, якое добра ведалі. І хаця час быў так­сама жахлівы, больш вядома было як пазбягаць уся­ля­кіх ня­шча­сцяў.

У выніку наступлення нямецкай арміі ў ліпені 1915 г. расіяне вымушаны былі пакінуць Польшчу і заходнія губерні Імперыі Раманавых. Каб ускладніць немцам магчымасць забеспячэння харчовымі прадуктамі, генеральны штаб рускай арміі вырашыў пры­мяніць на беларускай тэрыторыі тактыку „выпаленай зям­лі”. Прад­угледжвала яна перасяленне насельніцтва на ўсход ад бы­­ло­га Каралеўства Польскага (Прывіслінскага краю) і зніш­чэн­не ма­ё­масці, якой магла б пакарыстацца нямецкая армія. Пе­ра­­се­ле­ныя беларусы ў планах царскіх генералаў мелі таксама па­паў­­няць мабілізацыйныя запасы рускай арміі. Расіяне ад­клі­ка­лі­ся та­кім чынам да вопыту вайны з французамі з пачатку ХІХ ста­­год­дзя, калі тактыка „выпаленай зямлі” прывяла да зніш­чэн­ня ар­міі Напалеона Банапарта. У 1915 г. чыгуначны транспарт да­­зва­ляў свабодна вырашаць усе праблемы забеспячэння арміі. Вы­­сяленне паўтарамільённай масы людзей і знішчэнне іх ма­ё­ма­сці было тады цалкам бессэнсоўным дзеяннем таксама з вай­ско­ва­га пункту гледжання. Аперацыя высялення была праведзена над­звычай спраўна, пры выкарыстанні даступнага тады пра­па­ган­дысцкага апарату. Раней з гэтай тэрыторыі ў царскую армію пры­званых было пару дзесяткаў тысяч маладых мужчын.

Каб заахвоціць людзей да эвакуацыі, улады на пачатку жніў­ня 1915 г. пачалі распаўсюджваць інфармацыі пра зверствы, якія быц­цам бы ўчыняюць немцы на мірным насельніцтве. На шы­ро­кай тэрыторыі прапагандаваўся такі сам, прыдуманы, сцэнарый па­дзей, якія мелі наступаць разам з уваходам нямецкай арміі. Па­­водле прапаганды, нямецкія садлаты мелі страшэнна здзе­ка­вац­ца над праваслаўным насельніцтвам: жанчынам абрэзваць гру­­дзі, дзецям - вушы і насы, мужчын - асляпляць, а ўсіх без роз­­ніцы масава забіваць[2]. Адзіным спосабам, каб пазбегнуць та­кіх няшчасцяў - інфармавалі царскія ўлады - былі ўцёкі ў глыб Расіі. Прапаганда вялася вайсковымі коламі і Пра­ва­слаў­най цар­квой. Весткі пра надыход катаклізму распаўсюджваліся ва ўсіх праваслаўных храмах. Святары падчас багаслужбаў за­клі­ка­лі вернікаў браць рухомую маёмасць і ўцякаць на ўсход. У вы­ні­ку сот­­ні ты­сяч людзей апынуліся на дарогах, накіроўваючыся ў пра­­па­на­ва­ным расійскімі ўладамі напрамку. Святары далі пры­клад, вы­яз­джаючы разам з царкоўнай маёмасцю. Аставаліся па­збаў­ле­ныя званоў, ікон і іншых каштоўнасцей цэрквы. Боль­шасць вы­ве­зенай царкоўнай маёмасці ўжо ніколі не вярнулася на сваё месца[3].

Каталіцкія святары таксама атрымалі ад улад прапанову за­клі­каць вернікаў да выезду ў Расію, аднак у касцёлах вялася пра­па­ганда, якая стрымлівала насельніцтва ад эвакуацыі. Бежанцы ся­род католікаў былі рэдкасцю. Выехалі толькі тыя, што жылі ся­род праваслаўных і на якіх паўплываў пануючы ў гэтым ася­род­дзі псіхоз. Улады не заклікалі да выезду яў­рэйскае на­сель­ні­цтва. Па гэтай прычыне на прасторы ад Бе­ла­стока да Дзвінска, Баранавіч і Пінска, дзе стабілізаваўся ня­мец­ка-расійскі фронт, асталіся амаль выключна католікі і яўрэі.

У некаторых мясцовасцях перад выездам праводзілася ін­вен­та­рызацыя маёмасці, якая аставалася ў вёсках і мела быць спа­ле­най. На вопісах пячаткі ставілі прадстаўнікі ўлад і вайсковых фар­міраванняў. Гэтыя інвентары пасля вайны мелі быць пад­ста­вай для выплаты урадам Расіі кампенсацый за патрачаную ма­ё­масць. Найчасцей неадкладна пасля выхаду жыхароў з вёсак ка­закі падпальвалі будынкі.

Праваслаўнае насельніцтва ўцякаючы ад немцаў імкнулася за­браць з сабой усё, што ўдавалася пагрузіць на вазы. Не­ка­то­рым сялянам частку маёмасці ўдалося прадаць яўрэям ці ка­то­лі­кам. У шматкіламетровых рухомых саставах бежанцы везлі з са­бой харчовыя прадукты, вопратку, палатно, збожжа, не­аб­ход­ныя ў гаспадарцы прылады. Часта за вазамі ішлі адна-дзве ка­ро­вы. На вазах не было месца для людзей, таму нават дзеці і ста­рэ­чы вымушаны былі ісці пешшу. У гарачыя жнівеньскія дні ас­ноў­най праблемай бежанцаў стаў недахоп вады. У калодзежах па вёсках, размешчаных ля дарог, па якіх рухаліся калоны бе­жан­цаў, вада найчасцей павысыхала. Людзі вымушаны былі спа­жываць воду з ручайкоў, сажалак і балот, што было пры­чы­най хвароб стрававальна-кішачнага тракту, і ўрэшце, пры поў­най адсутнасці медыцынскай дапамогі, вялікай смяротнасці. По­бач дарог пачалі з’яўляцца магілы бежанцаў, перш за ўсё най­слабейшых - дзяцей і старэчаў.

Бежанцы накіроўваліся да ўказаных ім чыгуначных станцый. Некаторыя вымушаны бы­лі ехаць некалькі тыдняў у Ба­ра­на­ві­чы, Ваўкавыск, Слонім, Баб­руйск. Падчас доўгага падарожжа часта здаралася, што рас­сыпаліся сем’і. Дзеці з бацькамі часам су­стракаліся пасля не­каль­кіх гадоў, некаторыя ніколі ўжо больш не спаткалі сваіх бліз­кіх.

Маёмасць, якую везлі з сабой бежанцы, трэба было пакінуць на чыгуначнай станцыі. Коней, кароў, вазоў немагчыма было ўзяць з сабой. Натоўпы бежанцаў на чыгуначных вакзалах дэ­зар­га­нізавалі вайсковы транспарт. Расійскае камандаванне вы­ра­шы­ла тады хутка пазбыцца клопату, паставіўшы 12 тысяч ва­го­наў, на якіх ад 5 да 15 кастрычніка ад’ехала большасць бе­жан­цаў.

З заходняй Беларусі выехала тады 1 мільён 400 тысяч людзей. Апус­цела перш за ўсё Гродзенская губерня, а асабліва Бе­ла­стоцкі, Бельскі, Гродзенскі, Ваўкавыскі, Сакольскі, Пружанскі, Коб­рынскі, Ашмянскі, Слонімскі, Лідскі і Навагрудскі паветы. Боль­шасць бежанцаў трапіла ў Тамбоўскую, Самарскую, Ра­зан­скую, Харкаўскую, Екацерынаслаўскую, Арэнбургскую, Кур­скую, Казанскую, Калужскую губерні. Больш за 130 тысяч бе­ла­ру­саў пасялілася ў Маскве, 100 тысяч - у Петраградзе[4].

У канцы 1915 г. ва ўмовах нямецкай акупацыі на пакінутых бе­ла­русамі землях узніклі магчымасці развіцця асветы і на­цыя­наль­нага жыцця. Зменай палітычнай сітуацыі пакарысталіся па­ля­кі і літоўцы. Нешматлікія беларускія школы пачалі ўзнікаць пры канцы 1916 г. у каталіцкіх асяроддзях дзякуючы дзеячам і свя­та­рам беларускай нацыянальнай арыентацыі. Слабасць бе­ла­рускага нацыянальнага жыцця, на што часта звяртаюць увагу поль­скія гісторыкі, вынікала перш за ўсё з адсутнасці беларусаў на гэтай тэрыторыі да 1918 г., калі людзі пачалі вяртацца з бе­жан­­ства.

Змешчаныя ў кнізе ўспаміны паказваюць, што Расія зрабіла вя­лікае ўражанне на беларускіх сялянах. Здзіўляла іх перш за ўсё вет­лівасць і шчырасць расіян. Бежанцаў абдароўвалі яны воп­рат­кай, харчамі, прымалі на кватэры. Беларускіх сялян здзіў­ля­ла таксама ўраджайнасць тамашніх палёў. Шмат хто рашаўся та­ды шукаць там пастаяннага месцажыхарства. Большасць бе­жан­цаў знайшла сабе працу, а іх дзеці пачалі вучыцца ў мяс­цо­вых школах. Дзесьці далёка ішла вайна, якая прыпамінала аб сабе частымі прызывамі рэкрутаў. Абавязак служыць у царскай арміі мелі таксама бежанцы.

Беларусаў у Расіі інтрыгавалі мясцовыя традыцыі, рэлігійная аб­раднасць. Сярод расіян, асабліва падчас рэвалюцыі, дзей­ні­ча­ла шмат усялякіх сектаў, якіх правадыры тлумачылі свет у спо­саб дазваляючы пратрываць ва ўмовах страху, голаду, ша­ле­ю­чай вакол жахлівасці. Бежанцы апынуліся ў свеце ўсялякіх рэ­лі­гій­ных плыняў, якія ўздзейнічалі таксама на іх свядомасць. На пра­цягу некалькіх гадоў рассыпаўся іх палітычны, эканамічны і рэ­лі­гійны парадак свету вядомы ім ад некалькіх пакаленняў, яко­га асновай была царская ўлада і аўтарытэт Праваслаўнай цар­квы.

Вобраз Расіі пасля рэвалюцыі бачыўся бежанцамі як про­ці­лег­ласць тае краіны, якую пабачылі ў 1915 годзе. Багатая дзяржава, бацькаўшчына заможных і ветлівых людзей - такі менавіта воб­раз дарэвалюцыйнай Расіі запамятаўся большасці бе­жан­цаў - раптам стала месцам шалёнага самазнішчэння. Шмат хто з бе­ларусаў стаў сведкам, а таксама ўдзельнікам падзей, якія ад­бы­валіся ў Імперыі. Голад, эпідэміі і шалеючая вайна, фронт якой праходзіў амаль праз кожную вёску і мястэчка, учынялі спус­­та­шэн­не таксама сярод бежанцаў. Большасць уцекачоў вы­ра­шы­ла та­­ды вяртацца ў свае мясцовасці. Вандроўка на захад, цераз ахоп­­ле­ную пажарам вайны Расію, трывала часам некалькі ме­ся­цаў.

Бежанцы вярталіся ў іншую, чым выехалі, краіну. Тут была Поль­шча. Перад ад’ездам была ў іх гаспадарка, хата, гас­па­дар­чыя будынкі, жывёла, сельскагаспадарчыя прылады. Пасля вяр­тан­ня з Расіі адзінай маёмасццю была здзірванелая зямля. Вы­яз­джа­ючы ўмелі пісаць і чытаць, у Польшчы нанава сталі не­пісь­мен­нымі. Дзяржаўныя ўлады не мелі магчымасцей дапамагчы вяр­таючымся з Расіі беларусам, дарэчы, ніхто тады нават не ду­маў пра патрэбу такой дапамогі. Ніхто не бачыў праблем бе­жан­цаў. Пакінутыя на волю лёсу людзі шукалі спосабаў вы­жы­ван­­ня.

Змешчаныя ў кнізе расказы паказваюць як цяжка было па­чы­наць бежанцам новае жыццё на сваёй зямлі. Штодзённае зма­ган­не за тое, каб накарміць дзяцей і самому пражыць поўнасцю зай­мала іх увагу ў першых месяцах пасля вяртання. Жыццё бежанцаў напамінала тады бытаванне людзей каменнага веку. Не было коней, каб узараць поле. Пазычалі іх ад яўрэяў, так як і зерне для сяўбы. Большасць вярнуўшыхся пачынала жыць у зям­лян­ках або бу­данах. Такія хаты служылі бежанцам часам не­каль­кі гадоў, па­куль не пабудавалі сапраўднае жыллё з драў­ля­ных брусоў.

Аднаўленне маёмасці, якую бежанцы патрацілі ў 1915 г., тры­ва­ла амаль цэлае міжваеннае дваццацігоддзе. Бежанства за­бра­ла ўсё, што выпрацавала некалькі пакаленняў беларусаў. Ад­бу­до­ве не спрыяла бяздушная фіскальная палітыка польскай дзяр­жа­вы. Таму сацыяльныя і эканамічныя праблемы беларусаў ІІ Рэ­чы Паспалітай рашуча паўплывалі на іх палітычную, а нават рэ­лігійную арыентацыю. Большасць запамятала прыніжаючую га­лечу, недахоп харчоў і пастаянныя праблемы з платай па­дат­каў. Каб зарабіць грошы, людзі шукалі працы ў фальварках, ча­сам адлеглых на некалькі дзесяткаў кіламетраў ад роднай вёскі, па­сы­лалі дзяцей на цэлае лета пасвіць кароў за два цэнтнеры жы­та. Католікі, якія жылі побач, не патрабавалі кожную за­ла­тоў­ку прызначаць на аднаўленне гаспадаркі і таму запамяталі яны зусім іншы, чым праваслаўныя, вобраз даваеннай Поль­шчы. Палякі жылі ў сваёй краіне. У школах, касцёлах, дзяр­жаў­ных установах паўтараліся лозунгі, якія польскім грамадствам ус­прымаліся з адабрэннем. Дзяржаўная прапаганда звяртала ўва­гу на перамогу ў вайне з Расіяй. Усход паказваўся як пра­сто­ра прымітывізму, на якую цывілізацыю заўсёды прыносілі па­ля­кі. Сярод беларусаў такая прапаганда замацоўвала толькі апа­зі­цый­насць да польскай дзяржавы. Бачылі яны багатую царскую Ра­сію, а ў Польшчы жылі на ўзроўні жабрацкага стану. Ан­ты­бе­ла­рускасць і несумленнасць польскіх чыноўнікаў і паліцыянтаў за­мацоўвала разыходжанні паміж беларусамі і дзяржавай. Ты­ся­чы былых бежанцаў паверылі камуністычным арганізацыям, што ў Савецкім Саюзе пасля заканчэння вайны настаў час вя­лі­ка­га дабрабыту, а ўлада сапраўды апынулася ў руках рабочых і ся­лян. Ва ўмовах міжваеннай Польшчы людзі хацелі верыць у ней­кі цуд, шукалі надзеі на лепшую будучыню. Таму для адных та­кую надзею давалі камуністы, для другіх - лідэры шматлікіх сек­таў.

Кожны дзеяч, які аспрэчваў тагачасную польскую рэ­ча­іс­насць, мог разлічваць на прыхільнасць беларусаў. У дваццатыя га­ды беларускаму эміграцыйнаму ўраду ў Коўне вельмі лёгка ўда­лося арганізаваць антыпольскае падполле на тэрыторыі Бе­ла­сточчыны і Гродзеншчыны. Са шматлікіх дакументаў вы­ні­кае, што людзі нават не надта цікавіліся тым, пад якімі ло­зун­га­мі прапануюць ім змагацца з польскай дзяржавай, а най­важ­ней­шым ім было само змаганне. У палове дваццатых гадоў амаль увесь апазіцыйны рух апынуўся пад кантролем камуністаў, якіх дзей­насць набывала часам характар актыўнасці рэлігійнай сек­ты. Прарасійскасць былых бежанцаў стала пастаянным эле­мен­там іх палітычнага мыслення. Хаця разумелі яны розніцу паміж цар­скай Расіяй і Савецкім Саюзам, аднак адну і другую форму дзяр­жаўнасці ўспрымалі як альтэрнатыву для неакцэптаванай Поль­шчы. Ідэя незалежнай Беларусі жыла толькі ў свядомасці дзе­я­чаў некамуністычных арганізацый. Не мелі яны, аднак, вя­лі­ка­га ўплыву на беларускае грамадства.

Апорай для бе­жан­цаў у той час не стала таксама Царква. Былі яны сведкамі пра­сле­давання бальшавікамі святароў у Расіі. У Поль­шчы пра­ва­слаўе атаясамлівалася з царскай ўладай. Па гэ­тай прычыне як дзяр­жава, так і Каталіцкі касцёл вялі палітыку абмяжоўвання гра­мадскага значэння Царквы. У канцы двац­ца­тых гадоў улады вы­карыстоўвалі праваслаўных епіскапаў і свя­та­роў для па­ла­ні­за­цыі вернікаў, што вяло да іх кампраметацыі. Яў­нае су­пра­цоў­ні­цтва праваслаўнага кліру з уладамі па­збаў­ля­ла яго маг­чы­ма­сцей уплываць на вернікаў. У выніку шмат пра­ва­слаўных вельмі хут­ка апынулася ў сектах, якія развіваліся па­вод­ле прывезеных з Ра­сіі ўзораў. Лідэры сектаў найчасцей пра­па­навалі ўцёкі ад рэ­аль­насці і супольнае чаканне канца свету. Не­каторыя вызначалі на­ват дакладную дату апакаліптычнага канца. Сэнс жыцця сек­тан­таў абмяжоўваўся да падрыхтоўкі да „страшнага суда”. Спа­да­рожнічала гэтаму багатая рэлігійная аб­раднасць і цалкавітая ад­данасць правадыру руху. Най­боль­шая рэлігійная су­поль­насць пад кіраўніцтвам „прарока” Ільі Клі­мовіча ўзнікла на Са­коль­шчыне. Налічвала яна некалькі ты­сяч вернікаў з усяе Бе­ла­сточ­чыны.

Усё адмянілася з прыходам у 1939 г. Чырвонай Арміі. Ідэ­а­лі­за­ваная савецкая Расія аказалася не той, якой чакалі. Пасля ІІ су­светнай вайны, у 1944-1946 гадах, беларусам Беласточчыны пра­панавалася новае бежанства „ў Расію”. Гэтым разам вы­еха­лі толькі тыя, якія не мелі іншага выхаду.

Яўген МІРАНОВІЧ

---

1 П. Эбэрхардт, Дэмаграфічная сітуацыя на Беларусі: 1897-1989, Менск 1997.
2 I. Matus, Wieś Strzelce-Dawidowicze w tradycji historycznej, Białystok 1994, s. 68.
3 Д. Фіёнік, Эвакуацыя царкоўнай маёмасці ў 1915 г. і спробы яе вяр­тан­ня пасля 1921 года на прыкладзе Беласточчыны, „Białoruskie Zeszyty Hi­sto­rycz­ne", 1996, nr 2 (6), s. 93-98.
4 O. Łatyszonek, Białoruskie formacje wojskowe 1917-1923, Białystok 1995, s. 35.

Ад выдаўца

Прапанаваны том змяшчае ўспаміны жыхароў сённяшняй Бе­ла­сточчыны, якія ў 1915 годзе пакінулі месца свайго жыхарства і па­даліся ў бежанства ў глыб Расіі.

У асноўную частку кнігі ўвайшлі тэксты друкаваныя на ста­рон­ках тыднёвіка „Ніва” ў 1958-2000 гадах і непублікаваныя ма­тэ­рыялы, сабраныя журналістамі, карэспандэнтамі і чытачамі. Пад гэтымі тэкстамі падаецца аўтар і год запісу. У кнізе дру­ку­юц­ца таксама матэрыялы, сабраныя ў час маладзёжных лет­ні­каў „Войшкі ‘97” і „Грыневічы ‘98”, арганізаваных Беларускім гі­старычным таварыствам і апублікаваныя ў краязнаўча-куль­тур­ным часопісе „Бельскі Гостінэць”, што ў выданні пазначана ад­паведнай паметкай.

У раздзеле „Дадаткі” даюцца дакументы таго часу: вопісы ма­ё­масці, даведкі, карэспандэнцыя. Спачатку прыводзіцца змест ар­хіўнага матэрыялу, затым у якасці ілюстрацыі змяшчаецца ко­пія дакумента або яго фрагмент. У канцы кнігі змешчаны па­ка­заль­нік мясцовасцей Беласточчыны, з якіх выводзяцца героі ўспа­мінаў. Паколькі тэк­сты ў кнізе размешчаны ў алфавітным па­радку паводле про­звішчаў і імён герояў расказаў, імянны па­ка­зальнік адсутнічае.

Выказваем сардэчную падзяку ўсім асобам, якія ўключыліся ў пра­­цу па зборы бежанскіх успамінаў, фатаграфій і дакументаў гэ­та­га перыяду.

Бязлітасны лёс

Антон АКАЧУК, народжаны ў 1904 годзе ў Рагачах.

- Па да­ку­мен­тах, - ка­жа Ан­тон Ака­чук, - дык я на год ста­рэй­шы, чым у сап­раў­д­нас­ці. Баць­ка мой, Мі­рон, ха­ця сам быў не­пісь­мен­ны, ха­цеў, каб я кры­ху пад­ву­чыў­ся гра­ма­це. Бы­ла тут у нас у Ра­га­чах цар­коў­на-пры­хад­с­кая шко­ла, якая па­мяш­ча­ла­ся ў Мош­ка­вай ха­це. Дык тат­ка пай­шоў да на­стаў­ні­ка і ска­заў, што я з 1904 го­да на­ра­джэн­ня, каб мя­не ў шко­лу пры­няў, бо та­ды на­ву­ка па­чы­на­ла­ся ад вось­ма­га го­да. Ву­чыц­ца доў­га мне не да­вя­ло­ся, - пра­цяг­ваў свой рас­каз дзед Ан­тон, - бо хут­ка па­ча­ла­ся вай­на. Цар Мі­ка­лай з кай­зе­рам Віль­гель­мам за іл­бы ўзя­лі­ся, і неў­за­ба­ве да­вя­ло­ся нам уця­каць ад нем­цаў. Ка­за­кі ез­дзі­лі па вёс­ках і па­ло­ха­лі лю­дзей, што нем­цы жан­чын крыў­дзяць без ні­я­ка­га раз­бо­ру, гру­дзі ім шаб­ля­мі аб­руб­ва­юць, а муж­чын дык усіх ве­ша­юць і стра­ля­юць. Бы­ло як­раз га­ра­чае ле­та, зда­ец­ца 1915 го­да, па­мя­таю, што мы та­ды звез­лі жы­та ў клу­ню і за авёс бра­лі­ся... А тут цэ­лая па­ні­ка пай­ш­ла па вёс­ках. Цяж­ка бы­ло па­кі­даць улас­ны кут і зя­мель­ку род­ную. Праў­да, наш баць­ка ма­ла яе меў. Жы­лі мы на ад­ной вась­муш­цы. Столь­кі да­ста­ла­ся баць­ку ад ся­мей­ных па­дзе­лаў дзе­даў­с­ка­га ўчаст­ка...

Вась­муш­ка або вась­мак, ша­сту­ха, чац­вяр­туш­ка, дзе­ся­ці­на, уча­стак... Ады­ш­лі ў ня­быт гэ­тыя ве­лі­чы­ні зя­мель­най ме­ры ра­зам са змроч­ным ся­лян­с­кім мі­ну­лым, про­ста цяж­ка ця­пер ра­заб­рац­ца, як яны выз­на­ча­лі лёс ся­лян­с­кі, як ста­ві­лі ча­ла­ве­ка на гра­мад­с­кай дра­бі­не бя­ды і за­мож­нас­ці. Толь­кі з эн­цык­ла­пе­дыі да­ве­даў­ся я, што рус­кая дзе­ся­ці­на кры­ху пе­ра­вы­ша­ла ця­пе­раш­ні гек­тар, а дзед Ан­тон ка­заў мне, што ў Ра­га­чах на адзін уча­стак скла­да­ла­ся ней­кіх 20 дзе­ся­цін. Зна­чыць, сям’я Ака­чу­коў, у якой бы­ло трое дзя­цей і баць­кі, ся­дзе­ла на гас­па­дар­цы ў два з па­ла­ві­най гек­та­ра. Вось што абаз­на­ча­ла ко­ліш­няя ра­га­чоў­с­кая вась­муш­ка. І бы­ло гэ­та ўсё, на што яны маг­лі раз­ліч­ваць. Ніх­то не ма­ніў іх да­дат­ко­вы­мі за­роб­ка­мі ані ў го­ра­дзе, ані ў вёс­цы. Дык ся­дзе­лі Ака­чу­кі, як і ін­шыя іх су­се­дзі, на сва­ім вась­ма­ку, буль­бу з ква­сам елі, ва­ла­мі і са­хою ара­лі, лап­ця­мі зям­лю тап­та­лі, уруч­ную з са­ла­мя­най ка­роб­кі зер­не рас­сей­ва­лі, драў­ля­ны­мі ба­ро­на­мі по­ле ва­ла­чы­лі, сяр­пом збож­жа жа­лі, цэ­пам ма­ла­ці­лі, у жор­нах ма­ло­лі і ад вяс­ны да жні­ва ле­бя­дою кар­мі­лі­ся. Так жы­лі ды га­ра­ва­лі. Ка­лі ад­нак у 1915 го­дзе да­вя­ло­ся ім па­кі­нуць род­ны кут, крыў­д­на і ба­лю­ча бы­ло рас­ста­вац­ца з гэ­тай іх бя­дою ды з улас­най, па­лі­тай по­там зям­лёю...

- За­вез­лі нас, - рас­каз­вае дзед Ан­тон, - аж у Ка­зан­с­кую гу­бер­ню, у го­рад Чы­сто­паль, што на ра­цэ Ка­ме. Ха­ту ней­кую нам ад­вя­лі і да­вя­ло­ся жыць нам па-су­сед­с­ку з та­та­ры­нам. Ча­ла­век быў гэ­та вель­мі доб­ры і спа­гад­лі­вы, дзя­ліў­ся з на­мі ўсім, што сам меў...

Так, ве­даю, ня­ма­ла да­вя­ло­ся на­шым дзя­дам і пра­дзе­дам па­ван­д­ра­ваць і па ва­ен­ных сцеж­ках пер­шай сус­вет­най вай­ны. Лёс сям’і Мі­ро­на Ака­чу­ка з Ра­га­чоў тут не вык­лю­чэн­не. Ён про­ста ты­по­вы для мно­гіх ты­сяч на­шых су­ай­чын­ні­каў. Ад ня­мец­кіх аку­пан­таў уця­ка­лі гур­там усе жы­ха­ры ту­тэй­шых вё­сак. Бег­лі ў не­вя­до­мае, каб ра­та­вац­ца пе­рад чу­жын­ца­мі. Та­му іх і наз­ва­лі бе­жан­ца­мі, я б ска­заў - уце­ка­ча­мі...

Я зас­лу­хаў­ся ў рас­каз дзе­да Ан­то­на. На адзі­ноч­ны лёс яго сям’і нак­ла­да­лі­ся мно­гія ін­шыя рас­ка­зы аб жыц­ці на­шых бе­жан­цаў на шы­ро­кіх пра­сто­рах Ра­сіі ў час пер­шай сус­вет­най вай­ны, у час пра­ле­тар­с­кай рэ­ва­лю­цыі, ды ў час кры­ва­вых зма­ган­няў за ўла­ду са­ве­таў.

Без вя­лі­ка­га, па­ву­чаль­на­га во­пы­ту тых га­доў, пра­ве­дзе­ных у бе­жан­стве, не бы­ло б у на­шай гі­сто­рыі ані гра­ма­даў­с­ка­га ўзды­му, ані рэ­ва­лю­цый­на­га зма­ган­ня пад сця­га­мі КПЗБ, ані паз­ней­ша­га пар­ты­зан­с­ка­га ру­ху і пас­ля­ва­ен­най стой­кас­ці ў аба­ро­не на­род­най ула­ды. Ад­ным сло­вам, не ха­пі­ла б на­шым баць­кам пра­ле­тар­с­ка­га гар­ту.

Прай­ш­ло кры­ху ча­су, па­куль по­лы­мя пра­ле­тар­с­кай рэ­ва­лю­цыі са ста­ліч­на­га Пі­це­ра да­ка­ці­ла­ся ў Ка­зан­с­кую гу­бер­ню, дзе ў го­ра­дзе Чы­сто­паль ад 1915 го­да жы­ла ў бе­жан­цах сям’я Мі­ро­на Ака­чу­ка з вёс­кі Ра­га­чы. Бы­ло іх пя­цё­ра: ма­ці з баць­кам, два сы­ны і дач­ка.

- Жы­лі мы на са­мым бе­ра­зе ра­кі Ка­мы, - ус­па­мі­нае Ан­тон Ака­чук. - Ву­лі­ца так і на­зы­ва­ла­ся На­бя­рэж­ная. Мне та­ды бы­ло 11 год. Па­мя­таю, за­вёў я сяб­роў­ства з дзе­цю­ка­мі на­ша­га су­се­да, та­та­ры­на. Мы ра­зам бе­га­лі на вя­ліз­ную га­ру, якая ўзвы­ша­ла­ся над ра­кою Ка­май і з якой рас­пас­ці­раў­ся най­цу­доў­ней­шы кра­я­від на гэ­тую ра­ку ды на цэ­лае на­ва­кол­ле. А па Ка­ме кож­ны дзень плы­лі па­ра­хо­ды. Ці­ка­ва бы­ло нам, дзе­цю­кам, пра­во­дзіць іх ва­чы­ма. Та­ды я ўспа­мі­наў свае род­ныя ста­рон­кі, якія па­кі­ну­лі мы ўлет­ку 1915 го­да, уця­ка­ю­чы ад кай­зе­раў­с­кіх, ня­мец­кіх за­хоп­ні­каў. Мі­на­ю­чы гэ­тую пры­кам­с­кую га­ру, - адз­на­чае Ан­тон Ака­чук, - па­ра­хо­ды аба­вяз­ко­ва не­як тры­вож­на сіг­на­лі­лі...

І так пра­хо­дзі­ла іх не­за­від­нае жыц­цё ся­род чу­жых, але спа­гад­лі­вых лю­дзей. Баць­ка не­як зда­бы­ваў срод­кі для ўтры­ман­ня жон­кі і дзя­цей. Ан­тон ха­дзіў у шко­лу, па­паў­няў сваю скром­ную гра­ма­ту, зда­бы­тую ў цар­коў­на-пры­хад­с­кім ву­чы­ліш­чы ў Ра­га­чах. Вя­лі­кія рэ­ва­лю­цый­ныя ідэі пра­хо­дзі­лі не­як по­бач іх, ха­ця яны тут раз­лі­ва­лі­ся шы­ро­кай плын­ню, як ра­ка Ка­ма ў час вес­на­во­га паў­на­вод­дзя.

Па­вод­ле за­ха­ва­ных да­ку­мен­таў са­вец­кая ўла­да ў Ка­за­ні бы­ла ўста­ноў­ле­на 8 лі­ста­па­да 1917 го­да. Гэ­ты са­мы тэр­мін (з не­вя­лі­кі­мі ва­ган­ня­мі) мож­на ад­нес­ці так­са­ма і да Чы­сто­па­ля, дзе ў час рэ­ва­лю­цыі жы­ла сям’я ра­га­чоў­с­кіх Ака­чу­коў.

У па­мя­ці Ан­то­на Ака­чу­ка гэ­ты пе­ры­яд яго юнац­т­ва ад­люст­ра­ваў­ся больш-менш так:

- На­ста­лі цяж­кія дні. Не ха­па­ла яды. Баць­ка ад­не­куль раз­да­быў кры­ху збож­жа. Трэ­ба бы­ло яго доб­ра вы­су­шыць, каб паз­ней зма­лоць у жор­нах на му­ку. Ха­ты ў гэ­тым го­ра­дзе, асаб­лі­ва на ву­лі­цы На­бя­рэж­най, бы­лі кры­ты пе­ра­важ­на дра­ні­ца­мі і зад­ні­мі сце­на­мі пры­ту­ля­лі­ся да вы­со­кай на­бя­рэж­най. Та­кім чы­нам лёг­ка бы­ло на іх узаб­рац­ца. І вось баць­ка рас­к­лаў плах­ту на да­ху сва­ёй ха­ты і рас­сы­паў на ёй гэ­тае збож­жа, так цяж­ка зда­бы­тае, каб яно на сон­цы доб­ра вы­сах­ла. А мне ён за­га­даў сце­раг­чы гэ­ты каш­тоў­ны скарб. Дык ля­жу я ка­ля збож­жа, з пры­ем­нас­цю жую зер­не пад­су­ша­най пша­ні­цы і ма­ру аб смач­ных блі­нах, якія на­рых­туе нам ма­ма з пша­ніч­най му­кі. І та­ды за на­шай гор­кай за­гу­дзеў ней­кі па­ра­ход, але гэ­ты гу­док быў для мя­не зу­сім чу­жы, не­вя­до­мы, ін­шы ад тых, да якіх я пры­вык, бо­лей пра­ніз­лі­вы. Та­та­ры­на­вы хлап­чу­кі кі­ну­лі­ся бя­гом на гор­ку, каб пры­ві­таць гас­цей, а я з жа­лем паг­ля­дзеў на баць­ка­ву пша­ні­цу і астаў­ся на мес­цы. Неў­за­ба­ве ад рэч­кі раз­даў­ся пра­ніз­лі­вы свіст і... да­лей я ўжо ні­чо­га не па­мя­таў... Штось­ці мя­не здзьмух­ну­ла з да­ху на­шай ха­ты, ра­зам з баць­ка­вай пша­ні­цай. Толь­кі паз­ней я да­ве­даў­ся, што наш го­рад Чы­сто­паль аб­ст­ра­ля­лі з рэч­кі ней­кія ка­на­нер­кі і мя­не яны, ма­быць, узя­лі за на­зі­раль­ні­ка бе­лых, бо аж два сна­ра­ды пус­ці­лі ў бок на­шай ха­ты. Адзін ра­зар­ваў­ся ля са­май ха­ты су­се­да-та­та­ры­на, а дру­гі кры­ху да­лей...

Гэ­тыя сна­ра­ды апа­вяс­ці­лі Чы­сто­па­лю пры­ход са­вец­кай ула­ды, быц­цам рэ­хам ад­гук­нуў­ся тут стрэл „Аў­ро­ры” ў Пе­цяр­бур­гу. Так­са­ма па­ра­хо­да­мі ў гэ­ты ж дзень нап­лы­лі ў Чы­сто­паль чыр­во­наг­вар­дзей­с­кія рэ­ва­лю­цый­ныя ат­ра­ды. Толь­кі ўла­дзе са­ве­таў не ха­пі­ла та­ды яш­чэ сіл, каб за­ма­ца­вац­ца ў гэ­тым го­ра­дзе на Ка­ме. У мя­не, на жаль, ня­ма бо­лей дак­лад­ных зве­стак аб па­дзе­ях та­го ча­су ў Чы­сто­па­лі. Ве­даю за­тое, што ў жніў­ні 1919 го­да гу­бер­н­с­кую Ка­зань зноў за­ня­ла бе­лаг­вар­дзей­с­кая ар­мія і не­каль­кі ме­ся­цаў тры­ма­ла яе ў сва­іх ру­ках. Бе­лаг­вар­дзей­с­кія афі­цэ­ры пом­с­ці­лі ўсім, ка­го за­па­доз­ры­лі ў сім­па­тыі баль­ша­ві­кам.

- Цяжка бы­ло ў чым-ко­ле­чы ра­заб­рац­ца, - ка­жа дзед Ан­тон. - Адзін дзень - ві­та­юць хле­бам і сол­лю ней­кіх бе­лых афі­цэ­раў і чы­ноў­ні­каў, а неў­за­ба­ве пры­хо­дзяць чыр­во­ныя ат­ра­ды, якіх так­са­ма ві­та­юць хле­бам і сол­лю. А за кож­ным ра­зам уз­ні­ма­ец­ца стра­шэн­ная стра­ля­ні­на, га­раць да­мы і гі­нуць лю­дзі. О, каб вы ве­да­лі, коль­кі я роз­ных пра­моў та­ды нас­лу­хаў­ся! На цэ­лае жыц­цё мне ха­пі­ла гэ­тай на­ву­кі. Гэ­та ж быў ужо 1918, а мо­жа і 1919 год. Я, ча­тыр­нац­ца­ці­га­до­вы пад­ле­так, па­чы­наў ужо шмат што ра­зу­мець і ўсё бо­лей хі­ліў­ся да чыр­во­ных. Яны ста­на­ві­лі­ся ў аба­ро­ну бед­ных лю­дзей. А мы ж, без­зя­мель­ныя бе­жан­цы, сап­раў­ды жы­лі вель­мі бед­на ды яш­чэ і што­дзень га­ла­да­лі. А тут пай­ш­ла па лю­дзях эпі­дэ­мія ты­фу. На­род гі­нуў, як му­хі. Зах­ва­рэ­лі і мае баць­кі. Тат­ка не­як пе­ра­му­чыў­ся, але ма­ма - па­мер­ла. Ду­маў я, што і нам бу­дзе ка­нец. То ж аста­лі­ся мы без ка­вал­ка хле­ба і без баць­коў. Брат, Саш­ка, быў ся­род нас най­ста­рэй­шы. Бя­да, ад­нак, уся­му на­ву­чыць. Па­мя­таю, што мя­ня­лі мы соль у та­та­раў па вёс­ках на ма­ла­ко і прас­на­кі. Ма­ла­ко на­сіў я баць­ку ў баль­ні­цу, бо ён быў вель­мі ж ас­лаб­ле­ны, а кар­міць хво­рых не ме­лі чым...

Са­вец­кая ўла­да, якая та­ды ўжо паў­тор­на за­ма­ца­ва­ла­ся ў Чы­сто­па­лі, най­перш зас­на­ва­ла ў го­ра­дзе на­род­ную шко­лу і за­га­да­ла, каб у гэ­тай шко­ле ву­чы­лі­ся ўсе не­пісь­мен­ныя гра­ма­дзя­не без роз­ні­цы на ўзрост. Пай­ш­лі ў шко­лу так­са­ма і ўсе чле­ны сям’і Ака­чу­коў. Ан­тон ус­па­мі­нае:

- Хто ўжо ўмеў чы­таць і пі­саць, та­му за­га­да­лі лад­ка­вац­ца ў пер­шых лаў­ках. А хто ў гра­ма­це ні­чо­га не раз­бі­раў­ся, дык ся­дзеў зза­ду. І зда­ры­ла­ся так, што я ся­дзеў пер­шы, а мой баць­ка - за мною. Гэ­та­га ён ні­як не мог сцяр­пець. Так і астаў­ся не­а­ду­ка­ва­ным...

Вай­на за ўла­ду са­ве­таў яш­чэ не за­кон­чы­ла­ся. Гэ­та ж тут, на поў­д­ні Ра­сіі, цар­с­кі ге­не­рал Дзя­ні­кін рых­та­ваў сваю бе­лую ар­мію да па­хо­ду на чыр­во­ную Мас­к­ву. Ся­род на­ро­ду па­ча­лі га­ва­рыць, што прад­бач­ва­ец­ца пры­му­со­вы на­бор у гэ­тую ар­мію. Мі­рон Ака­чук ра­шыў улад­ка­вац­ца на пра­цу на ней­кім па­ра­хо­дзе, ад­куль не бра­лі ў сал­да­ты. І гэ­та яму ўда­ло­ся. Па­ра­ход па Ка­ме і Вол­зе ха­дзіў аж у Аст­ра­хань. З до­му да­во­дзі­ла­ся ад­лу­чац­ца на доў­гі час і Ака­чук вып­ра­сіў у свай­го на­чаль­ства даз­вол, каб ра­зам з ім на па­ра­хо­дзе раз­мяс­ці­лі­ся і яго дзе­ці. З гэ­та­га пе­ры­я­ду жыц­ця іх сям’і пры­га­даю я - ус­лед за Ан­то­нам Ака­чу­ком - толь­кі адзін эпі­зод.

- Ста­я­лі мы ў Аст­ра­ха­ні. Ру­ха­вік на­ша­га па­ра­хо­да пат­ра­ба­ваў грун­тоў­на­га ра­мон­ту. І як­раз на го­рад на­ля­це­лі бе­лыя. За­вя­заў­ся кры­ва­вы бой. Паў­д­ня, а мо і бо­лей не змаў­ка­ла стра­ля­ні­на. Урэш­це чыр­во­ныя пе­ра­маг­лі. Па­мя­таю, на­ла­дзі­лі яны ўра­чы­стае па­ха­ван­не сва­іх паў­шых та­ва­ры­шаў. На­ро­ду саб­ра­ла­ся цэлая процьма. Га­лоў­ная ву­лі­ца го­ра­да за­поў­ні­ла­ся на­ро­дам, што кан­ца і краю не бы­ло ві­даць. Ар­кестр ба­дзё­ра рэ­жа рэ­ва­лю­цый­ныя пес­ні і мар­шы, як бы гэ­та быў па­рад пе­ра­мо­гі, а не па­хава­н­не чыр­во­на­ар­мей­цаў. Увесь на­тоўп кі­ру­ец­ца на га­лоў­ную плош­чу Аст­ра­ха­ні, дзе ра­шы­лі па­ха­ваць паў­шых ге­ро­яў. На­рых­та­ва­лі ўжо брац­кую ма­гі­лу і, пас­ля вы­ступ­лен­няў шмат­лі­кіх ара­та­раў, па­ча­лі апус­каць у яе тру­ны з це­ла­мі за­гі­нуў­шых. Адна­ча­со­ва раз­даў­ся га­на­ро­вы са­лют. Лю­дзі, якія зна­хо­дзі­лі­ся кры­ху да­лей ад мес­ца па­ха­ван­ня чыр­во­на­ар­мей­цаў і не ба­чы­лі ўра­чы­стай цы­ры­мо­ніі, па­ду­ма­лі, што гэ­та вяр­ну­лі­ся бе­лыя, дзя­ні­кін­­скія ат­ра­ды. Уз­ня­ла­ся па­ні­ка. Лю­дзі па­ча­лі ўця­каць. І не дай Бог, каб хтось­ці спа­тык­нуў­ся - за­тап­та­лі б жы­вым! Чыр­во­ныя кон­ні­кі тут жа раз’еха­лі­ся па го­ра­дзе. Кры­чаць, каб ніх­то ні­чо­га не ба­яў­ся, што гэ­та толь­кі сал­дац­кі га­на­ро­вы са­лют! Але дзе там, ніх­то іх ужо не слу­хаў, кож­ны ра­та­ваў­ся як мог...

І Ан­тош­ка вяр­нуў­ся так­са­ма да баць­кі на па­ра­ход. Неў­за­ба­ве і гэ­ты па­ра­ход спы­ніў сваю служ­бу на Ка­ме і Вол­зе, бо не ха­пі­ла па­лі­ва. І не бы­ло пра­цы Мі­ро­ну Ака­чу­ку, баць­ку Ан­то­на. А го­лад усё бо­лей зла­вес­на шчы­рыў свае зу­бы.

- Ад го­ла­ду, - ус­па­мі­нае дзед Ан­тон, - ра­та­ва­лі­ся мы та­кім чы­нам, што баць­ка за соль і наф­ту зда­бы­ваў у та­тар­с­кіх вёс­ках ма­ла­ко, пры­но­сіў яго ў Чы­сто­паль, а я браў ко­наў­ку ма­ла­ка на пле­чы ды ішоў на пры­стань, дзе заў­ж­ды зна­хо­дзі­ла­ся поў­на на­ро­ду, і за та­тар­с­кае ма­ла­ко ўда­ва­ла­ся мне раз­да­быць там або кры­ху гро­шай або што ін­шае. Най­больш ах­вот­на браў я ней­кія хар­чы...

Ішоў ужо двац­ца­ты або і двац­цаць пер­шы год. Даў­ней­шыя бе­жан­цы ад­не­куль да­ве­да­лі­ся, што даз­во­лі­лі ім вяр­тац­ца на сваю ра­дзі­му. Мі­рон Ака­чук за­су­ма­ваў па баць­коў­с­кай вась­муш­цы зям­лі. Зда­ла­ся яна яму адзі­ным ра­тун­кам ад га­лод­най смер­ці.

Пад во­сень 1921 го­да вяр­ну­лі­ся яны на баць­каў­ш­чы­ну, у свае род­ныя Ра­га­чы, якія за­раз зна­хо­дзяц­ца ў Мі­лей­чыц­кай гмі­не. Ста­рэнь­кая хат­ка ды ін­шыя гас­па­дар­чыя бу­дын­кі, якія Мі­рон Ака­чук па­кі­нуў тут ле­там 1915 го­да, уця­ка­ю­чы ад нем­цаў, на шчас­це, за­ха­ва­лі­ся. Ха­та ста­я­ла ля ву­лі­цы, між хля­вом і клу­няй, усё пад ад­ным да­хам. Ха­пі­ла кры­ху ад­ра­ман­та­ваць гэ­ты дах і заш­к­ліць вок­ны, каб мож­на бы­ло не­як сха­вац­ца ад хо­ла­ду, вет­ру і даж­джу.

Мі­рон вяр­нуў­ся без жон­кі і дач­кі. Яны аста­лі­ся ў зям­лі над ра­кою Ка­май, аста­лі­ся там на­заў­сё­ды, ско­ша­ныя хва­ро­бай і го­ла­дам. На ра­дзі­му вяр­нуў­ся баць­ка з сы­на­мі: Ан­то­нам, яко­му ў 1921 го­дзе пай­шоў шас­нац­ца­ты год, і яш­чэ ма­лод­шым Нес­це­рам. Пры­е­ха­лі, прак­тыч­на, без ні­чо­га, з го­лы­мі ру­ка­мі і ту­гою па сва­ёй зя­мель­цы, што за­ра­ста­ла ўжо хмыз­ня­ком. Не да­ва­ла яна на­дзеі на доб­ры ўра­джай.

А тут іш­ла ўжо зі­ма. На­рых­та­ваў Мі­рон Ака­чук са­бе за­ма­шы­сты цэп, з моц­ным ду­бо­вым бі­я­ком, ды пай­шоў па вёс­ках пра­сіц­ца ў бат­ра­кі. У па­моч­ні­кі ўзяў са­бе сы­на Ан­то­на, гэ­та­га ста­рэй­ша­га, шас­нац­ца­ці­га­до­ва­га. Нес­цер­ка астаў­ся сам у Ра­га­чах, каб даг­ля­даць хат­ні да­бы­так. Ды ат­ры­маў яш­чэ за­гад, каб дроў на зі­му на­на­сіць з не­да­лё­ка­га ле­су, най­лепш сма­лі­стых, су­хіх сас­но­вых га­лі­нак. Ка­ня не бы­ло. Да­вя­ло­ся яму гэ­тыя дро­вы ця­гаць на пля­чах. А баць­ка з сы­нам Ан­то­нам па­ван­д­ра­ва­лі аж за Мі­лей­чы­чы, дзе між рэч­ка­мі Ну­рэц і Нур­чык зна­хо­дзяц­ца пе­ра­важ­на ка­та­ліц­кія вёс­кі даў­ней­шай зас­цян­ко­вай шлях­ты, якая цэ­лую ня­мец­кую аку­па­цыю пра­жы­ла на мес­цы. І толь­кі ў гэ­тых вёс­ках - у Па­ка­не­ве, Са­бя­ты­не, Са­сі­нах, Вал­ках, Ван­да­лі­не ці ў Вы­га­но­ве - мож­на бы­ло спа­дзя­вац­ца на ней­кі за­ро­бак, цёп­лую стра­ву і дах над га­ла­вой. Пла­ці­лі пуд жы­та за цэ­лы дзень ма­лаць­бы цэ­пам. Дзень па­чы­наў­ся на дос­віт­ку, а кан­чаў­ся да­лё­ка пас­ля за­ха­ду сон­ца. І яны це­шы­лі­ся, бо за­роб­ле­нае збож­жа да­ва­ла на­дзею, што з го­рам-бя­дою не­як да­цяг­нуць да вяс­ны, а вясною - аб­се­юць улас­ную вась­му­ху аў­сом ды грэч­кай, а мо­жа яш­чэ і кры­ху яч­ме­ню ды про­са раз­вя­дуць... І так да­ча­ка­юц­ца ўлас­на­га ка­вал­ка хле­ба. Да­моў вяр­та­лі­ся толь­кі на свя­ты і дзе­ля та­го, каб на­ве­даць адзі­но­ка­га Нес­це­ра ды пры­нес­ці на ўлас­ных пля­чах зап­ра­ца­ва­нае даб­ро. Най­час­цей бы­ло гэ­та жы­та, авёс ці яч­мень, за­леж­на ад та­го, што да­во­дзі­ла­ся ім ма­ла­ціць. Зда­ра­лі­ся ад­нак бо­лей спа­гад­лі­выя гас­па­да­ры, якія да ас­ноў­най зар­п­ла­ты ад шчы­ра­га сэр­ца дак­ла­да­лі яш­чэ і ку­сок са­ла, не­каль­кі яек, ці звы­чай­на пляш­ку ма­ла­ка, ка­лі яны ад­п­раў­ля­лі­ся да­моў...

За­пі­саў я са­бе на маг­ні­та­фон­ную плёнку ўспа­мі­ны Ан­то­на Ака­чу­ка пра до­лю-ня­до­лю яго­най сям’і і ўжо ка­то­ры раз слу­хаю гэ­ты няс­пеш­ны рас­каз па­ста­рэ­ла­га і зму­ча­на­га жыц­цём вась­мі­дзе­ся­ці­га­до­ва­га се­ля­ні­на. Ня­ма ў гэ­тым рас­ка­зе ні­чо­га надз­вы­чай­на­га. Не здзей­с­ніў ён ані­я­кіх ге­рой­с­кіх подз­ві­гаў. Ці вар­та та­ды зай­мац­ца яго лё­сам?

Я ду­маю, што вар­та. Гэ­та ж лёс усіх на­шых баць­коў і дзя­ду­ляў, лёс па­ка­лен­ня, якое, змо­ра­нае жыц­цём, амаль поў­нас­цю ўжо звя­ло­ся, ады­шоў­шы ў ня­быт, гэ­та ж на яго до­лю вы­па­лі дзве сус­вет­ныя вай­ны і ад­на вя­лі­кая рэ­ва­лю­цыя, гэ­та ж яно вы­му­ша­на бы­ло блу­каць па шы­ро­кіх пра­сто­рах ва­ен­най і га­лод­най Ра­сіі, а пас­ля вяр­тан­ня на баць­каў­ш­чы­ну, так­са­ма як і Ан­то­ну Ака­чу­ку і яго баць­ку Мі­ро­ну, да­вя­ло­ся гэ­та­му па­ка­лен­ню ску­пы ку­со­чак хле­ба да­бы­ваць на­туж­лі­вай пра­цай. Гэ­та бат­рац­кі лёс ма­ёй па­кой­най ма­мы і май­го ста­рэнь­ка­га, хва­ра­ві­та­га баць­кі. Ка­ра­ні на­шай гра­мад­с­кай ак­тыў­нас­ці ся­га­юць глы­бо­ка ў гі­сто­рыю. І та­му, мяр­кую, трэ­ба нам да іх звяр­тац­ца, ка­лі ёсць яш­чэ лю­дзі - жы­выя свед­кі, якія за­ха­ва­лі ў сва­ёй зму­ча­най па­мя­ці ха­ця б ней­кія ад­га­лос­кі тых вя­лі­кіх гі­ста­рыч­ных па­дзей. Няш­мат прой­дзе ча­су, і яны па­кі­нуць нас ужо на­заў­сё­ды. І та­му я за­піс­ваю з вя­лі­кай пры­ем­нас­цю ўспа­мі­ны гэ­тых лю­дзей.

- Ой, уе­ла­ся мне ў кос­ці гэ­тая пер­шая зі­ма пас­ля на­ша­га вяр­тан­ня з Ра­сіі! - пра­сту­ю­чы ля печ­кі свой зба­ле­лы хры­бет, за­яў­ляе дзед Ан­тон.

Мне спа­да­рож­ні­чаў у гэ­тай па­ез­д­цы мой ста­рэнь­кі баць­ка, Мак­сім Руд­чык, які заў­сё­ды з вя­лі­кім за­ці­каў­лен­нем слу­хае ўсё аб Каст­рыч­ніц­кай рэ­ва­лю­цыі, аб бе­жан­стве, го­ла­дзе і Гра­ма­дзян­с­кай вай­не, ды аб кла­са­вых зма­ган­нях. З на­шай род­най вёс­кі ў Ра­га­чы ўся­го ней­кіх пяць кі­ла­мет­раў. Мак­сім і Ан­тон па ўзро­сту амаль ад­на­год­кі; Мак­сім на тры га­ды ста­рэй­шы. Да гэ­тай суст­рэ­чы яны яш­чэ не бы­лі зна­ё­мы. Але суст­рэў­шы­ся, ад­ра­зу ад­чу­лі ся­бе за­ду­шэў­ны­мі сяб­ра­мі. Ка­ры­ста­лі­ся ад­ной і той жа зац­вяр­дзе­лай паў­д­нё­вай па­лес­кай бе­ла­рус­кай га­вор­кай, прай­ш­лі па­доб­ны жыц­цё­вы шлях. Мак­сім, маг­чы­ма, бо­лей скла­да­ны, чым Ан­тон, ад­нак выз­на­ча­лі яго тыя ж са­мыя ве­хі гі­ста­рыч­ных па­дзей. Пры­сут­насць май­го баць­кі яш­чэ бо­лей за­ах­во­ці­ла дзе­да Ан­то­на да да­лей­шых ус­па­мі­наў.

- Пла­ці­лі нам ад ка­пы, - га­ва­рыў ён. - Не па­мя­таю ўжо коль­кі, пуд збож­жа, мо больш ці менш, але ве­даю, што бра­лі мы пла­ту ад аб­ма­ло­ча­ных сна­поў. Гас­па­дар аку­рат­на вы­кі­даў на ток ка­пу жы­та, зна­чыць 60 сна­поў, і ка­лі лас­ка, хоч да абе­ду, а хоч і дзень цэ­лы, ма­ла­ці са­бе як хо­чаш! Баць­ка пад­га­няў мя­не. А ка­лі ма­ла­ціць у два ца­пы, то тут па­гуль­тай­ні­чаць ня­ма маг­чы­мас­ці, трэ­ба аба­вяз­ко­ва пас­пя­ваць за пар­т­нё­рам, бо інакш сва­ім бі­я­ком і па ўлас­ным іл­бе ат­ры­маць мож­на. Праў­да, цэп у мя­не быў шмат ляг­чэй­шы, чым у баць­кі, але мне бы­ло та­ды ўся­го 16-17 га­доў. У лю­ты ма­роз да­во­дзі­ла­ся мне рас­п­ра­нац­ца да ка­шу­лі.

І так яны не­як пра­му­чы­лі­ся да вяс­ны.

- Вясною, - ка­жа дзед Ан­тон, - па­я­ві­лі­ся ў Ра­га­чах ней­кія па­ны - на­бі­ра­лі ма­ла­дых, зда­ро­вых хлап­чу­коў у па­раб­кі. І мы пай­ш­лі. Я - у бат­ра­кі, а брат, Нес­цер­ка, які яш­чэ да цяж­кай ра­бо­ты не на­да­ваў­ся, пай­шоў па­стуш­ком. За­вез­лі нас на ней­кі ху­тар аж за Кны­шын. Гэ­та вель­мі да­лё­ка ад на­шай род­най вёс­кі. Па-поль­с­ку га­ва­рыць мы не ўме­лі ані сло­ва. До­ма най­час­цей ка­ры­ста­лі­ся сва­ёй мяс­цо­вай га­вор­кай. А тут, у гэ­та­га па­на за Кны­шы­нам, усе вык­люч­на па-поль­с­ку. Так і за­вя­ло­ся, што нас ка­ца­пён­ка­мі праз­ва­лі ды яш­чэ ін­шыя крыў­д­ныя мя­нуш­кі пры­ду­ма­лі. Да­во­дзі­ла­ся цяр­пець усе гэ­тыя здзе­кі, бо толь­кі на ка­нец га­да­вой служ­бы брат, як па­стух, меў ат­ры­маць ця­ля, а я, як бат­рак, - абя­ца­ную ялош­ку. Да та­го яш­чэ пан га­ва­рыў, што да­кі­не не­каль­кі пу­доў збож­жа і воп­рат­ку ды абу­так.

За бат­рац­кую служ­бу сва­іх сы­ноў Мі­рон Ака­чук пас­ля пер­ша­га го­да ку­піў у Кны­шы­не па­ста­рэ­ла­га, за­мо­ра­на­га ка­ня. І вель­мі гэ­тым це­шыў­ся, бо яму ўжо на­да­е­ла зап­ра­гаць ка­роў у яр­мо са­хі. Сы­нам, ад­нак, за­га­даў аста­вац­ца яш­чэ на дру­гі год у гэ­та­га па­на. А ка­лі прай­шоў і гэ­ты дру­гі год іх служ­бы, ка­лі баць­ка пры­е­хаў за імі, та­ды ўра­чы­ста ім за­я­віў, што ўжо бо­лей у чу­жых лю­дзей яны слу­жыць не бу­дуць.

- Мы ця­пер са­мі за­вя­дзем улас­ную га­па­дар­ку! - су­ця­шаў іх баць­ка. - Я за­а­раў і аб­се­яў усё сваё по­ле! - з ра­дас­цю ін­фар­ма­ваў ён сы­ноў.

І, сап­раў­ды, пер­шы раз пас­ля вяр­тан­ня з бе­жан­ства клу­ня ў Мі­ро­на Ака­чу­ка за­поў­ні­ла­ся збож­жам.

- Со­рак коп ад­на­го толь­кі жы­та мы на­жа­лі! - хва­ліц­ца дзед Ан­тон. - А баць­ка ўжо дру­го­га ка­ня ку­піў і жа­лез­ны воз раз­да­быў і плуг жа­лез­ны! Ад­ным сло­вам, ста­лі мы сап­раў­д­ны­мі гас­па­да­ра­мі. Толь­кі ў гэ­тай гас­па­дар­цы не ха­па­ла нам жа­но­чых рук, каб стра­ву на­рых­та­ваць і пра па­ра­дак пак­ла­па­ціц­ца, ды лё­ну і воў­ны на воп­рат­ку нап­рас­ці...

І ра­шыў дзядзь­ка Мі­рон ажа­ніц­ца... Мі­ро­ну Ака­чу­ку на­ра­і­лі няб­рыд­кую ўда­ву з вёс­кі Ча­ром­ха. Жан­чы­на вяр­ну­ла­ся з бе­жан­ства без му­жа, бо яго, ка­за­лі, за­таў­к­лі цы­га­ны. Вяр­ну­ла­ся яна з сы­нам, які быў яш­чэ за­ма­лы, каб за­няц­ца гас­па­дар­кай.

Мі­рон прыг­ле­дзеў­ся дак­лад­на да ўся­го, што яго ча­ка­ла з но­вай жон­кай. І пра­па­но­ва яму спа­да­ба­ла­ся. Сам лі­чыў ён ся­бе яш­чэ паў­на­вар­тас­ным муж­чы­нам. Ма­ні­ла яго зям­ля, якая аста­ва­ла­ся за ўда­вою Ка­валь­чу­ко­вай. Мі­рон мер­ка­ваў так: у яе адзін сын, зна­чыць, па­са­гу яму рых­та­ваць не прый­дзец­ца. На­ад­ва­рот, мо­жа яш­чэ прыд­баць са­бе ў жон­кі ней­кую па­саж­ную дзеў­ку, дык іх гас­па­дар­ка яш­чэ бо­лей раз­рас­цец­ца...

Аб усіх гэ­тых па­дзе­ях і пе­ра­жы­ван­нях рас­ка­заў мне Мі­ро­наў сын, Ан­тон, які і сам ужо раз­мя­няў дзе­вя­ты дзе­ся­так свай­го жыц­ця. Я слу­хаў і ду­маў: „Як да­лё­ка ады­ш­лі мы за­раз ад уся­го гэ­та­га, што бы­ло най­важ­ней­шае ў жыц­ці Мі­ро­на Ака­чу­ка, яго сы­ноў - Ан­то­на і Нес­це­ра ды ўсіх яго су­час­ні­каў! Ады­ш­лі мы да­лё­ка ад гэ­тых спраў не толь­кі ў ча­се, не толь­кі га­да­мі, але перш за ўсё жыц­цё­вы­мі пе­ра­ме­на­мі і ра­зу­мен­нем ас­ноў­ных вар­тас­цей, якія выз­на­ча­юць сэнс ча­ла­ве­ча­га бы­ту. Для Мі­ро­на Ака­чу­ка 50 га­доў та­му на­зад усё зво­дзі­ла­ся да зям­лі. Яна да­ва­ла не­за­леж­насць і па­чуц­цё аса­бі­стай год­нас­ці.

- Ну і баць­ка наш ажа­ніў­ся, - га­во­рыць Ан­тон Ака­чук. - Ажа­ніў­ся і пе­ра­е­хаў жыць да жон­кі ў Ча­ром­ху. Пай­шоў у пры­ма­кі, каб я з бра­там Нес­це­рам аста­лі­ся на ўлас­най зям­лі ў Ра­га­чах. Ой, як цяж­ка та­ды нам жы­ло­ся! - уз­ды­хае дзя­ду­ля Ан­тон. - Баць­ка па­кі­нуў нам ад­ну авеч­ку і па­ла­ві­ну во­за - за­док, бо пе­ра­док заб­раў з са­бою. І ка­ро­вы заб­раў, і абод­ва ка­ні... Аста­лі­ся мы круг­лы­мі сі­ро­та­мі ў пу­стой ха­це. Без ма­ці і без баць­кі. Я - амаль 19-га­до­вы юнак, а Нес­цер­ка - яш­чэ па­ру го­дзі­каў ма­лод­шы...

У го­ла­се дзе­да Ан­то­на, ка­лі га­во­рыць ён аб гэ­тых сва­іх пе­ра­жы­ван­нях, яш­чэ і ця­пер чуў­ся за­кі­пе­лы жаль да свай­го баць­кі, а мо­жа толь­кі да свай­го лё­су, што так бяз­лі­тас­на з ім абы­шоў­ся. Да­вя­ло­ся па­чы­наць усё ад пу­сто­га ко­ра­ня, як та­ды, ка­лі вяр­ну­лі­ся з бе­жан­ства, з Ра­сіі.

Не ве­даў ён, што ра­біць - ці брац­ца за гас­па­дар­ку, ці зноў іс­ці ў бат­ра­кі і па­ма­лу на­жы­ваць усё не­аб­ход­нае для са­ма­стой­на­га гас­па­да­ран­ня... Ця­пер бы гэ­та­кай праб­ле­мы не бы­ло.

Та­ды, ад­нак, Ан­тон Ака­чук не меў вы­ба­ру. Яму так­са­ма здава­ла­ся, што зям­ля - най­боль­шы скарб. Хто мае ўлас­ную зям­лю, той, ха­ця га­лод­ны, бо­сы і аб­дзёр­ты, мог лі­чыць ся­бе важ­ным і вар­тас­ным ча­ла­ве­кам.

Ды ра­шыў Ан­тон Ака­чук, асі­ра­це­лы хлап­чук, ра­зам з бра­там Нес­цер­кам, тры­мац­ца гэ­тай баць­каў­с­кай вась­муш­кі.

Неў­за­ба­ве па­даб­раў са­бе ў жон­кі чар­на­во­кую Ма­ры­сю, у якой бы­ло двух моц­ных і зда­ро­вых бра­тоў, ды ра­зам ва­ро­ча­лі гэ­ту баць­каў­с­кую зям­лю.

Ажа­ніў­ся і брат Нес­цер­ка. Пас­ля яго жа­ніць­бы жы­лі яны там жа. Адзі­н лож­ак ста­яў у ад­ным кут­ку, а дру­гі, з ма­ла­да­жо­на­мі - за печ­кай... Доў­га так яны не выт­ры­ма­лі. Да­вя­ло­ся не­вя­ліч­кую хат­ку дзя­ліць на дзве част­кі.

- Я па стар­шын­ству, - ус­па­мі­нае дзед Ан­тон, - дык узяў гэ­тую част­ку, што з ак­ном ад поў­д­ня. А Нес­це­ру за­ста­ла­ся паў­ноч­ная част­ка. І зям­лю баць­каў­с­кую, гэ­ты вась­мак, мы так­са­ма па­дзя­лі­лі. Толь­кі ара­лі ад­ной ка­был­каю, бо дру­го­га ка­ня не бы­ло за што куп­ляць...

Запісаў Вік­та­р РУДЧЫК (1986 г.)

З Ор­лі ў Ся­рэд­нюю Азію

Мяфодзій АМІЛЬЯНОВІЧ, народжаны ў 1898 годзе ў Орлі.

Мя­фо­дзій Амі­лья­но­віч, ро­дам ад ро­ду з Ор­лі - ча­ла­век не­вы­со­ка­га ро­сту, дроб­нае кос­ці, тон­кі, але вя­сё­ла­га тва­ру, сяб­роў­с­ка­га ад­к­ры­та­га ха­рак­та­ру, ах­вот­ны рас­ка­заць вам бур­ную гі­сто­рыю свай­го жыц­ця.

Пры­сядзь­це вось з ім на ды­лях, вес­на­вое сон­ца ля­жа цёп­лым пром­нем вам на твар, і пас­лу­хай­це гі­сто­рыю бе­ла­рус­ка­га ча­ла­ве­ка. І з гэ­та­кай гі­сто­рыі вы - наш­чад­кі ге­ро­яў, вазь­мі­це па гор­с­ці пра­муд­рас­ці, хто вы і ку­ды ім­к­нец­ца сэр­ца ва­ша.

У пер­шую сус­вет­ную вай­ну сям’я Мяфодзія Амільяновіча вы­е­ха­ла ў бе­жан­ства ў Ярас­лаў­с­кую гу­бер­ню, Да­ні­лаў­с­кі ўезд.

- За­вез­лі нас на вёс­ку - ся­ло Вах­ці­на. Там быў ле­са­піль­ны за­вод. 16 год мне бы­ло і па­сту­піў я на ле­са­піль­ны за­вод і там пус­каў ка­цёл!

Ка­лі па­ча­ла­ся рэ­ва­лю­цыя, сям’я пе­ра­е­ха­ла ў Чэ­ля­бінск.

- Гэ­та вуз­ла­вая стан­цыя ка­ля Сі­бі­ры, - па­яс­няе дзя­док.

Там Кал­чак заб­раў хлоп­ца ў сваю ар­мію. Але ж амаль ад­ра­зу той хло­пец шу­каў спо­са­бу пе­ра­бег­чы „на сто­ра­ну крас­ных”. Ма­ла­ды бе­жа­нец з да­лё­ка­га краю ня­вы­ка­за­ны­мі дум­ка­мі ве­даў, што не ў Кал­ча­ка яго мес­ца і не ў тых ра­дах яму трэ­ба зма­гац­ца за той но­вы свет, аб якім га­во­рыць вось ужо вя­лі­кая Ра­сія.

Кал­ча­коў­с­кі ўзвод рас­к­ва­та­ра­ваў­ся за Ура­лам. Мя­фо­дзій жыў на ква­тэ­ры ў ад­на­го ра­бо­ча­га ста­ле­лі­цей­на­га за­во­да. Прыг­ля­нуў­ся наш хло­пец: ра­бо­чы, зна­чыць мож­на ад­к­рыць ду­шу. „Па­ма­жы­це ўбя­жаць да крас­ных”. Тры ра­зы паў­та­раў сваю прось­бу Мя­фо­дзій. „Перш ра­бо­чы адзы­ваў­ся да мя­не «зям­ляк» і па­моў­ч­ваў, не да­вя­раў, а ў трэ­ці раз чую - на­зы­вае «та­ва­рыш» і ка­жа: «Кінь руж­жо за чу­лан і ідзі за мной!»”

На ага­ро­дзе ста­я­ла ба­ня, як то ў рус­кіх, ве­да­е­це, па-на­ша­му лаз­ня. І ту­ды ён выс­лаў мя­не. Бы­ло во­сен­ню. Ён ска­заў: „Ідзі рос­п­лу­гай, не спя­шай­ся, яны і так ад­сту­пяць”. Ад­сту­пі­лі кал­ча­коў­цы. Не ме­лі ча­су шу­каць мя­не. А ра­бо­чы зай­шоў у ба­ню і пап­ра­сіў мя­не: „Да­ра­гі та­ва­рыш, із­ві­ні, што я толь­кі на трэ­ці раз та­бе па­ве­рыў”.

І тут нах­лы­ну­лі на май­го раз­моў­цу ўспа­мі­ны, за­лі­лі чу­лае сэр­ца, зах­ра­ба­та­лі ў гру­дзях, во­чы зап­лы­лі слязь­мі, прыс­ла­ніў ру­кой... Вось мо­мант ча­ла­ве­ча­га жыц­ця, які пас­ля столь­кіх га­доў па­ру­шыў стру­ны сэр­ца. Ра­бо­чы ака­заў­ся сяб­рам, та­ва­ры­шам, бра­там, на­ра­дзі­ла­ся друж­ба. Гэ­ты эпі­зод па­лы­хае ў сэр­цы Мя­фо­дзія сар­дэч­ным хва­ля­ван­нем. Бе­ла­рус­кая ду­ша, якая ж ты моц­ная і мяк­кая ра­зам! І сла­ва та­бе за гэ­та!

- Ва­ен­ным ка­мі­са­рам у крас­ных быў яў­рэй, - пра­даў­жае рас­каз дзя­док Мя­фо­дзій. - Я прыс­лу­хаў­ся, а по­тым і пы­таю, ці не з Гро­дзен­с­кай гу­бер­ні? Ён: з Гро­дзен­с­кай. Так на сі­бір­с­кіх пра­сто­рах па­я­віў­ся ча­ла­век ад род­ных ніў. Зма­бі­лі­за­ваў­шы нас на да­паў­нен­не да крас­ных, на трэ­ці дзень паг­на­лі ў Са­ра­пул, а там та­та­раў мно­га. Паг­ру­зі­лі ў эша­лон і па­вез­лі ў Сім­бірск. Там мы аб­у­чы­лі­ся і пай­ш­лі на фронт. Усё бы­ло раз­бу­ра­на кал­ча­коў­ца­мі. Праз ураль­с­кія го­ры прай­ш­лі, а там ка­за­кі ўраль­с­кія нас суст­рэ­лі. Ба­ро­ды па по­яс і ўзбро­е­ныя з ног да га­ла­вы. На­чаль­нік наш ска­заў: „Не ра­бей­це, та­ва­ры­шы”. А ў нас бы­ло два ку­ля­мё­ты „Мак­сім” і „Кольт”. Яны нас вы­ра­та­ва­лі ад ка­за­коў.

Мы ўсё пе­ра­маг­лі і іш­лі. Пры­вал, бы­ва­ла, выз­на­чыць ка­ман­дзір на 20 мі­нут, і да­лей! Так гна­лі мы Кал­ча­ка. Та­ды ўжо Крас­ная Ар­мія па­я­ві­ла­ся, усе ра­бо­чыя ўва­ста­лі.

Дай­ш­лі да Ак­цю­бін­с­ка, там паг­ру­зі­лі­ся і - у Таш­кент! Цёп­лая кра­і­на. Я ба­чу ў Таш­кен­це - чу­ча­ла ідзе. А то ў іх так Ма­га­мет пры­му­шаў адзя­вац­ца.

У Таш­кен­це яш­чэ вой­с­ка бу­хар­с­кае бы­ло. Хан іх уцёк у Пер­сію, а меў ён 25 жо­нак. З Таш­кен­та пе­рай­ш­лі ў ста­рую Бу­ха­ру, а ад­туль ад­п­ра­ві­лі­ся ў Мерв, а по­тым у крэ­пасць Куш­ка на гра­ні­цы з Аф­га­ні­ста­нам. Там мя­не наз­на­чы­лі над ба­та­льё­нам пісь­ма­ва­дзі­це­лем, бо та­ды бра­ка­ва­ла ву­чо­ных, а я ўмеў пі­саць. А ця­пер глянь­це, коль­кі там ву­чо­ных!

По­тым бы­ла дэ­ма­бі­лі­за­цыя і я пры­е­хаў да баць­коў у Чэ­ля­бінск. Ехаў праз Са­мар­канд, а там ар­лян­с­кіх мно­га бы­ло. У Чэ­ля­бін­с­ку явіў­ся ў ка­мі­са­ры­ят, а яны мне ка­жуць: „Ку­ды ты па­е­дзеш на тую ро­дзі­ну, там усё раз­бу­ра­на, ад­на кра­пі­ва рас­це”. Я ўпёр­ся - і вы­да­лі да­ку­мен­ты.

Пе­ра­е­хаў поль­с­кую гра­ні­цу, а меў у кі­шэ­ні да­ку­мент. Мя­не абыс­ка­лі і па­лі­чы­лі поль­с­кім па­лон­ным. А я і га­ва­рыць па-поль­с­ку не ўмеў. А ка­лі ў Ор­лю пры­е­хаў, дык ка­мен­дант кры­чаў: „Пся крэў, боль­ша­віц­ка мор­да, чэ­го пры­е­хаў, - і ты­цае мне пад ба­ра­ду пі­ста­лет, - заш­чэ­ле!” Ся­дзеў і ў ла­ге­ры ў Стшал­ко­ве ка­ля Поз­на­ні.

А ўсё ж Мя­фо­дзій, прай­шоў­шы і пе­ра­жыў­шы ўсе жа­хі вай­ны і здзе­кі па­лі­цыі на род­най зям­лі, сеў урэш­це на баць­коў­с­кім кус­ку зям­лі і ў баць­коў­с­кай ха­це.

30 га­доў пра­ца­ваў пры цар­к­ве ў Ор­лі. За гэ­та ад­но і мае не­вя­лі­кую рэн­ту. Ка­лі я да­пыт­ва­ла­ся, на якой, так ска­заць, па­са­дзе пра­ца­ваў пры цар­к­ве, ад­ка­заў: „Ра­бо­чы ча­ла­век быў”. Ко­рат­ка і яс­на. Ён ад най­ма­лод­шых год і да глы­бо­кай ста­рас­ці - ра­бо­чы ча­ла­век.

Запісала Ве­ра ЛЕЎЧУК (1983 г.)

З на­сен­ня ле­бя­ды хлеб пяк­лі

Ры­го­р АН­Д­РА­Ю­К, жы­ха­р Гу­са­коў, на­ро­джа­ны ў 1912 го­дзе.

У бе­жан­ства заб­ра­ла мя­не ма­ма, бо та­та быў на фрон­це: слу­жыў мат­ро­сам у Фін­лян­дыі; пас­ля баць­ка знай­шоў нас. Жы­лі мы ў гас­па­да­ра ў вёс­цы Ша­вя­лё­ва Пер­м­с­кай гу­бер­ні; бы­ло гэ­та вя­лі­кае ся­ло. Ма­ма пра­ца­ва­ла ў гас­па­да­роў, а мы, дзе­ці, бе­га­лі па ага­ро­дах. Ка­лі баць­ка вяр­нуў­ся, то да­па­ма­гаў ён уда­ві­цам ма­ла­ціць і пла­ты га­ра­дзіць.

Ка­ля вёс­кі пра­ця­ка­ла рэч­ка, шы­ро­кая, але нег­лы­бо­кая і мы ў ёй ку­па­лі­ся. Лес быў да­лё­ка ад вёс­кі, і се­на­кос быў да­лё­ка. На се­на­кос лю­дзі на ты­дзень вы­яз­джа­лі; ха­ты на се­на­ко­се ме­лі і там жы­лі. І пра­та­лі на се­на­ко­се, а ва­зі­лі се­на во­сен­ню і зі­мою. Лю­дзі там га­да­ва­лі ко­ней, ка­роў, сві­ней, аве­чак, гу­сей, ка­чак. Пад во­сень на мя­са рэ­за­лі гу­сей, пас­ля аве­чак, а зі­мою ялаў­нік. Па­ве­сяць у шпіх­ле­ры цэ­лую ка­ро­ву, а пас­ля, як ва­рыць трэ­ба, хо­дзяць і ад­руб­ва­юць. У шпіх­ле­ры тры­ма­лі так­са­ма зер­не.

Збож­жа ма­ла­ці­лі ца­поў­ка­мі - ма­шы­на­мі кры­ху мен­шы­мі ад шы­ро­ка­ма­лот­кі; та­кія ма­шы­ны бы­лі ў амаль усіх гас­па­да­роў. Чор­ную зям­лю праг­ра­буць, ачыс­цяць, па­ста­вяць ма­шы­ну і ма­ло­цяць. На­ват я ўжо да­па­ма­гаў ма­ла­ціць - га­няў ко­ней у ма­не­жы. Лю­дзі там штод­ня пяк­лі пша­ніч­ны хлеб, а тое, што аста­ва­ла­ся, ад­да­ва­лі ка­ро­вам і свін­ням. А пас­ля рэ­ва­лю­цыі то і хле­ба не ста­ла. Збі­ра­лі на­сен­не ле­бя­ды, ма­ло­лі, і з та­го хлеб пяк­лі. Чыр­во­ныя за­бі­ра­лі ад гас­па­да­роў збож­жа, каб бе­лым не да­ста­ла­ся, а бе­лыя - каб чыр­во­ным.

У бе­жан­стве на­ша сям’я пра­жы­ла сем га­доў. Там, у 1915 го­дзе на­ра­дзіў­ся мой брат, а ў 1919 го­дзе - сяст­ра. На чы­гу­нач­ную стан­цыю ад­во­зі­лі нас пад­во­да­мі тыя, ка­му баць­ка да­па­ма­гаў.

Вяр­ну­лі­ся і пер­шыя два тыд­ні жы­лі ў Рай­с­ку ў ма­мі­най сяст­ры. А пас­ля ў Гу­са­кі пе­раб­ра­лі­ся, дзе так­са­ма ў лю­дзей жы­лі. Вы­ка­па­лі зям­лян­ку, два а­кны ўста­ві­лі, вы­шэй па­ста­ві­лі ба­ля­сы, глі­наю іх аб­ля­пі­лі і так жы­лі. Печ з глі­ны па­ста­ві­лі, а по­лап з жэр­дак і са­ло­маю нак­ры­лі.

Ха­дзі­лі жаб­ра­ваць, на шлях­ту ха­дзі­лі ма­ла­ціць. Я па­сту­хом дзе­сяць га­доў быў, з та­го пяць га­доў сві­ней пас, а год - аве­чак. Пас­віў у Ста­цэ­ві­чах, Вар­пэ­хах, Пуль­шах, Ва­ро­ні, Рай­с­ку, Гу­са­ках. На­ча­ваў па клу­нях, хо­лад­на бы­ло і но­гі пах­ва­рэ­лі. І не ля­чыў­ся, бо і дак­та­роў не бы­ло, і гро­шай на ля­чэн­не не бы­ло.

Тыя, што на­ша по­ле аб­раб­ля­лі, да­лі нам кры­ху збож­жа, а пас­ля мне збож­жам за тое, што пас­віў, пла­ці­лі. І ка­ро­ву да трэ­ця­га ця­ля­ці тры­ма­лі, па­ра­сят ку­пі­лі. Ка­лі мне споў­ні­ла­ся двац­цаць пяць га­доў, пай­шоў я ў пры­мы да су­сед­кі. Пас­ля ста­рую ха­ту ў Пуль­шах ку­пі­лі і са­бе па­ста­ві­лі.

За­пі­саў Аляк­сандр ВЯР­БІЦ­КІ (2000 г.)

Жы­во­га ду­ха не за­ста­ло­ся

Тра­фім АНДРАЮК з Плё­сак, 1904 го­да на­ра­джэн­ня.

Усе лю­дзі з Плё­сак вы­яз­джа­лі фур­ман­ка­мі. Жы­во­га ду­ха ў ся­ле не за­ста­ло­ся. Ка­лі лю­дзі вы­е­ха­лі, сал­да­ты пад­па­лі­лі вёс­ку і амаль па­ла­ві­на зга­рэ­ла. А на­ша рад­ня вы­яз­джа­ла з Кляш­чэль, там да вай­ны баць­ка быў па­лі­цы­ян­там. Еха­лі мы по­ез­дам. У Сма­лен­с­ку бы­ла пе­ра­сад­ка. Да­е­ха­лі да Ра­зан­с­кай гу­бер­ні. Мой баць­ка стаў пра­ца­ваць кан­дук­та­рам. По­тым заб­ра­лі яго ў ар­мію, але на фронт ён не пай­шоў. Слу­жыў у ахо­ве ца­ра ў Ма­гі­лё­ве (там зна­хо­дзіў­ся га­лоў­ны штаб ра­сій­с­кай ар­міі, якой на­чаль­ні­кам быў сам цар - рэд.).

Пом­ню рэ­ва­лю­цыю і сло­вы ца­ра, ка­лі ад­ра­каў­ся ад ула­ды... А сын ца­ра, Аляк­сей, быў з та­го ж го­да, што і я. Бя­да бы­ла ў рэ­ва­лю­цыю. Як бе­лыя прый­дуць, то хлеб ёсць, а як чыр­во­ныя, то ні­чо­га ня­ма. Не трэ­ба, ве­да­е­це, рэ­ва­лю­цыі, ня­хай яе ха­ле­ра возь­ме.

З бе­жан­ства па­ча­лі вяр­тац­ца ў 1918 го­дзе. У Плёс­кі та­ды ад­на сям’я вяр­ну­ла­ся. Боль­шасць вяр­та­ла­ся ў 1919 го­дзе. Мы ста­лі ехаць да­до­му пад ка­нец 1919 го­да. У Сма­лен­с­ку, дзе ста­яў наш по­езд, бы­ло пад 40 эша­ло­наў. Там мая ма­ма па­мер­ла ад су­хо­таў. Цяж­ка бы­ло ехаць, бо як­раз іш­ла поль­с­ка-баль­ша­віц­кая вай­на. Наш по­езд пай­шоў на Ві­цебск, Віль­ню і Грод­на. Ад­туль да­е­ха­лі ў Бельск. Баць­ка вяр­нуў­ся толь­кі ў 1921 го­дзе. Але не­ка­то­рыя вяр­та­лі­ся ў Плёс­кі яш­чэ ў 1922 го­дзе.

За­пі­са­на 30 лі­пе­ня 1997 г. на гі­ста­рыч­ным лет­ні­ку ў Вой­ш­ках.

Бель­с­кі Го­сті­нэць № 1, 1998 г.

Шка­да­ва­лі бед­ных сі­рот

Еў­да­кія АНІШ­ЧУК, жы­хар­ка Гу­са­коў, на­ро­джа­ная ў 1915 го­дзе ў бе­жан­стве.

На­ра­дзі­ла­ся я ў Спа­саў­ку ў ле­се. А як за­е­ха­лі ў бе­жан­ства, то лю­дзі там мя­не ад ма­мы заб­ра­лі, па­мы­лі і ап­ра­ну­лі. Вель­мі пры­ем­ныя там лю­дзі бы­лі: міс­ка­мі і вэр­це­ха­мі нам ес­ці пры­но­сі­лі, а як мы ад’яз­джа­лі, то пла­ка­лі.

Та­та яш­чэ ў Ра­сіі ад ты­фу па­мёр. Як умі­раў, га­ва­рыў ма­ме пра мя­не:

- Гля­дзі, ма­ці, донь­ку, каб не пра­па­ла. Яна най­мен­шая, яе крыў­дзіць бу­дуць.

Вяр­ну­лі­ся мы, ма­ма і чац­вё­ра дзя­цей: два сы­ны і дзве дач­кі, у Дэ­ніс­кі. Клу­ні і хля­ва не бы­ло, толь­кі ха­та са­ло­маю кры­тая ста­я­ла, а ў ёй нем­цы ко­ней тры­ма­лі і там са­мі жы­лі. Адзін, бы­ва­ла, на губ­ным гар­мо­ні­ку іг­раў, а два­іх тан­ца­ва­лі. Бы­лі на­ры і тыя нем­цы на на­рах спа­лі. А мы спа­лі на пе­чы. Як нем­цы па­сыл­ку ат­рым­лі­ва­лі, то дзя­лі­лі­ся з на­мі: ку­сок са­ла­ні­ны раз­рэ­жуць і най­боль­ша­му з нас най­боль­шы ку­со­чак да­дуць, а мне, най­мен­шай - най­мен­шы ку­со­чак. Бы­ла па­ся­род ся­ла кух­ня. Не­мец узяў ма­му за ру­ку і вяд­ро па­каз­вае браць, каб наб­раць дзе­цям ес­ці. Ма­ма мя­не за ру­ку па­вя­ла, а не­мец цэ­лае тое вяд­ро су­пу на­ліў, яш­чэ ку­сок мя­са ўкі­нуў і ка­жа ма­ме: „Ідзі і ня­сі дзе­цям”.

Пас­ля на ра­ен­с­кім по­лі, дзе не­мец бруч­ку па­са­дзіў, ма­ма тую бруч­ку ка­па­ла і ва­ры­ла. І буль­бу пе­ра­коп­ва­ла, дзе лю­дзі вы­ка­па­лі і пе­ра­а­ра­лі, бо на яш­чэ не­пе­ра­во­ра­ным не даз­ва­ля­лі збі­раць. Ма­ма з са­бою два мяш­кі пша­ні­цы пры­вез­ла, то зме­ле тую пша­ні­цу і нам та­кую ка­шу з тае му­кі ва­ры­ла. І па­бі­ра­цца (жаб­ра­ваць) ха­дзі­ла ў Да­ні­ло­ва, Пет­кі і Су­раж; да­лей ха­дзі­ла, ку­ды на­шых за мі­лас­ці­най менш пры­хо­дзі­ла - там спа­дзя­ва­ла­ся больш ат­ры­маць, бо блі­жэй мно­га та­кіх, як і яна, ха­дзі­ла. Поль­с­кія лю­дзі доб­ра пры­ма­лі. Буль­бы па дзве-тры да­ва­лі, але ўсім! Шка­да­ва­лі бед­ных сі­рот і ста­рых; ця­пер то мо так і не бы­ло б.

Ма­ма пад поў­нач вяр­та­ла­ся, га­ва­ры­ла:

- Дзе­ці, на­стаў­ляй­це руч­кі!

І хлеб з тор­бач­кі нам да­ва­ла, а як ма­ла хле­ба ме­ла, то кро­шач­кі да­ва­ла. А як якая кро­шач­ка ўпа­дзе, то пад­ні­мем і па­ца­лу­ем тую крош­ку. І пы­та­ла ма­ма:

- Ці не бі­лі­ся вы, дзет­кі, ці не па­ка­ле­чы­лі ад­но ад­на­го?

І на­ву­ча­ла ма­ма нас, каб ні­чо­га ні­ко­му не за­бі­раць. І як раз­від­няе, то зноў іш­ла па­бі­ра­цца; і так два га­ды. Пас­ля ме­лі мы ўжо ма­ла­ко, бо ка­роў­ку да трэ­ця­га ця­ля­ці тры­ма­лі. Ме­ла ма­ма аў­ст­рый­с­кія ча­ра­ві­кі і як на­мер­з­нуц­ца яны, то на­му­ляе но­гі і кроў у тых ча­ра­ві­ках бы­ла. А мы да дзе­ся­ці га­доў ба­са­нож па сне­зе бе­га­лі, бо не бы­ло за што ку­піць нам абут­ку.

У Ра­стал­ты ад­ной­чы ма­ма пай­ш­ла і там у ад­на­го гас­па­да­ра свае жор­ны паз­на­ла, но­выя, на бар­до­ва ма­ля­ва­ныя бы­лі. Спы­та­ла гас­па­да­ра, ад­куль іх узяў, а ён ад­ка­заў, што ку­піў. Але ма­ма яш­чэ і су­се­дак пра тыя жор­ны спы­та­ла, а яны ад­ка­за­лі, што пры­вёз ад­не­куль. І та­ды ма­ма з жан­да­рам і сол­ты­сам да яго, і ад­даў тыя жор­ны.

І я паз­ней „за свінь­мі” ха­дзі­ла. І як таў­ка­ні­цы мне да­дуць, ой, якая доб­рая бы­ла!

За­пі­саў Аляк­сандр ВЯР­БІЦ­КІ (2000 г.)

Ні ка­лоч­ка не бы­ло

Ся­мё­н АНІШ­ЧУ­К, жы­ха­р Гу­са­коў, на­ро­джа­ны ў 1907 го­дзе.

У бе­жан­ства вы­е­ха­лі мы ў 1915 го­дзе. Спяр­ша па­пы стра­шы­лі, што нем­цы лю­дзям во­чы вы­кол­ва­юць, а ба­бам цыц­кі ад­рэз­ва­юць. А пас­ля ка­за­кі вер­хам ез­дзі­лі і вы­га­ня­лі нас, а вёс­ку пад­па­лі­лі. У нас ха­та бы­ла го­жая, вя­лі­кая, но­вую пад­ло­гу ў ёй па­ла­жы­лі. І клу­ня вя­лі­кая бы­ла, і хля­вы, і шпі­хер - усё ка­за­кі спа­лі­лі. Свін­ні аста­лі­ся, а ка­роў гна­лі з са­бою і пас­ля ка­ля Мін­с­ка рус­кія сал­да­ты ку­пі­лі іх у нас на мя­са. Вез­лі з са­бою адзен­не і ежу на фур­ман­цы прык­ры­тай плах­та­мі. На­ча­ва­лі на фур­ман­ках і елі тое, што з до­му ўзя­лі. Па­ты­кі збі­ра­лі, рас­к­лад­ва­лі агонь і ва­ры­лі. Еха­лі дзед з ба­бай, ма­ма з та­там, сяст­ра, брат і я. А адзін брат у вой­с­ку быў. За­е­ха­лі мы ў Ра­га­чоў і там пе­раг­ру­зі­лі­ся на по­езд, а ко­ней і ва­зы пра­да­лі. По­ез­дам за­е­ха­лі ў Са­ма­ру, а ад­туль па­ра­хо­дам у Стаў­ро­паль на Вол­зе (сён­ня Та­лья­ці). Дзед на стан­цыі ў Са­ма­ры пай­шоў кач­ку ку­піць і пра­паў - ад­лу­чыў­ся ад нас і ў Сі­бір па­е­хаў.

У Стаў­ро­па­лі я ў шко­лу ха­дзіў, два ад­дзя­лен­ні скон­чыў. Нам, бе­жан­цам, доб­ра бы­ло: да­ва­лі сшыт­кі і кніж­кі дар­мо­выя.

Бед­ным крыў­д­на бы­ло, што за паў­да­рам на па­меш­чы­каў і па­поў ра­бі­лі. Як на­ста­ла рэ­ва­лю­цыя, то ад­ны ад­ных бі­лі; рас­стрэль­ва­лі і ў Вол­гу кі­да­лі. І як бе­лых паг­на­лі, то крас­ныя па­поў арыш­тоў­ва­лі, вя­лі на лёд на Вол­зе, вы­ся­ка­лі про­руб­ку і іх у той про­руб­цы та­пі­лі.

Вяр­та­лі­ся мы ў 1919 го­дзе. Ка­лі па­кі­да­лі Гу­са­кі, бы­ло нас во­сем ча­ла­век, а вяр­ну­ла­ся толь­кі трое. Ма­ма яш­чэ ў 1915 го­дзе па­мер­ла, дзед пра­паў, ба­ба па­мер­ла. Баць­ка быў па­е­хаў у Сі­бір дзе­да шу­каць, там пра­сту­дзіў­ся, зах­ва­рэў рэў­ма­тыз­мам і той рэў­ма­тызм яго да­ка­наў. А ста­рэй­шы брат па­мёр ад ты­фу.

Вяр­ну­лі­ся ў Гу­са­кі, а тут ні ка­лоч­ка! Бы­ло не­каль­кі хат, то ў іх па дзве-тры дру­жы­ны жы­лі. Пас­ля брат шпі­хер у Гаць­ках ку­піў, то ў ім, ап­ра­ча нас, яш­чэ дзве чу­жыя дру­жы­ны жы­лі, што не ме­лі дзе па­дзец­ца. І ес­ці не бы­ло ча­го. Каб не поль­с­кія лю­дзі, то не вы­жы­лі б. Ба­бы прас­ці да іх ха­дзі­лі, то і ес­ці да­ва­лі.

Пас­ля брат ажа­ніў­ся, а сяст­ра вый­ш­ла за­муж і я ў два­нац­цаць га­доў сам адзін астаў­ся. То я аж да 1935 г. па­сту­хом быў, бо не бы­ло ча­го ес­ці.

За­пі­саў Аляк­сандр ВЯР­БІЦ­КІ (2000 г.)

Звян­чаў семдзесят пар Іван АСТАПЧУК, народжаны ў 1885 годзе ў Бялках.

Іван Астап­чук у Бял­ках пра­жыў усе свае сто га­доў. На­ват у бе­жан­ства не пас­пеў вы­е­хаць, хоць усе ін­шыя па­е­ха­лі. Бял­кі бы­лі спа­ле­ны, і Іван жыў у ад­ной з трох уца­ле­лых ха­таў у Трас­цян­цы. І там паз­на­ё­міў­ся са сва­ёй жон­кай Ма­ры­яй ро­дам з Аме­лья­ню­коў. Жон­ка дзе­да­ва па­мер­ла, ма­ю­чы 85 га­доў. А яго баць­ка па­мёр на 98 го­дзе жыц­ця.

Ці­ка­вая бы­ла жа­ніць­ба Іва­на Астап­чу­ка з Ма­ры­яй. Лю­дзей „за пер­ша­га нем­ца” за­ста­ло­ся ў вёс­цы ма­ла і ўво­гу­ле не бы­ло ні­дзе ў ва­ко­лі­цы ба­цюш­кі. Та­му фак­тыч­на жыц­цё як бы за­мер­ла. Лю­дзі ча­ка­лі... І вось па­чу­лі ў Трас­цян­цы, што ў Бе­ла­веж з бе­жан­ства вяр­нуў­ся ба­цюш­ка. Да­ве­даў­шы­ся пра гэ­та, Іван Астап­чук хут­чэй зап­рог ка­ня, па­са­дзіў сваю на­ра­чо­ную на фур­ман­ку і гай­да ў Бе­ла­веж, каб звян­чац­ца. Інакш жыц­ця лю­дзі са­бе та­ды і не ўяў­ля­лі. У се­ра­ду пас­ля Сё­му­хі бе­ла­веж­с­кі ба­цюш­ка звян­чаў 30 пар, ся­род якіх бы­лі ма­ла­да­жо­ны - Іван і Ма­рыя Астап­чу­кі. Але дзед­ка пом­ніць, што тры дні ра­ней, на Сё­му­ху, той жа бе­ла­веж­с­кі ба­цюш­ка звян­чаў 70 пар! Еха­лі лю­дзі аду­сюль у Бе­ла­веж ды вян­ча­лі­ся ў там­тэй­ша­га ба­цюш­кі. Так па­чы­на­ла ра­дзіц­ца ма­ла­дое жыц­цё. Так то яно ка­лісь­ці бы­ло. А бы­ло гэ­та ў 1918 го­дзе.

Запіса­ла Ве­ра ЛЕЎЧУК (1985 г.)

Лю­дзі га­ла­да­­лі

Іван АСТРОЎСКІ, народжаны ў 1898 годзе.

Пер­шая сус­вет­ная вай­на за­кі­ну­ла Іва­на Аст­роў­с­ка­га ра­зам з сям’ёй аж у да­лё­кую Ка­зань.

Вя­лі­кую каст­рыч­ніц­кую рэ­ва­лю­цыю Аст­роў­с­кі суст­рэў як ра­бо­чы вай­с­ко­ва­га су­хар­на­га за­во­да. Ка­лі чор­ныя хма­ры кон­т­р­рэ­ва­лю­цыі плой­май на­ды­хо­дзі­лі на чыр­во­ную Ка­зань, у аба­ро­ну го­ра­да быў ар­га­ні­за­ва­ны Пер­шы ка­зан­с­кі са­вец­кі ра­бо­чы полк. 20-га­до­вы Іван Аст­роў­с­кі ах­вот­ні­кам усту­пае ў ра­ды чыр­во­наг­вар­дзей­цаў.

Уз­вод Аст­роў­с­ка­га вык­ры­вае і арыш­тоў­вае ў Ка­за­ні кон­т­р­рэ­ва­лю­цы­я­не­раў, кан­фіс­куе ма­ё­масць кон­т­р­рэ­ва­лю­цый­най бур­жу­а­зіі.

У 1920 го­дзе Аст­роў­с­ка­га на­кі­ра­ва­лі на пра­цу ў На­род­ны ка­мі­са­ры­ят па ўнут­ра­ных спра­вах Та­та­рыі.

Не­ўза­ба­ве сям’я Аст­роў­с­ка­га пе­ра­е­ха­ла на да­лё­кую ра­дзі­му ў Поль­ш­чу. Цяж­ка бы­ло рас­ста­вац­ца ма­ла­до­му Аст­роў­с­ка­му з баць­ка­мі. Ён так­са­ма су­ма­ваў за род­най бе­ла­рус­кай вёс­кай на Бель­ш­чы­не, за да­лё­кім, а як жа бліз­кім сэр­цу, род­ным, раў­нін­на-ляс­ным кра­я­ві­дам.

У 1922 го­дзе Аст­роў­с­кі вяр­та­ец­ца ў Поль­ш­чу. Цяж­кі гэ­та быў год. Бе­жан­цы вяр­та­лі­ся на раз­г­раб­ле­ныя гас­па­дар­кі, не бы­ло за што за­ча­піць ру­кі.

Лю­дзі га­ла­да­­лі, ма­са­ва хва­рэ­лі і ўмі­ра­лі. Вяр­нуў­шы­е­ся ся­ля­не ні­дзе не маг­лі знай­с­ці пра­цы, не бы­ло для іх ні­я­кай апе­кі ні да­па­мо­гі. Аст­роў­с­кі ра­зам з баць­ка­мі, так як і ін­шыя ся­ля­не, пры­мі­раў го­ла­дам.

Цяж­ка бы­ло ад­наў­ляць зу­сім зніш­ча­ную гас­па­дар­ку. Ды і не бы­ло чым ад­наў­ляць яе.

Бур­жу­аз­ны ўрад не ча­каў. Яш­чэ зям­ля не бы­ла як след за­гас­па­да­ра­­най, а ўжо ў вёс­ку па­сы­па­лі­ся па­дат­ка­выя на­ка­зы. Ус­лед за імі іш­лі сек­вест­ра­та­ры, за­бі­ра­лі се­ля­ні­ну апош­нюю ка­роў­ку, з пля­чэй здзі­ра­лі апош­ні ка­жух.

Запісаў Ва­сі­ль БАРШЧЭЎСКІ (1958 г.)

Вяр­та­лі­ся з су­мам у сэр­цы

Ра­ман БАГ­РОЎС­КІ, жы­хар Су­ха­воль­цаў, народжаны ў 1906 годзе.

Як па­ча­ла­ся вай­на ў 1914 го­дзе, мне бы­ло во­сем га­доў. Жыў я пры баць­ку Ва­сі­лю Баг­роў­с­кім з дзвю­ма ста­рэй­шы­мі за мя­не сёст­ра­мі, Ана­ста­сі­яй і Ма­ры­яй, ды са­мым ма­лод­шым бра­ці­кам Ва­сем. Ма­ці па­мер­ла ў 1913 го­дзе на за­па­лен­не лёг­кіх.

У Су­ха­воль­цах баць­ка меў шы­кар­ны дом і па­ло­ву ўчаст­ка по­ля (ка­ля двац­ца­ці гек­та­раў). Ка­лі ён зай­маў­ся гас­па­дар­кай (пас­ля смер­ці ма­ту­лі), на­мі, ма­лод­шы­мі, апе­ка­ва­ла­ся 16-га­до­вая На­сту­ся.

Фронт што­раз наб­лі­жаў­ся. У на­ва­кол­лі за­га­ва­ры­лі пра нем­цаў, што, быц­цам, жан­чын гвал­ту­юць, а муж­чын і дзя­цей за­бі­ва­юць. Усе зва­рух­ну­лі­ся ў бе­жан­ства. Ра­шыў і баць­ка па­е­хаць. Прыс­па­со­біў фур­ман­ку для да­ро­гі. Над ка­лё­са­мі з дра­бі­на­мі бу­ду па­ста­віў ды па­лат­ном прык­рыў, каб ад даж­джу і сон­ца сха­вац­ца. Пак­лаў на фур­ман­ку не­аб­ход­ны ба­гаж, пра­дук­ты хар­ча­ван­ня, дзе­так па­са­дзіў на клун­ках ды сам по­бач пры­сеў­ся і ру­шыў за ка­ло­най ад­на­вяс­коў­цаў у нап­рам­ку Бе­ла­ве­жы.

Жы­вё­лу і ха­ту для вой­с­ка здаў, на што да­лі яму спраў­ку (за­е­хаў­шы ў Ра­сію ат­ры­маў у гу­бер­ні гра­шо­вую кам­пен­са­цыю).

Су­ха­воль­цы мы па­кі­да­лі дзесь­ці ў па­ло­ве жніў­ня. Збож­жа кры­ху бы­ло зве­зе­на ў ста­до­лы. Яры­на ды буль­ба на по­лі за­ста­лі­ся. Вёс­ка апус­це­ла. Ніх­то не за­стаў­ся.

На да­ро­зе, за Бе­ла­ве­жай, ба­чы­ла­ся шмат вой­с­ка і цы­віль­ных. Іш­лі пеш­шу. Еха­лі на фур­го­нах і аў­та­ма­бі­лях. На­тоўп па­да­ваў­ся на Ба­ра­на­ві­чы. Спы­няў­ся на ад­па­чы­нак, за­тым да­лей ру­хаў­ся. Па­вет­ра, на­сы­ча­нае сму­ро­дам кон­с­ка­га по­ту, пе­ра­меш­ва­ла­ся з пы­лам і вых­лап­ны­мі га­за­мі аў­та­ма­бі­ляў. За­ты­ка­ла нос і гор­ла. Лю­дзі хва­рэ­лі, а смерць збі­ра­ла жні­во. Тру­пы ва­ля­лі­ся по­бач да­ро­гі. Ніх­то не пры­бі­раў, не звяр­таў на па­мер­лых ува­гі. У час гэ­та­га па­да­рож­жа па­мер­ла і част­ка на­шых су­ха­валь­чан. Нам па­шан­ца­ва­ла.

У Ба­ра­на­ві­чах ад­чу­ва­ла­ся наб­лі­жэн­не вай­ны. На ву­лі­цах рух. Кож­ны не­дзе спя­шаў­ся. На тва­рах пра­хо­жых ры­са­ва­ла­ся за­ду­ме­ннасць і тры­во­га.

Пра­яз­джа­ю­чы по­бач ве­лі­зар­на­га бу­дын­ка, мы ўба­чы­лі вар­таў­ні­ка з він­тоў­кай. Ста­яў моў­ч­кі, быц­цам яго не ты­чы­ла­ся тое, што тва­ры­ла­ся ўнут­ры па­мяш­кан­ня. А там лю­дзі спеш­на за­кі­да­лі мяш­кі на пле­чы і вы­хо­дзі­лі...

Бы­ла гэ­та кра­ма ці ней­кі склад, ад­куль га­ра­джа­не вы­но­сі­лі цу­кар, му­ку, наф­ту і ўсё, што па­па­ла ў ру­кі. Вар­таў­нік не пе­раш­ка­джаў у гра­бе­жы. Ві­даць і ён па­чуў па­ды­ход нем­цаў.

На фур­ман­цы пры­е­ха­лі мы пад Мінск. Там паг­ру­зі­лі­ся на по­езд. Не па­мя­таю, што з фу­рманкай зра­бі­лі. Пра­да­лі ці не­дзе па­кі­ну­лі...

На чы­гу­нач­ным тран­с­пар­це да­бі­ра­лі­ся да мэ­ты па­да­рож­жа: Ра­зан­с­кай гу­бер­ні, вёс­кі Баль­шое Пі­ро­га­ва.

Там нам прыз­на­чы­лі ква­тэ­ры. Пас­ля шмат­тыд­нё­ва­га ба­дзян­ня ў сму­ро­дзе і ў ту­ма­нах пы­лу ло­жак з чы­стай пас­цел­лю і спа­кой хат­ня­га ача­га зда­ва­лі­ся нам быць ра­ем. Мы зас­ну­лі... Ка­лі пра­бу­дзі­лі­ся, на ста­ле ўба­чы­лі хлеб, пі­рог ды ма­ла­ко. Мяс­цо­выя пры­нес­лі. Так бы­ло што­дзень да рэ­ва­лю­цыі.

Вёс­ка Баль­шое Пі­ро­га­ва цяг­ну­ла­ся ўздоўж ра­кі Про­ні, якая ўпа­да­ла ў Аку. Цу­доў­на бы­ло паг­ля­дзець з бе­ра­га на ак­ру­жа­ю­чы кра­я­від, за рэч­каю ба­чы­ла­ся бяс­к­рай­няе мо­ра се­на­жа­цей, а да­лей - ма­ляў­ні­чыя вёс­кі з за­ла­ты­мі ку­па­ла­мі цэр­к­ваў і роз­на­ка­ля­ро­вы­мі да­ха­мі да­моў: бла­кіт­ны­мі, чыр­во­ны­мі, зя­лё­ны­мі...

Не­па­да­лёк вёс­кі зна­хо­дзіў­ся ма­ён­так па­на Ва­ран­цо­ва. На­зы­ваў­ся „От­ра­да”. Тут пра­ца­ва­лі па­лон­ныя нем­цы, тур­кі, аў­ст­рый­цы. Як пры­е­ха­лі бе­жан­цы ў вёс­ку, пан за­га­даў сва­ім ку­ха­рам для іх абе­ды ва­рыць ды хлеб вы­да­ваць. І мы ў ма­ён­так на абе­ды ха­дзі­лі. Смач­ныя бы­лі, з трох страў скла­да­лі­ся. У па­на Ва­ран­цо­ва бы­лі дзве дач­кі. Пры­го­жыя ды ін­тэ­лі­ген­т­ныя. У на­ва­кол­лі хво­рых ле­чы­лі...

- Ча­ты­ры га­ды ха­дзіў я ў шко­лу ў Баль­шым Пі­ро­га­ве. За­нят­кі вя­лі­ся там на рус­кай мо­ве. Ву­чы­лі ра­хун­к