|
Аўген Груша 342
Я нарадзіўся ў вёсцы Морач Клецкага раёну Менскай вобласьці ў 1935 годзе. У сям’і было восем дзяцей. Сем’і былі вялікія тады, але засталося ў жывых толькі чацьвёра пасьля Другой Сусьветнай вайны. Бацькі сяляне простыя, на зямлі працавалі. Бацька Рыгор, маці Акуліна, яна паходзіла з засьценку Пярэвалакі каля Чудзіна. Паходзіла з багатай сям’і, яе бацька меў 12 кароў у той час. Але ж ажанілася з маім бацькам і мы былі бедныя, бо мала зямлі мелі. Цяжка працавалі. Жанчыны ж, ведаеце, і жаць, і сеяць, і карміць, і ўсё, і ткаць, і шыць, і прасьці. У нас на вёсцы жанчыны мелі вельмі цяжкае жыцьцё. Мужчына там як зімою пакорміць жывёлу, дроў насячэ й усё, а жаночай працы не было канца. І ў нашай вёсцы 85 адсоткаў людзей былі непісьменныя, асабліва жанчыны, і маці не хадзіла ў школу, бо ж трэба было на гаспадарцы працаваць.
Я пачаў вучыцца, як мы ўцяклі ад бандытаў у мястэчка Заастравечча у 1942 годзе. Пахадзіў я шэсьць месяцаў у першую клясу, але вучылі нас там, ня ведаю, чаму так сталася ў нямецкай акупацыі — лацінкаю, а не кірыліцаю. А тады войска наехала нямецкае (яны прыяжджалі туды з фронту на адпачынак) і забралі школу й празь якіх два месяцы школа згарэла. І тады я не вучыўся да канца 1945 году, як вайна скончылася. Бо былі ў Нямеччыне ў лягерах, то было не да школы ды ніякай школы й не было, немцы ж з намі не лічыліся.
А ў Нямеччыну мы патрапілі ў 1943 годзе, як нашага бацьку забілі, партызаны забралі й ён не вярнуўся. Тады старэйшы брат пайшоў у паліцыю, яму было 17 гадоў толькі, а мы былі малыя. А як ужо фронт стала чуваць, мы тады ў 1943 годзе да Кёнігсбергу праз Польшчу вазамі даехалі. А там вялікія фальваркі былі й мы працавалі. Мне тады было няцэлых восем гадоў і я таксама гусі пасьвіў. Брат Зьмітро сьвіньні, а я гусі. Усе працавалі, але ў той час за працу не плацілі, толькі добра кармілі: мяса, малако. Там мы пабылі шэсьць месяцаў, а тады нас пачалі вазіць зь лягеру ў лягер, дзе былі ўсходнія працоўныя, гастарбайтэры. Нас і да беларусаў тады не залічвалі. І так перавозілі зь лягеру ў лягер, пакуль апынуліся ў Кемніцы (нішто сабе горад), дзе мы былі да прыходу амэрыканцаў.
Тады Сталін, Рузьвэльт і Чэрчыль дамову зрабілі, што ўсе савецкія грамадзяне мусяць вярнуцца ў Савецкі Саюз. А як мы былі з Заходняй Беларусі, то польскі экзыльны ўрад сказаў, што грамадзяне Польшчы ня могуць быць вывезеныя. Але з ангельскімі ці амэрыканскімі афіцэрамі па лягерах хадзілі савецкія, і яны каб пачулі нашую мову (бо мы ж па-польску ня ўмелі гаварыць), то нас бы таксама забралі. Таму мы ўцякалі, каб не паехаць у Савецкі Саюз. Як да нас прыехалі, мы працавалі ў баўэра й сказалі, што палякі. Тады польскі афіцэр сказаў, што ня трэба на немцаў больш працаваць, бо немцы вайну прайгралі, і забраў нас у польскі лягер. Гэта было напачатку 1946 году. Ня памятаю дзе, той лягер быў маленькі й там добра кармілі, а потым перавезьлі ў іншы, вялізны. То там было дрэнна.
А ў беларускіх лягерах Вы не былі?
Былі, але тое пасьля было. Напачатку мы былі ў польскіх, бо баяліся, каб ня вывезьлі, ды напачатку беларускіх і не было. Мы былі ў вялікім польскім лягеры, дзе ваеннапалонныя, Альтэнштат зваўся. Але ўжо ў 1947 годзе мой старшы брат Янка й Мікола Прускі, што цяпер у Амэрыцы выдае “Беларускі Дайжэст”, і яшчэ там некалькі чалавек паехалі шукаць беларускага лягеру. Знайшлі, і мы пераехалі ў Мітэнвальд. Там было беларусаў якіх чатырыста асобаў, на гары — ваенныя кашары, а ўнізе былі расейцы. І на варотах заўсёды беларускі сьцяг і расейскі віселі. І я там пайшоў у беларускую школу, бо, ня знаючы гісторыі свае, быў бы сьляпы й нямы. Былі таксама скаўты: “Трэці сьцяг Баварыі” наш скаўцкі зьвяз называўся. Гэта былі беларускія скаўты.
У лягеры апрача беларускай школы было шмат іншага беларускага. Пастаноўкі ставілі, асабліва Мікола Прускі, бо яны ж большыя былі хлопцы. Прыяжджалі да нас беларусы зь Міхельсдорфу, хор прыяжджаў, і ставілі “Загубленае жыцьцё”. У лягерах не было працы, то там вельмі добра было для грамадзкага жыцьця. І сьвяткавалі заўсёды 25 Сакавіка, і хоры былі, і пастаноўкі мы ставілі… Толькі не было беларускай царквы, была расейская.
У Мітэнвальдзе мы былі аж да 1949 году, калі падалі на выезд. Бралі ўсюды. Мы ў Чылі запісаліся, але нас туды ня бралі. А пасьля пачалі браць у Аўстралію й усіх, то паехалі мы ў Аўгсбург на камісію ды ў 1949 годзе прыехалі ў Аўстралію. Вайсковым амэрыканскім параплавам з італьянскай абслугай. Прыехалі ў порт Мэльбурн 20 верасьня 1949 году. Былі маці й тры браты: Янка, Зьмітро й я самы меншы. Янка й Зьмітро пайшлі на працу, а я яшчэ вучыўся два гады ў аўстралійскай школе. І я з мамай жыў у Новай Паўднёвай Валіі, а яны двое ў Мэльбурне працавалі. Але праз паўтара году мы вярнуліся ў Мэльбурн, бо хлопцы купілі матор і разьбіліся абое — былі ў шпіталі, то мы мусілі прыехаць.
Бацькі не было, таму цяжка было й я ўжо далей не вучыўся. Маці працавала ў хастэлі на кухні. Але як мы пабудавалі дом напалавіну зь іншай беларускай сям’ёй, то яна ўжо больш не працавала. Вельмі цяжка ёй тое давалася, бо ня ведала абсалютна ангельскае мовы. Мы дзеці за шэсьць месяцаў ужо маглі добра размаўляць па-ангельску, бо ж вучыліся.
Цяжка было прыстасоўвацца да новай краіны?
Мы былі маладзейшыя, і нам вельмі падабалася Аўстралія. Працы колькі хочаш, падыдзеце да фабрыкі — і вас за руку цягнуць. І працавалі некаторыя й у суботы, і ў нядзелі, бо Аўстралія разбудоўвалася тады. У 1949 годзе тут было насельніцтва няцэлых 7 мільёнаў. Вельмі шмат імігрантаў тады прыехалі ў Аўстралію. Напачатку ў 1947-м ехалі толькі адзінокія мужчыны, а пасьля ўжо ў 1949-м пачалі браць і сямейных.
І клімат тут вельмі добры. Там дзе мы жылі адразу — у Новай Паўднёвай Валіі — то можна было круглы год хадзіць у кароткіх штанах і кашулі. Сухі клімат. А цяпер крыху зьмяніўся й паркасьць.
Ці адразу Вы знайшлі іншых беларусаў?
У 1952 годзе мы з мамай прыехалі ў Мэльбурн і я далучыўся тады да беларусаў. Спадар Павал Гуз адразу ў 1949 годзе далучыўся да беларускага жыцьця — прыехалі й заснавалі клюб. Потым было арганізаванае Беларускае Аб’еднаньне. А я ўжо потым, як прыехаў у 1952 годзе, як скаўты былі тут — Уладзімір Шнэк, Аляксандар Грыцук і Алег Шнэк іх арганізавалі. То я далучыўся да скаўтаў, мы пастаноўкі ставілі. Тады кіпела беларускае жыцьцё грамадзкае.
Як аўстралійцы ставіліся да беларусаў?
Напачатку яны гаварылі: “Хутчэй вучыце ангельскую мову й забывайцеся на сваё, бо вы новыя аўстралійцы” (так яны гаварылі — не “імігранты”, а “новыя аўстралійцы”). Як мы прыехалі, то нідзе не было чорнага хлеба ў Аўстраліі, і нідзе ні польскай каўбасы, ні італьянскай, нічога не было, толькі фіш энд чыпс — рыба й бульба. А як пачалі эмігранты прыяжджаць, то ім і кухню сваю прывезьлі, і эўрапейскую культуру. Тады аўстралійцы пачалі гаварыць: “Вы не забывайцеся на сваю культуру”. І цяпер (раней то не, а цяпер), як дзе нацыянальная школа ёсьць, то настаўнікаў і памяшканьне аплочвае дзяржава, каб вучылі нацыянальныя мовы. А спачатку казалі зусім наадварот.
А як Вы самі ставіліся да аўстралійцаў?
Ну, з аўстралійцамі мы так асабліва не мяшаліся. Тут было шмат беларусаў, то мы былі зь беларусамі. Я нават і калегаў ня меў аўстралійцаў. У іх зусім іншы пагляд, зусім іншая культура, не параўнаць з нашымі, эўрапейцамі. Яны пераважна ірляндцы, ангельцы, англасаксы адным словам. Мы жылі сваім жыцьцём.
Ці моцна новыя ўмовы паўплывалі на лад жыцьця беларусаў?
Некаторыя адразу асыміляваліся. Шмат было такіх, што наеліся аўстралійскай бараніны й ім ўжо тая Беларусь непатрэбная. “Нашто мне тая Беларусь?” Ніякага ўдзелу ня бралі ў беларускім жыцьці. Ні калі тут часопіс выдаваўся рататарам (бо па-іншаму вельмі дорага), ні як у 50-х гадах скаўты былі. Потым арганізавалі Беларускі Вызвольны Рух (пасьля ў Фронт перайменавалі), вайсковая такая арганізацыя. Пры іх быў аддзел моладзі, і мы арганізавалі футбольную дружыну “Зубр” — гулялі ў футбол дзесьці чатыры гады: ад 1953 да 1957 году. А потым ужо папажаніліся, то не да футболу, бо былі ж траўмы. Я неяк паламаў сабе правы плячук, не працаваў пяць тыдняў. А пасьля, як футбольнай дружыны ўжо не было, то мы ў валейбол гулялі — была валейбольная дружына, таксама “Зубр”.
З кім вы гулялі?
З тутэйшаю лігаю: і ўкраінцы былі, і аўстралійцы. Украінцы ў валейболе заўсёды першае месца бралі, а мы другое. Палякаў не было. Былі аўстралійцы, беларусы й украінцы, 10 ці 12 дружын. У 60—70-х беларускае жыцьцё тут кіпела. Цяпер ужо, можна сказаць, 75 адсоткаў людзей адышло. Пасьля 1990 году, як пачаліся ў Беларусі зьмены, сталі навязвацца кантакты, але нас ужо мала й мы слабыя — ужо позна. Каб гэта ў 60—70-х гадах…
Вы ведаеце, колькі беларусаў прыехала ў Аўстралію?
Неяк у “Голасе Радзімы” было, што 20 тысячаў беларусаў тут. Шмат ехалі як палякі. Але Аўстралія гэта як Эўропа — дай 20 тысячаў і раскідай па кропельцы… Гэта каб усе ў адным месцы. Нават у Мэльбурне, Алег Шнэк ад мяне жыве за 46 кілямэтраў, а ў Беларусі паміж нашымі вёскамі 20 кілямэтраў.
Якую ролю ў беларускім жыцьці адыгрываў рэлігійны фактар?
Вялікая памылка нашых беларусаў, якія засноўвалі ўсё ў канцы 40-х — 50-х гадах, была — не пачыналі з царквы. Усе нацыянальнасьці пачыналі з цэркваў, а бяда нашых першых палітыкаў, і Розмысла, і Шнэка ды іншых, што не пачалі з царквы. Каб яны пачалі з царквы адразу, то ў нас было б шмат большае грамадзкае жыцьцё. Каля царквы гуртуюцца людзі, якія ў палітыку ня лезуць, а ў царкву ходзяць. Як былі беларускія арганізацыі, пачыналі ад палітычных, сьвецкіх. Толькі пасьля, пры канцы 1960 году пачалі царкву будаваць, а было позна — людзі пайшлі да іншых цэркваў: да ўкраінскай, да расейскай. А каб адразу пачалі з царквы, былі б мы шмат мацнейшыя.
А хто арганізоўваў царкву?
Спачатку спрабаваў арганізаваць айцец Аляксандар (Грыцук), а потым прыехаў з Брысбэну Мадэст Яцкевіч, першы ад БАПЦ, і яго цяперашні сьвятар Аляксандар Кулакоўскі падтрымаў. Тады зарэгістравалі й усё з таго часу. А як Мадэст адышоў, яны неяк пасварыліся, і застаўся айцец Кулакоўскі, які й да сёньня служыць.
Якія найбольш спрэчныя моманты й як паўплывалі на беларускае жыцьцё?
Каб не было гэтых груповак, сварак, мы б значна мацнейшыя былі. Крывічы й зарубежнікі — вось што. Тады ў 50-х гадах зьбіраліся толькі сварыцца. А я й наогул малодшыя былі супраць гэтага. Адны ж і тыя беларусы. Сварыліся й сварыліся. Вельмі шмат шкоды. Некаторыя людзі адразу адышлі, бо не любілі гэтых сварак. А існавалі ж асобныя арганізацыі БНРаўскія й БЦРаўскія. У нас у Мэльбурне напачатку Беларускае Аб’еднаньне гэта было ад БЦР. А крывічы мелі Згуртаваньне Беларусаў у Вікторыі. Але сварыліся–сварыліся й бачаць — тут мала й там мала. То пасьля злучыліся разам, зьліквідавалі Аб’еднаньне й Згуртаваньне, а залажылі Беларускі Цэнтральны Камітэт. Гэта было ў 60-х гадах. І стала лепш, бо рабілі ўсё разам, а то мы адно сьвяткаваньне, а яны другое. І там купка людзей, і там купка. Як злучыліся — сталі мацнейшыя. Беларускі Цэнтральны Камітэт досыць уплывовая арганізацыя на Мэльбурн.
А якія сьвяты найбольш адзначалі?
Ну пераважна 25 Сакавіка й Слуцкае паўстаньне — Слуцкі збройны чын. Ну й БЦРаўцы заўсёды адзначаюць Другі Ўсебеларускі Кангрэс. Сьвяткавалі ўгодкі Янкі Купалы, Якуба Коласа. Тады як было, то й Алесь Салавей нам усё памагаў. Розныя сьвяты сьвяткавалі. Напрыклад, тут у Аўстраліі сьвяткуюць Дзень Маці й Дзень Бацькі, і на дзень Маці Жаночы Камітэт арганізоўваў таксама сьвята. І прыемна было, бо Алесь Салавей пераклаў з расейскай мовы “Беднае сэрца маці”, і Надзея мая як засьпявае, то людзі плакалі.
Ці актыўны ўдзел Алесь Салавей браў у беларускім жыцьці?
Бачыце, ён інтэлігент, але, ня ведаючы ангельскай мовы, мусіў працаваць на фабрыцы, і гэта яго прыгнятала. Жыцьцё тут у Аўстраліі старэйшым людзям цяжкое было… Як я прыехаў, мне было 14 гадоў, то я хутка ўліўся ў гэтае жыцьцё й нам тое падабалася. А гэтыя, якія там вучыліся, канчалі ўнівэрсытэты, ня ведаючы ангельскай мовы мусілі ісьці працаваць як чорныя рабочыя. Ён на розных фабрыках працаваў, сьлесарам. Таксама, як мой цесьць Пётр Сасноўскі, які скончыў Акадэмію ў Горках і дастаў дыплём агранома, а прыехаў у Аўстралію — і замятаў электроўні. Бачыце, што за розьніца. Старэйшым людзям было вельмі цяжка мову спасьцігнуць. Мая маці й памерла не магла тры словы па-ангельску сказаць.
Якая падзея зь беларускага жыцьця ў Аўстраліі для Вас была найбольш запамінальная?
Я б сказаў, гэта заснаваньне Фэдэральнай Рады ў 1976 годзе. Бо я якраз тады быў разам з прафэсарам Ніканам дэлегатам ад Беларускага Цэнтральнага Камітэту ў Радзе Паняволеных Народаў. Я хадзіў на паседжаньні, дзе літоўцы, латышы, і немцы, і ўкраінцы, і палякі — усе маглі гаварыць ад цэлай Аўстраліі, ад сваіх нацыянальнасьцяў. А мы беларусы ня мелі такой агульнай арганізацыі й выступалі толькі ад Мэльбурну, бо галоўная кватэра Паняволеных Народаў была ў Мэльбурне. Я чытаў газэты й ведаў, што ў Амэрыцы пачаліся агульныя сустрэчы, то казаў, чаму не арганізаваць Сустрэчу Беларусаў Аўстраліі. Тады мне Сідлярэвіч кажа: “Што вы там на гэтай сустрэчы будзеце рабіць?” А я: “Канцэрты. Трэба заснаваць беларускую арганізацыю, каб мы маглі выступаць ад усёй Аўстраліі, як Фэдэральная Рада”. І так сталася. Мы з Надзеяй як былі маладыя, то часта езьдзілі ў Адэляйду на забаву (беларускія забавы царква арганізоўвала) і пазнаёміліся зь мясцовымі беларусамі. А потым чатыры машыны беларусаў з Адэляйды прыехалі на Калядныя сьвяты сюды ў Мэльбурн. Мы й пагутарылі, каб па чарзе езьдзіць на сьвяткаваньні адны да другіх. А тады напісалі ў Сыднэй, чаму б не зрабіць агульную Сустрэчу. І Сыднэй падтрымаў гэтую ідэю, то так і зрабілі.
Першая Сустрэча адбылася ў Мэльбурне ў 1976 годзе. І на гэтай Сустрэчы заснавалі Фэдэральную Раду Беларускіх Арганізацыяў у Аўстраліі. Першая Сустрэча — у Мэльбурне, цераз год — у Сыднэі, а тады — у Адэляйдзе. Пасьля сказалі, што праз год зачаста, то сталі раз на два гады зьбірацца. І адбылося ўсіх дзевяць Сустрэчаў, тры — у Мэльбурне, тры — у Сыднэі й тры — у Адэляйдзе. І на гэтых сустрэчах Фэдэральная Рада мела заўсёды сваё паседжаньне сяброў і перавыбіралася кіраўніцтва.
Шмат было сяброў?
Трынаццаць арганізацыяў было, але памалу ўсе адыходзілі. Вось у Адэляйдзе быў гурток, кіраваў ім Міхал Бурнос (ён тады яшчэ ня быў айцом), і сьпявалі яны, і танцавалі, а павырасталі — прапаў гурт. А нашая “Каліна” дзяржыцца. У Сыднэі ў 50-х гадах самыя першыя яны арганізавалі мяшаны хор. Але там быў сапраўды прафэсійны дырыгент, і ён іх навучыў сьпяваць. Мы паехалі з айцом Аляксандрам (Грыцуком) на сьвяткаваньне, і мне так спадабалася. У нас тады яшчэ не было. Скаўты мы сьпявалі, выступалі, але гэта ж было непрафэсійнае… Але мы купілі Беларускі Дом у Мэльбурне, тады й тут арганізаваўся мяшаны хор. І вельмі добра выступаў гэты хор. І школа выступала на сьвяткаваньнях. Добра было.
Раскажыце пра беларускую школу, як яна была арганізавана?
Першая школа... у ёй я мала браў удзелу. У Сэнт-Албансе яна была. Тры настаўнікі працавалі: Уладзімер Сідлярэвіч, Адам Жураўлевіч і Ліля Яцкевіч. Здаецца, у Сідлярэвіча ў доме была першая школа. Вучылі найперш мову: пісаць, чытаць, ну й гісторыю Беларусі, геаграфію й сьпевы. Спадарыня Ліля Яцкевіч вучыла сьпевам. Тады як былі сьвяткаваньні, то школа выступала зь якімі вершамі, сьпевамі. А пасьля тыя дзеці ўжо вырасьлі, то школа закрылася.
Я ў тыя часы працаваў на аўтобусах і на зьменах. У годзе толькі дзьве суботы былі вольныя й штодругую нядзелю. А ўсё адбывалася або ў суботу, або ў нядзелю, то мала мог браць удзелу — увесь час на працы. А пасьля ўжо й я. Але быў выбраны Беларускі Цэнтральны Камітэт у 1963 годзе. І я быў дэлегатам ў Радзе Паняволеных Народаў цэлы час.
А недзе ў 1970-м другая школа арганізавалася. Пачатак яе быў у нас у гаражы. Лаўкі парабілі драўляныя. А як купілі Беларускі Дом, то перанесьлі школу туды. Выкладчыкамі былі таксама Уладзімер Сідлярэвіч, прафэсар Мікола Нікан і Ліля Яцкевіч. Тры настаўнікі было, і хадзіла адзінаццаць дзяцей. Мае дзеці не любілі вучыцца адразу й у аўстралійскай, і ў беларускай школах. Яны лічылі сябе аўстралійцамі й зь сябрамі паўсюль па-ангельску размаўлялі. Тыя, што ў першай школе былі, — яны добра й пішуць, і чытаюць. А гэтыя меншыя хадзілі. Толькі вершы расказвалі й усё. Таня, мая дачка, напрыклад, абсалютна ня можа чытаць і пісаць па-беларуску. Міша, старэйшы сын, таксама. Недастаткова было таго навучаньня, бо ня бралі яго ўсур’ёз. На што яно патрэбнае? — яны думалі так. Шкада, што так сталася.
Як ўзьнікла ідэя набыць Беларускі Дом?
Прапанова была Яцкевічаў… Данат Яцкевіч і Ліля Яцкевіч спачатку жылі ў Брысбэне. Але там было зусім мала беларусаў і ім не спадабалася. Мы перапісваліся тады, і ён папрасіў дапамагчы яму пераехаць у Мэльбурн. Мы знайшлі яму тут кватэру. І ён самы першы стаў паўсюль казаць, што трэба набыць Беларускі Дом. На кожным сьвяткаваньні гэта было. Сабралі тады сход і зарганізавалі Камітэт Набыцьця Беларускага Дому, сталі плаціць складкі. Тады былі фунты, то складкі па пяць шылінгаў на тыдзень. На сёньняшнія грошы 50 цэнтаў. Невялікія грошы, але ж мы й зараблялі вельмі мала, 7 фунтаў на тыдзень. Ну й ня ўсе плацілі, бо ня ўсе ўступілі ў Камітэт. Напачатку было можа якіх 17 асобаў, Гуз і Грыцук, Сідлярэвіч, Сьлесарэвіч, Яцкевіч і г.д. Плацілі, плацілі складкі, ды ўжо мы сабралі трохі грошай і купілі пляц на Сэнт-Албанс пад Беларускі Дом. Сплацілі пляц. Але тады здарылася нагода –– прадавалі будынак клюбу Аўстралійскай “Салвэйшн Армі” — Цывільнай Арміі. Яны там сьпявалі ў тым доме. То мы набылі на аўкцыёне гэты дом. Ён быў вельмі занядбаны. Мы зрабілі капітальны рамонт — былі маладыя, здольныя. Павал Гуз, прыкладам, Уладзімер Сідлярэвіч, Мікола Скабей, Алег Шнэк — яны майстры. Я то не, мяне называюць “дзьве рукі левыя”. Я на будоўлі шмат ня ўмею. Але разам адрамантавалі ўсё, памалявалі. Там сцэны не было, то мы яе самі зрабілі. Сплацілі той дом, далучыліся да нас і іншыя, было 21 ці 27 сяброў, што плацілі складкі, за якія мы набылі той Беларускі Дом. Калі тое было, дакладна ня памятаю.
А як арганізавалася Беларускае радыё?
Тады як у Аўстраліі паўстала SBS, кожная нацыянальнасьць намагалася мець сваё радыё. Людзі прыяжджаюць, ня ведаюць ангельскай мовы, то каб растлумачыць ім правы й гэтак далей, было створана такое радыё. Тады быў добры час, бо ўсе маглі ўдзельнічаць. У нас Ліля Яцкевіч тыя перадачы вяла й яе дачка па-ангельску гаварыла, мая Надзя дапамагала ім трошкі. Былі праграмы пра беларускіх паэтаў, пісьменьнікаў, і гістарычныя, і сьвяточныя з нагоды 25 Сакавіка, Слуцкага паўстаньня й гэтак далей. Былі добрыя паўгадзінныя праграмы, можна было паслухаць. Нашыя ж людзі ставіліся даволі крытычна, казалі — усё ня так, ня тая праграма, ня так гаворыць. Цэлы час скублі гэтую бедную спадарыню Яцкевіч, і яна сказала, што адмаўляецца далей працаваць. Ды мы згубілі гэты праект… У нас радыё доўга не працавала ў Мэльбурне. А больш не было здольных людзей.
Чыя была ініцыятыва набыць зямлю для беларускіх могілак?
Гэта айцец Аляксандар (Кулакоўскі) выстараўся. Царква існавала й была зарэгістраваная дзяржавай, то калі пачыналі новыя могілкі, то ўкраінцы ўзялі сабе ўчастак і іншыя нацыянальнасьці таксама. І беларусы ўзялі, бо калі была царква, значыць для гэтае царквы мусіць быць адпаведна дзялянка на могілках. Усё цераз айца Кулакоўскага атрымалася, гэта ён набыў той участак. І цяпер бяз згоды айца Кулакоўскага не купіць тут месца для магілкі... Ні ў Сыднэі няма, ні ў Адэляйдзе, толькі ў Мэльбурне ёсьць свае беларускія могілкі. Але колькі там пахавана? Гэта, можа, адна пятнаццатая частка. Людзі, якія жывуць далей у іншай частцы Мэльбурну, тут не хаваюць… І доўга ж не было гэтага, то як паміралі — хавалі ў іншых месцах... Але цяперака хоць сякі-такі сьлед па сабе пакінем у Мэльбурне.
Як Вы падтрымлівалі сувязь зь беларусамі ў іншых краінах?
Ведама, чытаючы прэсу. І езьдзілі. Прыяжджалі да нас з Канады й мы… Як былі Сустрэчы, то абавязкова прыяжджаў хто з Амэрыкі ці Канады, ці з Англіі. І гэтыя Сустрэчы дапамаглі нам зьвязвацца дый больш людзей сталі ведаць пра нас.
Вы былі ў Амэрыцы. Як магчыма параўнаць жыцьцё беларусаў у ЗША й у Аўстраліі?
Ну ў Амэрыцы ў дзесяць ці пятнаццаць разоў было больш беларусаў, чым у Аўстраліі. Яны там згуртаваліся ў Саўт-Рывэры, Чыкага, Дэтройце, Кліўлэндзе. Як мы былі ў 1976 годзе, то яны рабілі беларускі фэстываль. Адкрыты тэатар, і Данчык там сьпяваў, і хор. Цудоўна было паслухаць... Дзьве з паловай — каля трох тысячаў беларусаў сабралася… Не параўнаць Амэрыку з Аўстраліяй — мы параскіданыя. Каб не былі параскіданыя па Аўстраліі...
Якія найбольшыя праблемы мелі беларусы ў Аўстраліі й маюць зараз?
Праблемы тыя, што нас мала й ня ўсе беларусы далучыліся да нас. Каб ўсе беларусы, што ёсьць ў Аўстраліі, прыйшлі ў арганізацыі… А нашто мне тыя арганізацыі? Яшчэ й складкі плаціць! Некаторыя пытаюць: “А што мне дадуць, як запішуся ў арганізацыю?” Беларуская нясьведамасьць, вось што нас губіць кругом. І я не дзіўлюся. Бо я каб не пайшоў у беларускую школу, то можа таксама быў бы палякам. Кончыў жа чатыры клясы польскай школы, але потым пазнаў сваю гісторыю й то зусім іншая справа. Тыя людзі, што не вучыліся ў беларускіх школах, то яны й ня ведаюць, што беларусы. Палякі ж не гаварылі, хто мы такія, і расейцы таксама...
А якія ў Вас дачыненьні з новымі беларускімі эмігрантамі?
Ну ў Мэльбурне толькі адзін да нас далучыўся, і той ужо больш за тры гады з намі, і толькі цяпер пачаў трохі ўжываць беларускую мову й браць удзел у грамадзкім жыцьці. А зь іншымі мы ня можам знайсьці супольнае мовы...
Як Вы ацэньваеце ролю беларускіх асяродкаў на эміграцыі ў захаваньні беларускай культуры?
Большыя асяродкі могуць зрабіць больш, гэта ведама ж. Але вось, прыкладам, Пэрт, тамака іх няшмат — сем сем’яў ці дзевяць, але яны шмат робяць.
Хто зь беларусаў зрабіў найбольш для беларускага жыцьця ў Мэльбурне?
Я б сказаў, што з тых, хто цяпер застаўся, гэта Павал Гуз343. Ён ад 1949 году, як толькі прыехаў сюды, адразу заняўся грамадзкай працай. Тады шукалі адрэсы сваіх, каб зьбірацца разам. Гэта хто ў жывых застаўся. Быў у нас Сяргей Розмысл, таксама вельмі актыўны, але ён трагічна загінуў, і Ўладзімер Сідлярэвіч шмат працаваў, энэргічны быў. Уладзімер Шнэк, Мікола Скабей і Мікола Нікан, гэта таксама былі заслужаныя дзеячы ў грамадзкім жыцьці Мэльбурну.
А Аляксандар Калодка?
Аляксандар Калодка быў такі, ведаеце, інтэлігент. Прыйдзе на нашае сьвяткаваньне, прачытае рэфэрат — закрыў сваю кніжку й бягом пабег. Сьвяткаваньне яшчэ ня скончылася, а ён ужо бег да сваёй фраў, у яго немка жонка была. Акадэмія ж ня скончылася. Тады было шмат людзей, пасьля Акадэміі мы расстаўлялі сталы й выпівалі, сьпявалі. І танчылі, танцы рабілі. І ён вельмі шмат чаго прапускаў, мы ж і пікнікі рабілі, і забавы, і сяброўскія вячэры. Ці то ён зь людзьмі баяўся спатыкацца ці наогул быў дамаседам? Ён кіраваў прыхільнікамі БНР у Мэльбурне...
Крыху пра Вашае сямейнае жыцьцё... Як Вы пазнаёміліся з жонкай?
Мне было 22 гады, Надзі — 20. Наш футбольны клюб рабіў забавы ў Рычмандзе, і яна прыйшла на забавы. На вялікі жаль, я тады ня ўмеў танцаваць. Яна танцавала, мы спаткаліся позіркамі, і мне спадабалася. А пасьля я папрасіў свайго знаёмага Бортака (бо я ня ведаў, дзе Надзя жыла), каб мы паехалі зь імі разам да Сасноўскіх, зь якімі ён быў добра знаёмы. Так мы й пазнаёміліся. Ведама, маладыя былі, 50-я гады — толькі кіно. Я запрасіў у кінатэатар, і з таго ўсё павялося. Але яна... Яе сям’я з Магілёву паходзіць. Бацька вучыўся ў сельскагаспадарчай акадэміі, але там вучылі па-расейску. І ён казаў: “Я вучыўся па-расейску й мне лягчэй пісаць па-расейску”. А іх бабка чыста па-беларуску гаварыла. Ён трохі зрусіфікаваны быў, цягнула яго ўсё туды да расейцаў. І Надзя таксама беларускай мовы ня ведала, бо ў беларускую школу не хадзіла, а ў Нямеччыне хадзіла ў нямецкую. Дык на сьвяткаваньнях яна пазнала з рэфэратаў беларускую гісторыю й стала сьведамай беларускай. Сьпявала ў хоры. Адразу, як заснаваўся хор, яна пачала сьпяваць. Мы тады ўжо мелі футбольны клюб. Яна прыходзіла, як мы гулялі ў футбол... Ну ў 50-х гадах тут добра было. Гэта былі самыя лепшыя гады ў Аўстраліі. Спакойна было. Замкнуў дзьверы, а ключ палажыў куды й вокны ўсе адчыненыя. Ніхто ня ўломваўся ў хаты, добра было надзвычайна. Стабільна было, не было гэтай інфляцыі. Не падбаўлялі працоўным зарплату, але ўсё было стабільна. Можна было трошкі сэканоміць з грашыма, калі хто купляў дом ці што, можна было й адкладаць грошы — інфляцыя не зьядала, вот што самае галоўнае. І спакойнае жыцьцё. Трошку сем мільёнаў толькі насельніцтва было. 50-я гады мне запомніліся як самыя лепшыя.
А чым Надзя займалася, як Вы пазнаёміліся?
Яна працавала ў адной краме ў цэнтры Мэльбурну, дзе вопратка прадавалася. Была сакратаркай дырэктара, вялікая была крама, тады ў кожным горадзе была такая. А як мы пажаніліся, яна там можа якія чатыры гады яшчэ працавала. А дзеці пайшлі, то мусіла тое пакінуць. Міша нарадзіўся, а тады праз год і месяц Таня. А дзеці трошкі падраслі, гады два-тры, то маці яе глядзела дзяцей, а яна ізноў пайшла да працы. Найбольш працавала ў Холдэна на аўтазаводзе. Там яна даслужылася да прыватнага сакратара выканаўчага дырэктара “Мэнэджынг дырэктар прайват сэкрэтары”. Гэта прэстыжная праца была ў яе. Пасьля дастала машыну ад кампаніі, каб езьдзіць на працу.
І дзе Вы шлюб бралі?
Тады яшчэ беларускай царквы не было, мы ва ўкраінскай бралі, украінскі сьвятар наш вянчаў. А бацька Надзін: “А чаму не ў расейскай?” “А там замнога хочуць за шлюб, — кажу. — Больш грошай бяруць”. Я б у расейскую й не пайшоў. Надзя, як мы пазнаёміліся, належала да групы “расейская моладзь у расейскай царкве”. Ну й пару месяцаў прайшло, як мы сталі сустракацца, то я й кажу: “Як мы будзем хадзіць, то ты кінь тую моладзь, належ да беларусаў толькі”. І яна кінула той клюб і далучылася да нас. А Каця, сястра яе, — не. Нашыя дзеці ў беларускую школу хадзілі, а яна сваю Лізу, то старэйшая дачка, у расейскую школу пасылала пры царкве. Але ў яе муж напалову расеец быў і лічыў сябе расейцам. А Надзя вось з намі была… Неяк такі інцыдэнт стаўся: сьвяткаваньне ў Беларускім Доме было, 25 Сакавіка, і прыехаў бацька Надзі, Пётра Сасноўскі, з Кацяю, сястрою яе. А ён пісаў вершы розныя й апавяданьні, але пісаў на расейскай мове, можа якія 10 адсоткаў толькі па-беларуску. І хацеў ён прачытаць на сьвяткаваньні свой верш, што напісаў па-расейску. А спадарыня Яцкевіч, якая тады была старшынёй Беларускага Цэнтральнага Камітэту, ніяк не дазволіла. “На беларускім сьвяткаваньні ты будзеш у Аўстраліі нас русіфікаваць!” Як ён абразіўся! “Мая нага там больш ня будзе ў Беларускім Доме гэтым!” А потым мы прыяжджаем з Надзяю да яе бацькоў, то ён: “О! Ужо й ты нацыяналісткай стала?” (на Надзю). А Надзя яму (яна папай бацьку называла) кажа: “То што мы, папа, беларусы ці хто?” І ён ня меў чаго сказаць...
Хутка свой дом набылі?
Хутка, бо жаніліся ў 1959 годзе, а ўжо ў 1964-м пераехалі ў свой дом. Як пажаніліся й як нарадзіўся Міша… Але я машыну купіў у 1957 годзе, як яшчэ быў нежанаты, новую машыну, першую... А калі Міша нарадзіўся, то ня мелі грошай возік купіць, толькі на сплату. А пасьля, як Надзя пайшла на працу, то мы адну зарплату ў банк, а на астатнія грошы стараліся жыць. Надзя толькі плаціла маці крыху, што дзяцей глядзела. Маці вельмі добрая, нашых дзяцей выгадавала ўсіх. Ну й бацька потым палепшаў. Гараж ён сам нам замураваў... Але вось на палітычныя тэмы я раз зь ім пагутарыў добра й больш мы не гаварылі, бо ў яго рускі дух быў. А іх бабка так прыгожа па-беларуску размаўляла…
А дзе Вы жылі да таго, як свой дом набылі?
Паўтара году жылі з маімі бацькамі, бо мелі вялікі дом першы, што купілі. З маёй мамаю... а далей, ну нявестка зь сьвякрухай ня ўладзяць. Жанчыны... То мы перайшлі да Надзіных бацькоў. Такія бацькі былі, што ніколі да нас не мяшаліся. Нам і не патрэбны быў бы дом, бо маці яе вельмі добры характар мела. І мы жылі там і нічога не плацілі, толькі што дзяцей глядзела, Надзя плаціла маме трошкі. І мы назьбіралі грошай і купілі пляц. А потым узялі пазычку ў банку й нам кампанія пабудавала дом.
Як у сям’і разьмяркоўваліся абавязкі?
Ну жанчына ў хаце гаспадыня, яна й прыбірае, і ўсё. Я дапамагаў і посуд мыць, і падлогу замятаць. Але як з маці жыў, то маці мыла ўсё й прасавала. Можна сказаць, што я ў сваім жыцьці хустачкі ніколі не папрасаваў — не мужчынская праца. Але Надзя вельмі добрая была гаспадыня. Ведама, дом вялікі й трэба ўсё прыбраць, пачысьціць, усё, усё. І дзяцей даглядала, і працавала. Жанчына трымае тры сьцяны, а мужчына адну ў сямейным жыцьці.
Пэўна, бацькі дапамагалі?
Маці дапамагала тым, што глядзела дзяцей, то мы маглі разам працаваць. Во дзе найвялікшая дапамога была. І тое, што мы жылі й нічога не плацілі… А, ведаеце, аўстралійскія бацькі, як пойдзе шаснаццацігадовы сын на працу, то яны ўжо кажуць, каб ён ім плаціў за кватэру. У нас гэтага няма. Бацькі дапамагаюць дзецям.
Ці адыгрываюць жанчыны нейкую асаблівую ролю ў беларускім жыцьці?
Ведама ж... Трымаюць сям’ю, а бяз гэтага… Вось робяць мужчыны сьвяткаваньне, то жанчыны пасьля абед і стравы вараць і ўсё, посуд мыюць, падмятаюць, гэта ж застольнікі заслаць, а потым памыць і прыбраць. Усе: і Тося Гуз, і Тамара Грыцук, і Жэня Сідлярэвіч, і Надзя Груша, і Вера Шайпак, і ўсе. Жанчыны рабілі, на маю думку, больш за мужчын у Беларускім Доме.
А як стварылася жаночая арганізацыя?
Жаночы Камітэт арганізаваўся, то гэта Вольга Сьлесарэвіч думку такую падала. Праўда, мы, мужчыны, даўно гаварылі, што жанчыны працуюць больш за мужчын на сьвяткаваньнях і пры Цэнтральным Камітэце трэба стварыць Жаночы Камітэт, каб забавы рабіць ці сяброўскія вечары. Так і зарганізаваўся пры Цэнтральным Камітэце Беларускі Жаночы Камітэт. Оля Сьлесарэвіч прапанавала, каб сабраліся жанчыны й на сходзе ў Беларускім Доме залажылі свой Камітэт. І ён доўга існаваў, пакуль не паадыходзілі жанчыны. І ўсе забавы, як мы называем “барбэкю”, гэта ўсё Жаночы Камітэт ладзіў.
Якія рысы, на Вашую думку, найбольш уласьцівыя беларускай жанчыне?
Якія рысы? Я думаю, сямейныя... Выгадоўваць дзяцей... А таксама ў беларускім грамадзкім жыцьці без жанчын мы б не абышліся. Супольна працаваць лягчэй. Як, прыкладам, некаторыя мужчыны былі жанатыя з прадстаўніцамі іншых нацыянальнасьцяў, дык ім цяжэй, бо ён да беларусаў, а яна цягне ў іншы бок. А ўжо як і жонка, і мужык беларусы, то ў той сям’і лягчэй. А з аўстралійкамі хто былі жанатыя, шмат паўцякалі. Адзін толькі Яшчанка жыве. А так, дзеці вырасталі й сталі разводзіцца. Вялікая культурная розьніца паміж аўстралійцамі й намі. А беларускія шлюбы былі трывалыя.
Спасылкі:
342 Размова запісаная 20.03.2003 у хаце спадарства Грыцукоў у Мэльбурне.
343 Павал Гуз памёр праз паўгоду пасьля запісанай гутаркі — у жніўні 2003 году.
