|
Міхась Лужынскі344
Нарадзіўся я ў вёсцы Кабылкі Палачанскай воласьці Маладэчанскага павету. Тымчасова пражываю ў Аўстраліі, праўда, ужо 53 гады. Калі вярнуся, ня ведаю, таму што я не магу вярнуцца ў сваю родную вёску. Вёска Кабылкі прапала. Гадоў 30 таму нейкаму бальшавіцкаму заправілу не спадабаўся гэты назоў і ён яго замяніў другім тыпова беларускім словам — Зоранька. Прабачце, але да гэтай Зоранькі мяне ніяк ня цягне.
Бацька працаваў у самаўрадзе, ён быў сакратаром воласьці. У 1935 годзе мы пераехалі ў мястэчка Гарадок, цяпер ён, здаецца, не мястэчка. Калісь там быў млын Тышкевіча, жыло каля трох тысячаў людзей, пераважна габрэі. Быў вельмі вялікі рынак быдла. Базар адбываўся кожную нядзелю. У Гарадку я вучыўся ў школе. Хадзіў у польскую школу. Там мы пражылі аж да “вызваленьня”.
Польская акупацыя скончылася 17 верасьня 1939 году, нас вызвалілі бальшавікі. Ужо зімой таго 1939 году яны пачыналі зьбіраць падаткі. Падаткі былі ў натуры. Патрэбна было здаваць яйкі, малако, мяса. За гэта выдавалі талоны на патрэбную керасіну, на цукар, на соль. Калгасаў у Маладэчанскім павеце, здаецца, нідзе не пасьпелі зарганізаваць. Хаця стараліся загнаць людзей у гэту няволю. На багацейшых гаспадароў накладалі такія падаткі, што тыя мусілі прадаваць і кароў, і коней, і сьвіней, каб выкруціцца з падаткаў. Не было ніякай прапорцыі. Як зналі, што могуць сьцягнуць шкуру, то яе цягнулі.
А сям’я ў Вас была вялікая?
Дзьве сястры было, маці й бацька — усяго пяць. Малая Гэля ў школу не хадзіла, яна 1933 году нараджаньня. А старэйшая не дакончыла пачатковую школу. Пераехалі ў Палачаны, і ў Палачанах нас застала нямецкая вайна.
Немцы прыйшлі ўдзень ці ўначы?
Удзень, пад абед. Сонечны дзень, прыгожы чэрвеньскі дзень. Першымі ўехалі матацыклеты з прычэпкамі й кулямётамі. Яны праехалі празь вёску й паехалі ў напрамку Валожыну, а за імі была матарызаваная пяхота — грузавыя аўтамабілі, поўныя жаўнераў. Супраціву абсалютна ніякага не было. Хаця на Маладэчна скінулі некалькі бомб. І на Палачаны, тут было шэсьць запасных пуцей, пераважна для таго, каб адтуль высылалася вельмі многа папяроўкі. Іх выдавалі на вагоны й высылалі. А як пачалася вайна, савецкае камандаваньне вырашыла разагнаць усё цягнікі, нагружаныя ваеннай снасьцю, па меншых станцыях, во ў Палачанах усе шэсьць запасовых пуцей загрузілі. На гэтыя Палачаны кінулі, па-першае перарвалі тэлефанічныя спалучэньні й кінулі таксама пару бомбаў, але ніякай шкоды не нарабілі.
Як я казаў, ніякага супраціву не было, бо ўсе беглі, падкасаўшы порткі.
Ці моцна зьмянілася жыцьцё за немцамі?
Сялян жыцьцё не зьмянілася, бо калгасаў не пасьпелі зарганізаваць, таму за немцамі ня трэба было тыя калгасы дзяліць. Школьніцтва працавала ўсюды па-беларуску. У 1941 годзе я скончыў сёмую клясу ў Хажове. А ў 1942 годзе пайшоў у гандлёвую школу ў Маладэчна, дзе два гады правучыўся. Быў сябрам СБМ і выехаў зь Беларусі ў самым пачатку чэрвеня 1944 году.
СБМ праіснаваў адзін год у Беларусі. З дазволу Вільгельма Кубэ. Гэта быў чалавек, які адносіўся прыветліва да беларускай культуры й беларускага народу. Раней былі арганізаваныя курсы для старэйшых кіраўнікоў. Галоўным кіраўніком, ці шэф-правадніком, як ён сябе называў, быў Міхась Ганько. Ён паходзіў з Галянова, гэта вёска пяць кілямэтраў ад Маладэчна. Надзвычайна здольны чалавек, скончыў два гады мэдычнага ўнівэрсытэту ў Вільні. Ён у 1936 годзе закончыў Маладэчанскую гімназію № 927 з залатым мэдалём. Калі вучыўся ва ўнівэрсытэце ў Вільні, яго не задавальнялі польскія падручнікі па мэдыцыне. Дык ён вывучыў нямецкую мову й пачаў чытаць нямецкія. Ён цудоўна ведаў нямецкую мову й быў вялікі патрыёт і належаў да ЦК БНП, якая была антысавецкай, антыпольскай, антынямецкай. Я ведаў яго брата Міколу, бо разам вучыліся.
А адкуль ведаеце, што Міхась Ганько ўваходзіў у Беларускую Незалежніцкую Партыю?
А даведаўся з пазьнейшых сьведчаньняў сяброў Цэнтральнага Камітэту. Заснаваў, між іншым, гэтую партыю ксёндз Вінцэнт Гадлеўскі, а потым пераняў Усевалад Родзька. У ЦК быў Гінько, Рагуля. І ён выдаваў, здаецца, і часопіс БНП. Я быў завэрбаваны ў БНП у 1946 годзе ў Нямеччыне, яна яшчэ там існавала. Ніякіх заданьняў у нас не было. Толькі была прынятая прысяга. Была тройка. Нехта завэрбаваў, і вы зналі толькі двух другіх сяброў. Сыстэма была такая даволі бясьпечная. Бо калі здрадзіў, то ня мог утапіць дзесяць — толькі трох.
Міхась Ганько акружыўся людзьмі, якія былі ў Нямеччыне, перад тым як быў аб’яўлены СБМ. Трэба было арганізаваць Саюз малодшых кіраўнікоў. Адзін курс быў у Драздах і адзін у Альбэртыне. Гэтыя курсы трывалі шэсьць тыдняў. Дружыновых, сэкцыйных нарабілі, і пачалася нармальная праца. Зброі ніякай СБМ ня меў. Вучылі, канечне, трошкі маршыраваць, сьпяваць маршовыя песьні. Выхаваньне вялося ў чыста беларускім духу. Неўзабаве далі ўніформу, яна была такая зеленаватая. На левым рукаве насілася бел-чырвона-белая паска й знак СБМ — ромб зь Ярылавым крыжам. У СБМ людзі прымаліся ў веку ад 12 да 20 гадоў. У Маладэчне не было ніводнага, хто б не ўступіў у СБМ, хлопцы ўсе пайшлі. Дзяўчыны дзьве былі, што не хацелі. Так што з аднае гандлёвай школы было пад дзьвесьце. А былі й іншыя з Маладэчна.
Бальшыня сяброў СБМ засталася дома. Выехала ў Нямеччыну 46 хлапцоў, паехалі служыць у лятунстве. У школу прыехаў акруговы кіраўнік СБМ Пятро Сьценьнік і лейтэнант лятунства нямецкага Фэрман. Пазвалі хлапцоў — мы вучыліся на дзьве зьмены. Фэрман сказаў такую прамову, што беларускае войска ўжо ёсьць, бо гэта Беларуская Краёвая Абарона, і яна ня можа быць эфэктыўнай без свайго лятунства. Уступайце ў свае лятунскія сілы, некаторыя з Вас будуць пілётамі, некаторыя бортмэханікамі. І пайшлі. Гэта было ў канцы мая — пачатку чэрвеня 1944 году. І 46 хлапцоў пайшлі ў лятунскія сілы. Іх завезьлі ў Менск, абмундзіравалі й павезьлі ў Нямеччыну. Служылі гэтыя хлопцы ў супрацьлятунскай артылерыі аж да канца вайны, а потым хто куды. І сярод гэтых 46 быў і я.
У Менску я знаходзіўся тры тыдні. Жылі мы ў казармах. А потым, гэта далёкая дарога была. Спачатку нас вывезьлі ў Кракаў, там прылучылі да зэнітнай артылерыі. Там мы адбылі шэсьць-восем тыдняў. Далей — у Чанстахову, там пражылі два-тры месяцы. Затым — Брэмэн. Затым перасялілі на поўнач Нямеччыны у Фленсбург, горад, у якім Дэніц падпісаў капітуляцыю. Там нас застала капітуляцыя Нямеччыны.
Нас тады назьбіралася цэлая рота беларусаў. Потым шукалі, дзе прытуліцца. Хлопцы пайшлі ў Чэхаславаччыну, многія вярнуліся дадому. Некалькі пайшло ў польскі лягер, там у Фленсбургу быў польскі лягер. А мы баўталіся, баўталіся, каля 20 чалавек з роты у трошкі больш, як 100 чалавек. Раз нават савецкая місія прыехала. Нагаварылі камэнданту, што мы ёсьць служыцелі Нямеччыны, фашысты. Прыехалі самаходам, забралі ўсіх, а я ўцёк. Пайшоў, а там на поўначы плот такі высокі, я за гэты плот, а так сабралі й павезьлі хлапцоў. Паехалі туды, а там савецкі лейтэнант даказваў ангельцу, што гэта яны — расейцы, уласаўцы. А паляк, паручнік, відаць, з нашых земляў. І хлопец адзін наш быў — Кавальскі — зьвязовы кіраўнік, вучыўся ў польскай гімназіі й меў пасьведку з польскай гімназіі. Ён паказаў яе польскаму афіцэру, дык гэты кажа ангельскаму камэнданту: “Не-не, гэта беларусы, гэта польскія грамадзяне. Іх адсылайце назад”. Хлопцы вярнуліся праз дзьве гадзіны. Тады абнюхалі, што ёсьць беларускі лягер — Ватэнштэт. Гэта быў канец 1945 — пачатак 1946 году. У лягеры ўсё больш людзей дадавалася. Зарганізаваўся, было 48 асобаў, а пэўны час каля тысячы людзей. 95 адсоткаў беларусы. А потым паразьяжджаліся па ўсіх краінах сьвету, у Нямеччыне нікога не засталося.
Было вельмі неспакойна, ад самога выезду зь Беларусі. Чалавек ня знаў, калі гэта ўсё скончыцца й дзе скончыцца. Цераз Польшчу, цераз Нямеччыну. І пасьля час прымусовай рэпатрыяцыі, гэта было няпэўнае й даволі страшнае.
З жонкай сваёй Вы ў Нямеччыне сустрэліся? Як яна туды трапіла?
Надзя нарадзілася ў 1924 годзе ў вёсцы Брусы Мядзельскага павету, непадалёку ад нашае слаўнае Нарачы. Яе дзядзькі былі нават рыбакамі, прафэсійнымі рыбакамі, якія лавілі рыбу ў Нарачы й прадавалі яе на рынку. Надзя была найстарэйшай зь пяці дзяцей. У яе былі тры сёстры й адзін брат. Яна скончыла пачатковую школу й пайшла вучыцца на краўчыху.
Правучылася год — вайна, 1939 год. Яе вучэньне на краўчыху перарвалася, бо ў савецкі час забаранялася вучыцца ў прыватных людзей. Яны арганізавалі ФЗО й туды трэба было ісьці вучыцца. Карацей, Надзя яшчэ ў другой краўчыхі правучылася год і ў 1944 годзе, як наступалі бальшавікі, яна выехала ў Нямеччыну.
У Нямеччыну яна выехала сама, але таму, што на вёску Брусы была аблава немцаў, бо вельмі многа партызанаў было каля Нарачы й у Вялейскім раёне, у паўночным Вялейскім раёне. Немцы акружылі вёску, пабралі людзей ўсіх, праўда, нямногіх пастралялі, там было колькі ахвяраў, а ўсіх іншых людзей вывезьлі на работу ў Нямеччыну. Гэта было ў самым канцы 1943 году. І Надзя летам 1944 году рушыла ў Нямеччыну, каб адшукаць бацькоў. Знайшла, але яны вярнуліся дадому, таму што яе дзьве малодшыя сястры засталіся ў цёткі ў іншай вёсцы, калі ўсіх забіралі. Бацька лічыў сваім абавязкам вярнуцца назад. Надзя засталася ў Нямеччыне. Пазнаёміліся мы зь ёй ў беларускім лягеры Ватэнштэт дзесь у 1946 годзе, пажаніліся ў канцы 1948-га, а ў канцы 1949-га выехалі ў Аўстралію.
А чаму менавіта ў Аўстралію?
Мы яе выбралі. Лічылі або Канада, або Аўстралія. Канада тады не прымала нефахоўцаў, толькі фахоўцаў брала, ну а ў Аўстралію бралі ўсіх, хто падходзіў векам. Дзеля таго й выбралі Аўстралію.
Гэта было Вашае агульнае рашэньне?
Агульнае рашэньне, так-так. Дамовіліся, і я павінны сказаць, што мы зрабілі добры выбар. Ня так можа ў параўнаньні з Канадай, але я быў кругом сьвету ўжо пяць разоў, паглядзеў і магу сказаць, што Аўстралія была краінай, дзе было найбольш магчымасьцяў, найперш вольна жыць, а па-другое, хто хацеў працаваць, нечага дарабіцца. Тут у Аўстраліі ёсьць такі фэномэн, тут няма бедных людзей. Ёсьць людзі няшчасныя, якім ці здароўя няма, ці нейкі выпадак, калекі, а бедных няма, таму што тут сацыяльнае забесьпячэньне даволі высокае. Тут ёсьць мінімальная заработная плата, вас ніхто не падмане, ніхто дзешавей працаваць не найме, калі вы пра гэта дбаеце. Ну й так пачалося нашае жыцьцё тут у 1950 годзе.
Вы адразу ў Сыднэй прыехалі?
Не, Надзя была цяжарная й у жніўні таго ж 1950 году нарадзіла сына Часлава. Так што яна была ў такім лягеры для жанчын зь дзецьмі, а мужчыны мусілі працаваць. Яна была за сто кілямэтраў ад Сыднэю, а я працаваў у Сыднэі й прыяжджаў да яе раз на тыдзень. А пасьля ўжо у 1952 годзе, на самым пачатку, мы купілі свой дом, сабралі досыць, каб даць задатак, а потым сплачвалі. Сплацілі праз шэсьць ці сем гадоў.
Так пачалося нашае сямейнае жыцьцё ў Аўстраліі. Вельмі цяжка было знайсьці памяшканьне, кватэру, і многія з нашых людзей, што былі ў так званых хастэлях ці лягерох, жылі ў палатках. Скажам, вельмі многа людзей былі затрудненыя на чыгунцы, і вельмі многія ў заведваньні вадой, так званы “вотэрборд”. Гэта даволі нізкааплатныя працы, бо ў прыватных фабрыках плацілі больш. Тыя людзі скупіліся, жылі ў палатках у гэтых лягерах.
Перашкодаў у набыцьці ці пабудове жыльля ніякіх не было. Трэба было зрабіць плян дому ці паўдому, ці як там пачыналася, і даць на зацьверджаньне ў самаўрад. Тут гэта называецца Municipal Council, або муніцыпальная рада. Трэба было купіць зямлю, мець дакумэнт, што гэта вашая зямля, і тады будаваць згодна з тым плянам, які быў зацьверджаны консулам. І гэта вельмі хутка ажыцьцявілася з многімі нашымі людзьмі, таму што зараз назьбіралі грошай, каб купіць участак зямлі, на якім будаваліся. Тады кум з кумам злажыліся, хто ў каго пазычыў, і пачалі будаваць так: паўдому, два пакоі, прыбіральня, кухня й душ. І перабіраліся тады на сваё, ўжо ня трэба плаціць арэнды. Прывёз тады ўжо чалавек жонку да сябе. Такая будоўля трывала можа цэлы першы дзясятак гадоў — ад 1950 да 1960 году. Між іншым, Аўстралія ад 1948 да 1951 году прымала 120 тысячаў эўрапейскіх імігрантаў у год. І гэта былі пераважна людзі з Усходняй і Цэнтральнай Эўропы.
Мая жонка ў Аўстраліі не працавала зусім. У нас хутка нарадзілася трое дзяцей, Часлаў у 1950-м, Гэля ў 1951-м, Нэля ў 1953 годзе, і, як я зазначыў, у 1952 годзе мы купілі дом. То яна была дома, займалася гаспадаркай, і агарод у нас быў добры.
І яна сама не хацела працаваць?
Гэта было немагчыма. Пакуль дзеці вырасьлі да школьнага ўзросту й пазашкольнага, то гэта ўжо быў нейкі 1960 год, тады не было такой патрэбы ёй працаваць. Мы маглі жыць даволі раскошна на тое, што я зарабляў...
А Вы дзе працавалі?
Я працаваў ад самога пачатку на пабудове высакавольтных лініяў. Патрапіў у электрычную сетку й прарабіў там 29 гадоў. Скончыў гэтую працу галоўным інспэктарам. Гэта была даволі аплатная, выгадная праца, ды аўтамабіль на карыстаньні... Мая Надзя была вельмі працавітая асоба, вельмі акуратная, вельмі мадэрная жанчына.
Які ўдзел Надзя брала ў беларускім грамадзкім жыцьці?
Як толькі арганізавалася першая беларуская арганізацыя — Беларускае Аб’еднаньне ў Аўстраліі, Надзя была яе сябрам разам са мной. Пазьней, калі арганізаваўся Беларускі Культурна-Грамадзкі Клюб, яна была дзесьці ад 1967 да 1970 году старшынёй Жаночага Камітэту й заўсёды падтрымоўвала ўсялякія пачыны: калі дзе былі выставы мастацкай самадзейнасьці, яна давала экспанаты й памагала іх раскладаць, прэзэнтаваць. Была вельмі шчырая беларуска.
Фактычна, гэта быў Жаночы Камітэт Беларускага Культурна-Грамадзкага Клюбу, які тады быў нават меншы, хаця мы часта рабілі балі, танцавальныя вечары, і працы было. Але не было ў нас свайго памяшканьня, то мы мусілі здымаць залю, каб зарганізаваць нешта, ці танцавальны вечар, ці баль, ці вясельле...
Жаночы Камітэт перш за ўсё рыхтаваў буфэт на гэтыя імпрэзы, на танцы, на вясельлі... ну й іншыя жаночыя справы, якія там выставы рабіліся. А асобнай жаночай арганізацыі беларускай у Сыднэі не было. Яны былі паўнапраўнымі сябрамі арганізацыяў грамадзкіх. Безумоўна, жанчыны больш займаліся дзецьмі, таму што бацька працаваў. Яны больш цікавіліся царквой і выхаваньнем дзяцей адпаведна са сваёй рэлігіяй...
Ці шмат жанчын уваходзіла ў гэты Камітэт?
Бывала па восем і па дзесяць. Пасьля, здаецца, скарацілі, тры — чатыры жанчыны спраўляліся. Апошнім часам, калі ўжо зьбіраемся не так часта, можа раз на месяцы, дык тым жанчынам, што працуюць у буфэце, плацім. А перад тым ніколі не плацілі.
Хто яшчэ з жанчын былі старшынямі Камітэту?
Адна жанчына была вельмі доўгі час старшынёй — Оля Тамашэўская. Была таксама актыўная ў камітэце і, здаецца, старшынёй можа два гады Лёля Сіткоўская. Працавалі вельмі многа там Маня Супрунчык, Ванда Марчанка, Ліза Бакуновіч, Міраслава Бакуновіч, Валя Антух і многія іншыя. А цяпер у нас няма старшыні Жаночага Камітэту й няма самога Камітэту: проста пытаемся, хто хоча прычыніцца да гэтае імпрэзы, і ім за гэта плацім.
Якія ў Сыднэі існавалі беларускія арганізацыі акрамя Клюбу?
Тут ад 1952 годзе ўжо існавалі дзьве беларускія арганізацыі: гэта Беларускае Аб’еднаньне ў Аўстраліі й Беларускае Аб’еднаньне ў Новай Паўднёвай Валіі. Агульная арганізацыя раскалолася на сходзе ў 1951 годзе й выйшлі дзьве. Пасьля гадоў, я ня ведаю, можа праз два — тры паўстала яшчэ адна палітычная арганізацыя вэтэранаў, якая называлася Беларускі Вызвольны Фронт. Яна да грамадзкіх арганізацыяў не належала, проста рабілі сваю работу, адбываліся там міжнародныя антыкамуністычныя сустрэчы ў розных краінах і ў Малайзіі, і ў Ганконгу й там беларуская дэлегацыя брала ўдзел, пераважна гэта рабіў спадар Алесь Алехнік. Ён, здаецца, некаторы час быў і кіраўніком яе на Аўстралію. Фактычна, гэтая арганізацыя была створаная з ініцыятывы БЦР і сама БЦР высылала Алехніка як дэлегата на гэтыя канфэрэнцыі. Пасьля спадар Алехнік адышоў і ў апошнія з 20 гадоў кіраўніком гэтае арганізацыі быў Уладзімір Шнэк. А цяпер Алег Шнэк.
А хто арганізаваў Беларускае Аб’еднаньне ў Новай Паўднёвай Валіі?
Першым старшынём Беларускага Аб’еднаньня ў Новай Паўднёвай Валіі быў я, у 1951—1953 гадах. У 1953 годзе я аддаліўся ад Сыднэю й на старшыню выбралі спадара Кастуся Сіткоўскага, пасьля Генадзь Левановіч быў старшынём, Лявон Рыбнік, доктар Язэп Малецкі, інжынэр Станіслаў Нарушэвіч. Вялікая праца тады не вялася ў Беларускім Аб’еднаньні ў Новай Паўднёвай Валіі. Было такое “лянівае зацішша”. Сустракаліся тры-чатыры разы на год. Такое грамадзкае жыцьцё зрушылася пасьля таго, як Беларускі Культурна-Грамадзкі Клюб набыў сабе маёмасьць. Быў час, калі ў нас было каля 200 сяброў у гэтай арганізацыі, дакладней 198.
Калі гэта было?
Гэта ў 1973 годзе мы купілі маёмасьць. А самы першы Беларускі Клюб зарганізаваўся яшчэ ў 1950 годзе. Пераважна былі маладыя людзі й рабілі танцавальныя вечары. Старшынём гэтага Асьветна-Культурнага Клюбу быў спадар Язэп Шкода. Клюб праіснаваў, здаецца, два гады, можа болей, а тады пачаліся там сваркі й ён, як быццам бы, закрыўся. У кожным выпадку, яны сабралі даволі ладную суму грошай на той час і вырашылі, што трэба найграць беларускія кружэлкі народнай і царкоўнай песьні. Ну гэта яны зрабілі, выдалі гэтыя грошы, кружэлкі гэтыя былі непапулярныя, таму што выкананьне было зусім нядобрае, тэхніка запісу на тыя кружэлкі тады не была дасканалая...
А хто сьпяваў?
А сьпявалі ўсе. Быў хор, зарганізаваў яго Анічкаў, імя ня памятаю, у яго дзьве дачкі, і яны сьпявалі абедзьве, добрыя галасы мелі. У агульным хоры гэтым было можа 18 асобаў. Але тое, што яны найгралі, прадаць не было можна. Так з гэтага нічога ня выйшла й першы, што быў зарганізаваны, Асьветна-Культурны Клюб разваліўся.
А тады аднавіўся ў 1969 годзе з ініцыятывы Валодзі Русака й Міколы Антуха. Было сабраньне беларусаў Сыднэю, на якім вырашылі аднавіць ці абудзіць дзейнасьць грамадзка-культурную й на гэтым жа сходзе былі выбраны ў камітэт Мікола Антух — старшыня, доктар Малецкі — заступнік старшыні, Міхась Лужынскі — сакратар, Кастусь Хаванскі — скарбнік і Іван Юхневіч — сябра ўправы. Гэты камітэт таксама арганізаваў спатканьні, вечары, але пачало да нас прыходзіць больш людзей, людзі сталі больш цікавіцца, а таму танцы й імпрэзы рабілі часьцей. І так даплылі мы да 1973 году.
У 1973 годзе памёр адзін наш зямляк Адам Чурыла, і ён пакінуў у спадчыну дзесяць тысячаў даляраў на Беларускі Клюб, вось гэтыя дзесяць тысячаў даляраў і далі пачатак будынку, які мы сёньня маем. Тады дакладалі мы ўсе па тысячы, я ў кожным выпадку, і цяпер маем гэты будынак, ён ёсьць нашаю маёмасьцю. І гэта вельмі вартасная ўласнасьць, але праблема ў нас тая, што няма прыросту, бо дзеці ў бальшыні асыміляваліся, а сюды прыехала даволі многа імігрантаў сучасных і на беларускую квоту, але чамусьці мы не знаходзім супольнае мовы зь імі й яны ня вельмі да нас сьпяшаюцца. За вельмі маленькімі выключэньнямі. Прыйдуць, паглядзяць, ці можа ім наш маленькі клюб не падабаецца, ці ня ведаю, якія там яшчэ прычыны могуць быць, але з навейшае эміграцыі да нас прыстала вельмі-вельмі мала, можа 4—5 адсоткаў з прыбылых.
Ці ведаеце статыстыку, колькі прыехала беларусаў у Аўстралію ў 50-х гадах?
Найбольш аўтарытэтная статыстыка гэта Беларуская Савецкая Энцыкляпэдыя, дзе называюць лік 10 тысячаў чалавек. І я лічу, што ён правільны, можа адна ніжэй, а можа тры тысячы вышэй. Паводле статыстыкі, мы нічога ня можам усталіць, бо беларусы сюды прыяжджалі, яны запісваліся палякамі, чэхамі, літоўцамі, вугорцамі, сэрбамі, чортам лысым, толькі каб не папасьці ў рэпатрыяцыйныя акцыі Саветаў, бо альянты з Сталіным дамовіліся, што ўсе савецкія грамадзяне павінны быць вернутыя дадому й нават гвалтам. Так што запісаных беларусаў было вельмі-вельмі мала. Тут у Аўстраліі ў часе перапісаў насельніцтва заўсёды пытаюцца, якой мовай вы карыстаецеся. Але трэба сьцьвердзіць, што гэта беларуская нядбайнасьць і абыякавасьць давялі да таго, што нас ніколі не прыбыло, бо ніхто не пісаў сваю народнасьць як беларус і сваю першую мову як беларускую, дык нас там можа пару сотняў запісана да іншых народнасьцяў. Зараз нам пагражае страта беларускае радыёперадачы ў Сыднэі, таму што кіраўніцтва глянула на статыстыку, а там беларусаў няма. То навошта рабіць для трох ці чатырох сотняў чалавек праграму й выдаваць на гэта грошы? Але пасыпаліся пратэсты з розных бакоў і людзі прыватныя пісалі ва ўправу радыё, і пакуль што мы існуем. Усё мела скончыцца ў канцы мінулага 2002 году, але, дзякуй Богу, ужо красавік і яшчэ нашыя праграмы ідуць. Так што пастанова яшчэ не прынятая, але гэта ня значыць, што яна ня будзе адмоўнай345.
Чыя была ідэя стварэньня беларускага радыё?
Беларускае Радыё ў Сыднэі пачало працаваць у 1976 годзе, першая праграма выйшла у этэр 20 ліпеня. Год перад тым мы напісалі ліст у рэдакцыю радыё ад Беларускага Аб’еднаньня ў Новай Паўднёвай Валіі, старшыня якога тады быў Станіслаў Нарушэвіч, сакратар Аркадзь Качан. І праз 3—4 месяцы нам далі адказ, што нашая справа будзе разгледжаная. Цягнуўся гэты разгляд мусіць месяцаў восем, і нарэшце нам далі паўгадзінную беларускую радыёперадачу ад 2.30 да 3.00 па палудні. Быў створаны Беларускі Радыёвы Камітэт у такім складзе: Аркадзь Качан — каардынатар, і сябры: Аўгіньня Каранеўская, Міхась Лужынскі, Оля Качан і Патрыша Мілеўская. Патрыша Мілеўская гэта жонка нашага земляка зь Вялейшчыны, якая перадавала ангельскія тэксты. У нас тады ангельскі тэкст быў абавязковы. І гэта радыё, дзякаваць Богу, працуе яшчэ й сёньня.
Было ў нас няшчасьце, бо пасьля шасьці гадоў працы пры канцы 1982 году памёр Аркадзь Качан, а гэта была душа радыё. А праз тры месяцы памерла Аўгіньня Каранеўская. У гэтым часе ўжо Патрыша Мілеўская й Вольга Качан на радыё не працавалі і застаўся адзін Міхась Лужынскі. І я так, прызнаюся, чуць не зламаўся. Але дзеля падтрымкі жонкі й сяброў я й далей вёў гэтае радыё аж да лютага 1993 году. Так што 17 гадоў там маёй службы. Ад лютага 1993 году радыёпраграмы пераняў Вячаслаў Элькановіч, мінчук, журналіст і лінгвіст, і трэба сказаць, што праграмы беларускія вельмі цікавыя й вельмі зьмястоўныя.
Каго зь ведамых асобаў у беларускім жыцьці Сыднэю Вы маглі б адзначыць?
Гэты адказ можа будзе не зусім дакладны ў сэнсе каго называць перш, але зь людзей, якія займалі высокія становішчы на Бацькаўшчыне, на эміграцыі ў Нямеччыне й у краінах пасяленьня, трэба ўспомніць найперш доктара Язэпа Малецкага. Ён скончыў мэдычны факультэт ва ўнівэрсытэце ў Вільні ў 1936 годзе, працаваў лекарам. У часе нямецкай акупацыі доктар Малецкі быў дырэктарам мэдычнай школы ў Баранавічах. Пасьля ў 1944 годзе быў прызначаны намесьнікам прэзыдэнта Беларускай Цэнтральнай Рады на Вялейскую акругу. Прыехаўшы ў Аўстралію, доктар Малецкі адразу ўліўся ў беларускія арганізацыі й заўсёды дапамагаў грашова як нашым арганізацыям тут, так і музэю й бібліятэцы ў Лёндане, і Беларускаму Інстытуту Навукі й Мастацтва. Памёр доктар Малецкі ў 1982 годзе ў веку 74 гадоў.
Другім важным чалавекам быў Аляксей Васіленя. Капітан Беларускай Краёвай Абароны, працаўнік і арганізатар беларускіх каапэратываў у Заходняй Беларусі, пераважна ў Гарадзеншчыне. Калі зарганізавалася Беларуская Краёвая Абарона, ён быў шэфам канцылярыі генэрала Езавітава. Прыехаў у Аўстралію ў 1950 годзе. Браў удзел ва ўсіх пачынаньнях беларускіх арганізацыяў і кальпартаваў газэты “Бацькаўшчына” й “Беларус”.
Быў тут чатыры гады Янка Чарнэцкі, царскі афіцэр, які прыехаў сюды зь сям’ёй. Ён быў ужо старэйшы чалавек, але прысутнічаў на першых трох ці чатырох сходах беларускіх арганізацыяў. Ягоная дачка пасялілася ў Амэрыцы, яе прозьвішча Ванда Махнач, і ён пасьля туды да яе пераехаў. А ягоны зяць, доктар Пятро Гайдзель, таксама прыехаў сюды ў Аўстралію й браў удзел у беларускім жыцьці, і таксама ў 1954 годзе выехаў у Амэрыку, там і памёр.
Быў тут у Аўстраліі інжынэр Анатоль Шкутка, кіраўнік Беларускага Прадстаўніцтва ў Бэрліне ў часе вайны. Ён, між іншым, скончыў Бэрлінскі ўнівэрсытэт. Калі прыехаў у Аўстралію, прывёз з сабою два альбомы поўнага збору нямецкіх паштовых марак часоў Гітлера (ад 1933 году). Рэчы вельмі каштоўныя. Адзін з альбомаў прадаў і набыў сабе цагельны заводзік у Квінслэндзе. Але ня ведаю, ці то месца было нядобрае, ці што, бізнэс не пайшоў. Спачатку Шкутка нават прыяжджаў сюды два разы у Сыднэй, удзельнічаў у сходах Беларускага Аб’еднаньня ў Аўстраліі, ён быў пра-БЦР. А потым неяк зьнік і нават ня ведаю дакладна, калі памёр, недзе да 1984 году. Сын у яго застаўся, таксама інжынэр.
Быў інжынэр Мікола Каранеўскі. Паходзіў з Баранавіч, да вайны скончыў афіцэрскую школу ў польскім войску, у часе арганізаваньня беларускай вайсковасьці на Бацькаўшчыне быў нават нейкі час кіраўніком афіцэрскіх курсаў у Менску. Яго жонка, Аўгіньня Каранеўская з дому Воўк-Левановіч, была вельмі актыўнай у беларускіх справах. Яна была нейкі час старшынёй аўстралійскага Сэктару Рады БНР. Памерла ў сакавіку 1983 году. Яе бацькі Воўк-Левановічы — гэта старыя беларускія баяры. Яны дасталі надзел яшчэ ад каралевы Боны. На Бабруйшчыне мелі свой маёнтак. Пасьля, як прыйшлі бальшавікі, зьехалі адтуль, бо бацька бачыў, што іх раскулачаць. Пераехалі ў Заходнюю Беларусь, і ён там зарганізаваў сабе нейкі бізнэс, быў, здаецца, мясьніком, і ўсіх сваіх трох дзяцей вучыў у Віленскай беларускай гімназіі, што пры Польшчы было вельмі-вельмі складана.
Сястра Аўгіньні, Оля Нарушэвіч. Абедзьве, калі выставы дзе, заўсёды былі першыя.
Оля, здаецца, з 1924 году. Яна пачала вучыцца ў Віленскай беларускай гімназіі, можа, правучылася год ці два. У Баранавічах скончыла мэдычную школу, якой кіраваў доктар Малецкі. Зь Нямеччыны яна паехала ў Лювэн, студыявала фармацэўтыку, ня ведаю дакладна, год ці два. Але бацькі зь Нямеччыны накіраваліся ў Аўстралію, і сястра Аўгіньня таксама. Ну дык і Оля ўзяла й паехала ў Аўстралію. Далучылася да нашай грамады. Яна прыехала ў 1951 ці 1952 годзе, зараз па прыезьдзе бацькоў. Выйшла замуж за інжынэра Станіслава Нарушэвіча. У іх адзін сын, сьведамы беларус Юрка Нарушэвіч, інжынэр-электрык, працуе ў Сьнежных гарах. Оля выпісвае беларускую прэсу, і дзе трэба даць грошы на беларускую справу, заўсёды гэта зробіць... Яна вельмі культурная жанчына. У Жаночым Камітэце не была, але дзе трэба, заўсёды дапамагала.
З жанчын яшчэ трэба сказаць пра Вольгу Тамашэўскую. Яна з 1920 году з Мар’інай Горкі. Муж яе таксама адтуль, памёр тры гады назад. Доўгі час была старшынёй Беларускага Жаночага Камітэту, мусіць з 1973 году да 1988-га, а пасьля ўжо апошнія можа 10 гадоў яна не так актыўная.
Ганна Калпяка. Фактычна, роджаная летувіска, але выйшла замуж за Івана Калпяку, ня знаю, адкуль яны паходзяць. Яна ў часе барацьбы, што першыя гады была за старшынства Клюбам, калі падавалі 2—3 кандыдатаў, нават адзін год мела пасаду старшыні, але кабета непісьменная. Недзе ў 1977 ці 1978 годзе была яна старшынёй, а пасьля ўжо нават не кандыдавала. Мусіць зь якога 1916 году нараджэньня. Памерла дзесяць гадоў таму. Нават ня ведаю, дзе пахавана, але не на беларускіх могілках.
Нельга не ўзгадаць і Веру Качан, гэта маці Аркадзя. У нас шмат людзей служыла чужому народу, а тут якраз адваротны працэс. Яна паходзіць з расейскай арыстакратыі й выйшла замуж за Антона Качана, які быў настаўнікам. Сама таксама была настаўніцай, скончыла Беластоцкі інстытут высакародных дзяўчынаў. Пазнаёміліся дзесь у Гатчыне, але сам Антон з Заходняй Беларусі, Шаркаўшчынскі раён, то яны вярнуліся ў Польшчу. І гэтая дама выхавала сына, адзіны сын Аркадзь, на вялікага беларускага патрыёта. Яна й сама стала беларускай патрыёткай. Яна нават у газэту “Беларус” якія два артыкулы напісала. Перажыла свайго сына на два гады. Ён памёр у 1982 годзе у веку 61 году, а яна ў 1983 годзе ў веку 92 гадоў. Вера Качан была вельмі актыўная й заўсёды служыла парадай нашым жанчынам...
Лёля Сіткоўская... Яна заўсёды актыўная ў Жаночым Камітэце была. Калі рабілі балі, яна цыганкай апраналася, хадзіла й варажыла ўсім. Глядзела руку, а тады карты яшчэ разложыць... А пасьля кажа: “Пазалаціце руку!”. І гэта ішло ў клюбную касу. Лёля-цыганка. У старчаскім доме цяпер. Нецікавы лёс яе. Сама з Докшыц, з 1925 году. У 1950-м прыехала, ужо была замужам, Кастуся Сіткоўскага жонка. Яны прыехалі ў Аўстралію й за два гады разышліся. Дзяцей у іх не было, і пасьля ў яе дзяцей не было, яна прыбрала чужых... Ён ажаніўся, у яго быў сын.... Але Лёля была актыўная беларуска. Ад 1973-га мусіць да 1989 году ў Клюбе. Была, здаецца, скарбнікам Жаночага Камітэту, калі Оля Тамашэўская была старшынёй. Яны вельмі сябравалі тады.
Раскажыце, калі ласка, пра выставы, у якіх беларусы ўдзельнічалі?
Выставы — гэта былі мастацкая самадзейнасьць, тканіны, дываны, лялькі, адзеньне. Першая адбылася ў Канбэры ў 1949 годзе, гэта арганізаваў Уладзімер Клуніцкі й Язэп Шкода. Але гэта была бедненькая такая выстава. У кожным выпадку, задэманстравалі, што гэта былі беларусы. Між іншым, тады беларусаў прызналі як нацыю, што іх можна прымаць у Аўстралію. А іншыя выставы адбываліся ў банку Commonwealth Bank або ў іншых месцах. У міжнародных выставах мы таксама бралі ўдзел. Гэта былі рэдкія імпрэзы, але паважныя, бо на адной з такіх выставаў, здаецца, у банку, аўстралійкам вельмі спадабаліся беларускія вышываныя ўзоры й самі тканіны. Яны патэлефанавалі нам у арганізацыю й пыталіся, хто гэта рабіў, ці магчыма дастаць лекцыю, як гэта робіцца. Так зрабілі некалькі сустрэчаў, і ў іх клюбе вышывальніц Оля Нарушэвіч і Аўгіньня Каранеўская давалі ім лекцыі, знаёмілі зь Беларусьсю жанчын-аўстраліек...
Як можна ацаніць тую ролю, якую адыгрывалі жанчыны ў беларускім грамадзкім жыцьці Сыднэю?
Яны адыгралі значную ролю. Тое, што патрабавала жаночай рукі, заўсёды было зроблена, ніколі ня трэба было іх падганяць, вельмі ахвотна ішлі. І тое яшчэ, што яны заўсёды дапамагалі сваім мужам, ці братам, якія былі заангажаваныя ў гэтай справе.
А наколькі ініцыятыўныя былі жанчыны?
Ну, можа ня так паказальна, што зь іхняе ініцыятывы нешта рабілася... Аўгіньня Каранеўская была вельмі актыўная, яна там нават спрабавала стварыць арганізацыю беларускіх жанчынаў. Але нічога з гэтага ня выйшла, не было энтузіястых, а стварыць арганізацыю з 6—8 асобаў... Ведама, можна пачынаць і з аднаго, але...
Ці былі яшчэ нейкія музычныя ці драматычныя калектывы ў Сыднэі?
Была група мастацкай самадзейнасьці, якой кіраваў Міхась Зуй. Яны гэта ад 1954 да 1964 году ставілі пастаноўкі, і “Пінскую шляхту”, і “Моднага шляхцюка”, і розныя іншыя. Зуй, Алехнік, Чурыла, Шкода, Ціхан, Мілеўскі, дзяўчаты — Анічкава дочкі, была яшчэ Соня Шлёх, актыўная й даволі добрая артыстка. Гэты гурток, можа гады ў рады тыя спэктаклі, але яны былі.
Якім чынам фактар веры ўплываў на жыцьцё беларусаў у Сыднэі?
У нас разыходжаньняў вельмі мала, таму што ў нас каталікоў, здаецца, столькі, што палічыш на пальцах дьвюх рук. Так што у каталікоў з праваслаўнымі ніякіх канфліктаў не было. Быў расклад паміж праваслаўнымі. Праваслаўныя адны хацелі належаць да Беларускай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы, а другія да Расейскай Зарубежнай Царквы, адтуль і назоў іх “зарубежнікі”. Так яно выглядала ў Сыднэі. Тут як быў япіскап Апанас, яшчэ у 1942 годзе разам з Панцялейманам і Філафеем ён склікаў аўтакефальцаў і агалосілі Беларускую Аўтакефалію. Пазьней Апанаса выслалі ў Аргентыну. Расейская Зарубежная Царква пайшла сваёю дарогай. Галоўны стрыжань гэтае зарубежнае царквы, ці царквы, якая супрацьставілася аўтакефаліі, быў Саўт-Рывэр (у Амэрыцы). Айцец Лапіцкі, айцец Коўш і гэтак далей. Каб іх не іменавалі “зарубежнікамі”, яны пайшлі пад юрысдыкцыю Сусьветнага Патрыярхату ў Канстантынопалі. Але супраць аўтакефаліі былі ўвесь час і яшчэ засталіся да сёньняшняга дня. Таму ў Аўстраліі канфлікт толькі быў між праваслаўнымі, да якой юрысдыкцыі належаць.
Як гэты канфлікт уплываў на грамадзкае жыцьцё?
Нядобра, таму што калі б былі ўсе разам, то было б лепш. Сюды ў Аўстралію быў прысланы архіяпіскап Сяргей Ахатэнка. Ён украінец, але быў адным з трох япіскапаў, якія рукапалажылі архіяпіскапа Васіля (Тамашчыка). Япіскап Сяргей лічыўся галавой Беларускай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы. Прыслалі яго ў Сыднэй, а тут не было нічога, ні царквы, ні прыхаджан. Ён пачаў трошкі служыць у англіканскай царкве ў Лівэрпуле, але як япіскап стаў патрабаваць грошай, а людзей няма. Гэта быў 1955—1956 год, у людзей грошай яшчэ не было. То яго тады паслалі ў Пэрт ці Адэляйду. У Адэляйдзе зарганізавалася ўжо ўсё жыцьцё рэлігійнае й царква была пабудаваная. Але там нешта архіяпіскап не паладзіў з айцом Міхалам (Шчурко). У той час да яго зьвярнуліся грэкі, бо ў іх царкве быў расклад і ім патрэбны быў япіскап, каб падмацаваць тую фракцыю, якая адкалолася ад свайго япіскапату. І яны пайшлі да ўладыкі Сяргея, а ён згадзіўся. Гэта, фактычна, было тое, чаго ён чакаў, бо цяпер у яго былі фінансы й ён быў задаволены. Так і дажыў, і пахавалі яго грэцкім спосабам (яны япіскапаў седзячы хаваюць). Гэта такая гісторыя праваслаўнай царквы ў нас, вельмі нецікавая як з аднаго боку, так і з другога.
Калі паўстаў гэты канфлікт уладыкі Мікалая з Ізяславам Бруцкім, тады Адэляйда пісала да абодвух — аб’яднайцеся, бо мы ня будзем далучацца да нікога. А пасьля, калі Кастусь Станкевіч памёр (ён быў галоўным у гэтай справе), то айцец Бурнос (а ён, фактычна, прыхільнік БЦР), і, так як і айцец Кулакоўскі ў Мэльбурне, падтрымаў Ізяслава. Гэта не падзяліла царкву, але стала пачаткам тых недарэчнасьцяў, якіх не павінна было быць...
А падзел БНРаўцаў і БЦРаўцаў адбіўся на беларускім жыцьці Сыднэю?
Вельмі адмоўна. Якія можа ці не 20 гадоў асобна сьвяткавалі нацыянальныя сьвяты. У розных месцах спэцыяльна наймалі. Клюб наш стаў толькі ў 1973 годзе, а дагэтуль мы ня мелі ніякай маёмасьці. Тады, як Клюб стаў, спачатку ішла вялікая вайна за тое, хто на яго руку накладзе, хто будзе кіраваць. А пасьля ўжо людзі прыпадковыя адпалі, тады стала нас 120 і менш і ўжо выразна было відаць, што мы ня можам асягнуць таго, чаго хацелі, — дастаць ліцэнзію на продаж алькаголю й гэтыя машынкі для гульняў паставіць, бо першая ўмова — каб было 200 сяброў, а ў нас ужо не было столькі. Але Клюб меней-болей аб’яднаў нас. Ужо Беларускае Аб’еднаньне ў Новай Паўднёвай Валіі існавала толькі на паперы, бо мы агульных сходаў больш не рабілі. У Зуя засталося яшчэ таксама няшмат людзей у яго Беларускім Аб’еднаньні ў Аўстраліі, але яны там зьбіраліся. Ён быў галавою гэтай арганізацыі ад 1951 году й да сьмерці сваёй у 1994-м.
Якія пэрыядычныя выданьні выходзілі ў Сыднэі?
У 1950 годзе выйшаў першы нумар часопіса “Новае жыцьцё”. Тады старшынём Беларускага Аб’еднаньня ў Аўстраліі быў Уладзімер Клуніцкі, і ён быў першым рэдактарам. А ў 1952 годзе гэтая арганізацыя, як я казаў, раздвоілася. Клуніцкі адышоў, старшынём адной на год стаў я, а рэдактарам часопіса быў Аляксандар Смаль, мой кум (я яго дачку хрысьціў). Пасьля часопіс заняпаў на некалькі месяцаў, а тады рэдактарам стаў я й мы выдавалі яго разам з братам Лізы Бакуновіч Уладзімерам, ён рататарам круціў. А ў 1953 годзе ён паехаў у Бэльгію студыяваць, то часопіс заняпаў.
Ці існавала ў Сыднэі беларуская школа?
Так, існавала, мусіць, шэсьць месяцаў. У 1959 ці 1960 годзе. Арганізатарам быў Аляксандар Смаль. Ён быў адзіны настаўнік, бо прыходзіла толькі пяць дзяцей, і ўсё спадзяваліся, што далучацца іншыя, але так і не далучыліся. Заняткі былі ў прыватных дамах у Смаля, Качаноў, Каранеўскіх. Бачыце, у тыя гады камунікацыі не такія былі добрыя. Тэлефон ня кожны меў і ня кожны мог сабе дазволіць мець тэлефон. Аўтамабіляў яшчэ, пэўна, ніхто ня меў у 1959—1960 гадах, так што спосаб камунікацыі быў не такі просты.
Вы былі ў розных краінах беларускай эміграцыі, у тым ліку й у ЗША. Якая розьніца між амэрыканскімі беларусамі й аўстралійскімі?
Розьніца ёсьць вельмі выразная, і розьніца ў тым, што ў Амэрыку паехала бальшыня беларускай інтэлігенцыі. Гэтыя людзі, хоць і ў іх гэты падзел псаваў кроў, але яны арганізаваліся ў свае арганізацыі й пачалі адразу ствараць школы, рэлігійнае жыцьцё й выдавецкую працу. Яны стаяць галава й плечы вышэй ад нас. Самасьведамасьць нацыянальная вышэйшая — вось адзін адказ. А ў пабытовым сэнсе беларусы, я лічу, тут можа нават лепей жывуць.
Вызначыце, калі ласка, якія галоўныя праблемы мела беларуская грамада ў Сыднэі?
Цяпер мае тую праблему, што няма людзей, якія зацікаўлены ў арганізацыі й у такім веку, што могуць што-небудзь рабіць. А ў мінулым гэта былі таксама абыякавасьць і недастатковасьць сьведамасьці. Асабістыя амбіцыі адыгрывалі вялікую ролю. Кожны хацеў быць лідэрам, што ў нас заўважаецца ня толькі тут, але й на Бацькаўшчыне.
Як бы Вы ахарактарызавалі беларускую жанчыну?
Звычайная беларуская жанчына вызначаецца асаблівымі якасьцямі. Гэта, па-першае, адданая жонка й адданая маці. Для яе няма нічога важнейшага за свой дом і сваю сям’ю. Калі б не было беларускай арганізацыі, гэта можа яе й ня так турбавала, гэта своеасаблівы комплекс сьведамасьці. Але сваёй сям’і, свайго кутка, свайго мужа яна ніколі не пакідала... Так што мараль высокая, хаця самасьведамасьць нацыянальная ня так вызначаная.
Ці частыя былі мяшаныя шлюбы беларусаў?
Вельмі частыя. Трэба было б палічыць нашых знаёмых... Я ня думаю, што адзін з партнэраў пераводзіў другога ў іншую нацыянальнасьць даволі часта. Заўважалася гэта толькі зь немкамі: калі немка выйшла за беларуса, то яна зь яго абавязкова рабіла немца.
А тыя беларусы, што сюды прыехалі нежанатыя, дзе жонак шукалі?
Шукалі сярод сваіх, у кожным выпадку, каб славянка была. Чамусьці такі быў пагляд, што лепшая нашая, можа, таму што капусту варыць умее.
Ці хутка беларусы прыстасоўваліся да аўстралійскае ежы?
Не было да чаго прыстасоўвацца. Аўстралійская кухня такая бедная, што нічога свайго асобнага ня мае. Адно, што важнае, мяса й прадуктаў харчаваньня столькі — рабі што хочаш зь імі. І гэта было заўсёды. Калі мы сюды прыехалі, тут пяклі толькі два сорты хлеба: адзін называўся “раўнд лёф” — “круглы хлеб”, а другі “скуэр” — “квадратны”. Яны абодва былі з той самай мукі — белай, а чорнага хлеба тут ніхто ня бачыў. Калі пайсьці да мясьніка, то ў яго было сырога мяса нарэзана колькі хочаш, бараніна, сьвініна, цяляціна, а каўбасак там якіх, то было мала. А сёньня калі вы пойдзеце ў краму, то ўбачыце можа 30 сартоў каўбас, 18 сартоў хлебу, а кансэрвы... Так што Аўстралія стала, фактычна, такім кулінарным цэнтрам сьвету, рэстараны паадкрываліся й італьянскія, і чэскія, і рускія, і кітайскія, і г.д., дык многія людзі, як прыяжджаюць, кажуць, што Сыднэю ніхто не паб’е. Прычым гэтыя спажывецкія крамы маленькія, у якія мы заходзім, на кожным рагу.
Як я быў у Лёндане першы раз, то мне прыходзілася ехаць на Вэст Энд купляць чорны хлеб, бо яго ніхто не трымаў. А тут ён цяпер паўсюль. Аўстралійцы вельмі многа навучыліся ад нас.
І беларусы тут сваю кухню захавалі. Дранікі, як да нас прыяжджаюць Нэліны сябры, то наесьціся ня могуць. Надзя была вельмі добрая кухарка, у яе была фантазія ня толькі на кухарства. Яна толькі два гады вучылася шыць сукенкі, а такія шыла, што ўсе дзівіліся, дзе фасон такі ўзяла. А яна сама прыдумала. Так і з кухняй.
Ставілі ж мы ўсё: капусту кісьлілі, агуркі кісьлілі, грыбы марынавалі... Рабілі й дранікі, і галубцы, і баршчы ўсялякія, і бабку картафляную, і цяляціну печаную....
А адкуль рэцэпты ведалі?
Усе марынады й саленьні гэта з дому прывезьлі. А ў 1953 годзе выйшла ў Маскве “Книга о вкусной и здоровой пище”, і прадмову напісаў нібыта Іосіф Вісарыёнавіч. То гэтая кніга й нам дапамагала. Тут савецкая кнігарня была, савецкі клюб на Джордж стрыт. Ня памятаю, колькі за тую кнігу заплаціў, але, як дурны за бацьку, можа 6 фунтаў. У тыя гады можна было за гэтыя грошы аўстралійскіх восем кніжак такіх купіць...
Вы ў сям’і на якой мове размаўлялі?
Я зь ёй і яна са мной толькі па-беларуску. А дзеці... Часлаў да 10 гадоў гаварыў па-беларуску, а потым пераключыўся на ангельскую, але яшчэ й сёньня зь ім можна дагаварыцца. А дзяўчаты — не, як пайшлі ў школу, тады ўжо й Надзя пачала вучыцца ангельскай, то яна й да іх часам па-ангельску зьвярталася. Але разумеюць.
А калі аўстралійскае грамадзянства атрымалі?
Я атрымаў гадоў празь дзесяць пасьля прыезду. Усё думаў, што мы ж дадому паедзем. Ведаеце, як была Карэйская вайна, а там Віетнамская, закалоты ў Польшчы й Вугоршчыне ў 1956 годзе, думаў, што Савецкі Саюз згіне... А як Халодная вайна пасьля Хрушчова зноў пачалася, то выглядала, што нічога ўжо не атрымаецца. А дзеці ва ўнівэрсытэт пайшлі...
Дзеці сябе аўстралійцамі адчуваюць?
Так.
А Вы?
А я й яшчэ не адчуваю сябе аўстралійцам. І Надзя ніколі... Толькі мару яшчэ каторы раз, каб у родных мясьцінах пабыць...
Спасылкі:
344 Размова запісаная ў днях 9—10.04.2003 у аўтамабіле па дарозе з Сыднэю ў Канбэру й назад.
345 Пастанова аб спыненьні дзейнасьці беларускай рэдакцыі была прынятая менш як праз два месяцы пасьля інтэрвію. 28 чэрвеня 2003 году выйшла апошняя праграма.
