|
Валя Антух334
Я, Валянціна Іванаўна Антух, нарадзілася ў 1922 годзе ў горадзе Арол (Расея). Скончыла дзесяць клясаў і ў 1939 годзе паступіла ў пэдагагічны інстытут у тым жа горадзе, на хіміка-біялягічны факультэт. Але ў 1941 годзе пачалася вайна, наш інстытут эвакуявалі, а я засталася з бацькамі. Мая маці працавала на фабрыцы панчохаў, а тата быў мэханік на вадакачцы. У сям’і нас было двое, я й мая сястра.
14 сьнежня 1941 году, ужо ў часе нямецкай акупацыі Арла, я выйшла замуж за народжанага эстонца Пятра Якаўлевіча Вільмса, эканаміста з спэцыяльнасьці. Ён быў высланы ў Сыбір і якраз за дзень да прыходу немцаў вярнуўся з высылкі, але бяз права вяртаньня на радзіму. Пасяліўся у Арле ў суседняй з намі хаце. У нас была вялікая розьніца ва ўзросьце, але... у 1941 годзе мы расьпісаліся, а праз два тыдні ён мусіў адступаць разам зь немцамі, бо падыходзіла Чырвоная Армія. Крыху пазьней, у лютым 1942 году, я таксама празь нямецкую камэндатуру атрымала дазвол ехаць за ім у Гомель. Там немцы далі мужу працу ў Добрушы на папяровай фабрыцы, бо давяралі яму, як чалавеку, што быў рэпрэсаваны савецкай уладай. І мы прабылі ў Гомелі да чэрвеня 1943 году, калі немцы сталі адступаць. Мы таксама мусілі выяжджаць і апынуліся ў Польшчы, у Лодзі, тады Літценштат. Муж працаваў там на фабрыцы некаторы час, але ў 1944 годзе мы мусілі зьехаць у Нямеччыну й жылі недалёка ад Штутгарту да канца вайны.
Ці Вы там працавалі?
Не, я не працавала. Як балтыйцы, мы мелі крыху іншыя правы, чым расейцы. Мы патрапілі ў маленькую вёску, адкуль муж кожную раніцу ехаў на працу. Так было да 1945 году, калі амэрыканцы прыйшлі й стварылі сваю зону акупацыі. Тады мы патрапілі ў лягер. Гэта быў балтыйскі, але вельмі маленькі лягер у горадзе Ульм. Муж атрымаў працу ва УНРА (UNRRA. — Н.Г.), і так мы жылі да 1948 году. Праца ў арганізацыі давала нам магчымасьць вырашыць, куды мы жадаем ехаць. І мы выбралі Аўстралію. Чаму? Напрыклад, у Амэрыку мы не маглі патрапіць, бо муж — эстонец, а для эстонцаў была надзвычай малая квота й трэба было доўга чакаць. Расейская квота была вялікая, але ў Амэрыку ўсё роўна было складана патрапіць. Была магчымасьць паехаць у Аўстралію, дзе нам абяцалі двухгадовы кантракт (накіруюць на працу, куды трэба), а потым зможам застацца ўжо як грамадзяне. Так мы й абралі Аўстралію. Нам ня трэба было доўга чакаць, бо было нас толькі двое. Пераехалі ў кастрычніку 1948 году. Гэта была цэлая група балтыйцаў, з Эстоніі, Латвіі...
Мяне накіравалі на працу ў шпіталь, а мужа на рамонт водаправоду. Калі мы скончылі кантракт, а нам яго скарацілі на паўгоду з нагоды нараджэньня прынца Чарльза, мы атрымалі іншую працу. Муж, праўда, зусім не па сваёй спэцыяльнасьці эканаміста, але ў яго была й другая — мэханік, то ён працаваў на фабрыцы. І я таксама па сканчэньні кантракту атрымала працу на фабрыцы. І мы сталі зацята зьбіраць грошы, каб набыць хату. Кватэрныя ўмовы ў Аўстраліі былі вельмі цяжкія. Аўстралійцы не прызвычаеныя былі да таго, каб мець нейкіх кватарантаў ці здаваць кватэры, таму мы імкнуліся як мага хутчэй сабраць якую-небудзь суму грошай і набыць хату. І ўжо пры канцы 1950 году мы займелі хату ў Файрфілдзе, маленькі файбравы домік, але для нас дваіх гэтага было дастаткова. Тады сталі шукаць лепшую працу, каб як мага хутчэй сплаціць банку пазыку, якую мы бралі. Спачатку было складана, бо грошы зьбіраліся марудна, а ў хату ж трэба было яшчэ ўсё набыць. Але неяк паступова мы гэта зрабілі.
Празь некаторы час я зьмяніла працу й, бо я ведала нямецкую мову й крыху ўкраінскую, перайшла працаваць у гастранамічную краму, “далікатэсную”, як тут яе завуць. Мовы мне добра дапамаглі. Гэтая праца была больш аплатная, чым на фабрыцы. Так мы разам працавалі й ужо ў 1956 годзе набылі ўласную машыну, сталі часта выяжджаць у іншыя штаты. Нам было прасьцей, бо абое працавалі й былі хуткія на пад’ём. Аўстралія нам падабалася, мы да яе прызвычаіліся й адчувалі сябе як дома, але ўмовы тут былі значна лепшыя, чым мы мелі на радзіме да вайны й, я думаю, мелі б пасьля.
А якое ў Вас было першае ўражаньне ад Аўстраліі?
Крыху было ўсё дзікае... Было вельмі цяжка ўладкавацца з кватэрай. Калі мы скончылі кантракт, муж па газэце знайшоў, што адна аўстралійка здавала пакой, каб нехта ёй дапамагаў даглядаць сад, і там трэба было яшчэ нешта даплочваць. Але калі муж прыйшоў, зрабіў усё ў садзе, яна яму сказала, каб шукаў дзе іншай кватэры. І так было ўвесь час. Калі я прыходзіла й казала, што хачу пакой з карыстаньнем кухняй, а мне тады было 25—26 гадоў, то паўсюль быў адзін і той жа адказ: “Вы маладая, у Вас будуць дзеці, а нам ня трэба ніхто зь дзецьмі”. І вельмі складана было нешта знайсьці, таму мусілі як мага хутчэй набыць уласны дом.
Як наогул да Вас ставіліся аўстралійцы?
Я Вам скажу, мы асаблівага кантакту зь імі ня мелі. Кожны шукаў, каб быць з сваімі. Ведаеце, свая мова, але яны неяк дзіўна да нас ставіліся. Ім не падабалася, калі, прыкладам, ехалі ў цягніку й размаўлялі па-расейску ці па-нямецку, вельмі не падабалася. Зараз, калі тыя кітайцы папрыяжджалі ці яшчэ хто, то ім ніхто нічога ня кажа, а тады ім гэта было дзіка, бо мы ж былі адны зь першых. Але як суседзі яны былі даволі добрыя.
А з кім мелі сталыя кантакты тут у Аўстраліі?
Калі прыехалі, мы пазнаёміліся зь некаторымі старымі расейскімі эмігрантамі, якія прыехалі з Кітаю ў 1926 ці 1928 гадах, некалькі сем’яў было. А калі жылі ў Файрфілдзе, то там была праваслаўная царква, сталі туды хадзіць і мелі вялікае кола знаёмых. Былі мы яшчэ маладыя, хадзілі на танцы, на балі.
Ці шмат было беларусаў сярод Вашых знаёмых?
Не, беларусаў я ня ведала, пераважна расейцы. Толькі ўжо празь Мікалая.
У 1970 годзе ад разрыву сэрца памёр мой муж і я засталася зусім адна, у мяне тут нікога не было. Мае знаёмыя Лужынскія (Надзя добра шыла й праз гэта я зь ёй пасябравала) тады вырашылі мяне пазнаёміць зь Мікалаем. Прывялі яго да мяне, і так і выйшла, у 1972 годзе мы пабраліся шлюбам. Ён раней таксама быў жанаты, але разышоўся з жонкай задоўга да сустрэчы са мной. Выхоўваў двух сыноў. Калі мы ажаніліся, яны пераехалі да мяне, старэйшы якраз заканчваў школу, а малодшы яшчэ вучыўся.
Празь Міколу я далучылася да Беларускага Клюбу. Ён жа быў, фактычна, арганізатарам гэтага Клюбу, першым яго старшынём. Разам з доктарам Малецкім на грошы, якія пакінуў Адам Чурыла, яны набылі гэты будынак, а потым людзі дапамагалі сплачваць. Тады беларуская грамада была вялікая, каля 200 чалавек, але было шмат рознагалосьсяў. Не дазвалялі пашырыць Клюб, зрабіць яго больш прыбытковым. А Антух жа тады працаваў зь нерухомасьцю й меў ідэі, як лепш зрабіць. Але заўсёды быў нехта, што ішоў супраць. Мікола шмат працаваў у Клюбе, сапраўдны, шчыры беларус. І я таксама дапамагала, пякла, рабіла абеды, часам рабілі разам зь іншымі жанчынамі. У мяне шмат сяброў. І Ліза Бакуновіч, ды з украінцамі Валяй і Барысам мы сябруем. У нас ніколі не было такога, каб мы трымаліся толькі расейцаў ці беларусаў. У нас ёсьць сябры, дзе, прыкладам, яна расейка, а ён паляк. Або быў такі беларус Сазановіч, памёр ужо, то ягоная жонка была немка. І мы таксама добра сябравалі. І нас была такая інтэрнацыянальная кампанія, зьбіраліся прадстаўнікі 6—7 розных нацыянальнасьцяў. Кожны размаўляў сваёй моваю, але ўсе адно аднаго разумелі. Калі толькі не пачыналася палітыка, то ўсё было добра.
Таксама ў нас часта спыняліся ў хаце беларусы, якія прыяжджалі ў Сыднэй па справах, дактары, прафэсары, спартоўцы. Нашая хата блізка да аэрапорту, то вельмі зручна, і прыём мы заўсёды рабілі добры, людзі потым яшчэ доўга памяталі й дзякавалі за тое.
Скажыце, ці актыўна жанчыны ўдзельнічалі ў беларускім жыцьці?
Бачыце, спачатку, калі былі нейкія сьвяты, то жанчыны працавалі на кухні, каб падрыхтаваць абед, але потым усе сталі старэць і цяжка кагосьці заахвоціць. Таму за працу на кухні сталі спэцыяльна плаціць. А раней быў Жаночы Камітэт. І я там была, і Тамашэўская, яна была кіраўніцай, і Маня (Супрунчык. — Н.Г.) дапамагала, і Ванда (Марчанка. — Н.Г.), яна полька, але муж беларус быў. Таксама Надзя Лужынская... Кожная штосьці сваё рабіла. Мадам Антух заўсёды печыва рабіла, і дапамагала шмат.
То галоўная задача Камітэту была арганізацыя пачастунку?
Так. Каб магчыма было сьвята зрабіць. Рабілі службу ў царкве, а тады пачастунак, каб прыцягнуць людзей. Пэўны час хацелі Клюб дабудоўваць, ці перабудоўваць, але людзі не давалі асабліва разгарнуцца. Тым ня менш, была магчымасьць наладжваць нешта, сустракацца. Часам да 70—80 асобаў разам былі, а ў апошнія пяць—шэсьць гадоў ужо шмат адышло ў іншы сьвет, а ўсё ж такі гэтая самая маленькая заля, ці як яе завуць “домік”, трымае людзей. Пакуль яшчэ такія арганізатары, як Антух і Лужынскі, жывыя, нешта будзе, а далей...
А якія дачыненьні ёсьць з новымі эмігрантамі, што прыехалі ў 90-х гадах?
Вы ведаеце, цяжка, бо яны звычайна прыходзяць паглядзець, даведваюцца пра Клюб, або можа яшчэ зь Беларусі чулі, але, відавочна, не знаходзяць тут ніякай дапамогі, бо людзі ўсе даволі сталыя засталіся. Моладзь не далучылася да нас, бо “абаўстраленая” й яе нічога не цікавіць. Ведаеце, думаю, каб не было гэтага куточку, то ніякага б кантакту паміж сваімі ўжо не захавалася б.
А ці мелі Вы нейкія зьвесткі пра сваякоў, што засталіся ў Савецкім Саюзе?
Да 1959 году я ня мела ніякіх зьвестак пра сваіх бацькоў. Потым дзякуючы маёй сяброўцы, наладзіла сувязь зь сястрой. Маці тады ўжо памерла, бацька таксама ў 1960 годзе памёр. Сястра жыла з мужам і дзіцем з бацькамі, яна й напісала, як пахавалі тату. Мы зь ёй увесь час ліставаліся, але да 1989 году ня бачыліся. А тады яна сюды на два месяцы прыехала, а потым ужо я разам з мужам у Расею й Беларусь паехала.
І якія ўражаньні ў Вас былі ад Беларусі?
Ведаеце, я ніколі ў сваім жыцьці не была ў вёсцы, таму ў брата мужа — гэта было ўпершыню й было жудасна. Таму ўжо другі раз я сказала, што там спыняцца ня буду. Але, напрыклад, Менск на мяне зрабіў вельмі добрае ўражаньне, горад даволі чысты. Мы хадзілі ў опэру, былі ў некалькіх рэстаранах. Я параўноўвала з Масквой, калі мы ў 1991 годзе ўпершыню прыехалі, то там мне надта не спадабалася, брудна неяк, занядбана ўсё, а ў Менску ўжо тады было даволі прыстойна. Хаця кватэрныя ўмовы, як людзі жывуць, гэта жах. Дзьве-тры сям’і ў двухпакаёвай кватэры... для нас тое незразумела...
Ці Вы адчуваеце сябе аўстралійкай ужо?
Не. Безумоўна, мы маем грамадзянства й карыстаемся тымі ж правамі, што й усе астатнія. Але лад жыцьця зусім іншы. Можа яны людзі й сымпатычныя, добрыя, але “бэкграўнд” (паходжаньне. — Н.Г.) у іх зусім іншы. Ім складана нас зразумець, а нам іх. Нашым дзецям ужо лягчэй, яны іншыя. А мы адчуваем культурную розьніцу. Але зараз Аўстралія стала зусім іншая. Ведаеце, калі мы прыехалі, каб аўстралійцы жадалі паехаць у Эўропу, гэта было неверагодна, яны нават уявіць сабе тое не маглі. Але цяпер ужо шмат моладзі марыць паехаць і едзе ў Эўропу.
Імігранты шмат зьмянілі Аўстралію, паўплывалі й на будаўніцтва, і на культуру, і на гаспадарку, на харчаваньне. Калі мы прыехалі, нідзе нельга было знайсьці чорнага хлеба, ён тут быў няведамы. А калі б вы сказалі аўстралійцам, што самі робіце кіслае малако, яны б адказалі, што гэта атрута, якую нельга есьці. Таму ж не было ні сьмятаны, ні ёгуртаў... Гэта ўсё эмігранты прынесьлі. Яны зрабілі Аўстралію такой...
Спасылкі:
334 Размова (арыгінал у расейскай мове) адбылася 11.04.2003 у хаце спадарства Антухоў у Сыднэі.
